JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Mahmudov G‘iyosjon Baqoyevich
Osiyo xalqaro universiteti
BIOTEXNOLOGIK KOMPLEKSLARNI ANIQ VA SAMARALI BOSHQARISHDA
GIBRID INTELLEKTUAL BOSHQARISH TIZIMLARINI JORIY QILISH
AFZALLIKLARI
Annotatsiya.
Ushbu maqolada biotexnologik komplekslarni aniq va samarali boshqarish uchun
gibrid intellektual boshqarish tizimlarini joriy qilish nazariy asoslari, ularning afzalliklari,
an’anaviy va gibrid tizimlarning samaradorlik ko‘rsatkichlari va boshqarishda sifat
ko‘rsatkichlarining tahlillari keltirilgan.
Kalit so‘zlar.
Gibrid intellektual boshaqarish, noravshan mantiq, genetik algoritm, neyron
tarmoq, biotexnologik kompleks.
Аннотация.
В статье приведены теоретические основы внедрения гибридных
интеллектуальных систем управления для точного и эффективного управления
биотехнологическими комплексами, их преимущества, показатели эффективности
традиционных и гибридных систем, а также анализ показателей качества управления.
Ключевые слова.
Гибридное интеллектуальное управление, нечеткая логика,
генетический алгоритм, нейронная сеть, биотехнологический комплекс.
Abstract.
The article presents the theoretical foundations for the implementation of hybrid
intelligent control systems for accurate and efficient management of biotechnological complexes,
their advantages, performance indicators of traditional and hybrid systems, as well as an analysis
of control quality indicators.
Key words.
Hybrid intelligent control, fuzzy logic, genetic algorithm, neural network,
biotechnological complex.
Kirish.
Zamonaviy oltin ishlab chiqarish korxonalarining jadal rivojlanishi murakkab texnologik
jarayonlarni boshqarishning ilg‘or usullarini talab qilmoqda. Biotexnologik komplekslar ko‘p
parametrli, noravshan va dinamik jarayonlarga boy bo‘lganligi sababli, ularni samarali
boshqarish muhim ilmiy va amaliy masala bo‘lib qolmoqda [1, 3-5]. Shu nuqtai nazardan, gibrid
intellektual boshqarish tizimlarini joriy qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Biotexnologik komplekslar – bu bakteriyali oksidlash jarayonlaridan foydalanib oltinni sulfidli
madanlardan ajratib olishga ixtisoslashgan texnologik tizimlaridan biri hisoblanadi. Bunday
tizimlarda biooksidlash kimyoviy reaksiyalar, mikroorganizmlarni ko‘paytirish kabi murakkab
jarayonlar mavjud [2].
Boshqarish tizimlari: an’anaviy va zamonaviy yondashuvlar.
An’anaviy boshqarish tizimlari
asosan deterministik yondashuvlarga tayanadi va ko‘pincha real sharoitda yuzaga keladigan
o‘zgarishlarga moslasha olmaydi. Zamonaviy yondashuvlar esa sun’iy intellekt, mashinali
o‘qitish, noravshan mantiq, neyron tarmoq, genetik algoritm va ekspert tizimlari kabi ilg‘or
texnologiyalarni o‘z ichiga oladi. Gibrid tizimlar aynan shu zamonaviy usullarni birlashtiradi [6-
8].
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Gibrid intellektual boshqarish tizimlari bir nechta sun’iy intellekt texnologiyalarini o‘zaro
uyg‘unlashtirgan tizimlar bo‘lib, ular murakkab jarayonlarni boshqarishda aniqlik,
moslashuvchanlik va samaradorlikni ta’minlaydi. Bunda noravshan mantiq, genetik algoritm,
neyron tarmoqlar va ekspert tizimlarining kombinatsiyasi orqali jarayonlar real vaqtda samarali
boshqariladi.
Neyron tarmoqlar – texnologik jarayonlarni modellashtirish va va uning parametrlarini
bashoratlashda qo‘llaniladi.
Noravshan mantiq – noravshan [8] va taxminiy ma’lumotlar asosida qarorlar qabul qilish
imkonini beradi.
Ekspert tizimlar – inson tajribasini modellashtiradi va masalalarga ekspert yondashuvni
ta’minlaydi.
Ma’lumotlar bazasi va sensor tizimlar – jarayonlar [9-11] monitoringi uchun muhim axborotni
yetkazadi.
Gibrid tizimlar joriy etilishining quyidagi afzalliklari keltiridi:
-
Aniqlik va barqarorlik oshadi;
-
Moslashuvchanlik yuqori bo‘ladi;
-
Resurslardan samarali foydalaniladi;
-
Inson xatoliklari kamayadi;
-
Real vaqtda monitoring va boshqaruv [12-13] imkoniyati yaratiladi.
Quyidagi rasmda grafik orqali an’anaviy va gibrid tizimlarning samaradorlik darajasi
solishtirilgan.
1-rasm. An’anaviy va gibrid tizimlarning samaradorlik darajasi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Grafikdan ko‘rinib turibdiki, gibrid tizimlarning barcha ko‘rsatkichlari bo‘yicha yuqori
natijalarni namoyon etmoqda. Ayniqsa, aniqlik, avtomatlashtirish va monitoring sohalarida ular
ancha samarali hisoblanadi.
Gibrid tizimlarni joriy etishda yuqori dasturlash va texnik bilim talab etilishi, mahalliy
mutaxassislar yetishmasligi, dastlabki investitsiya xarajatlarining yuqoriligi kabi muammolar
yuzaga kelishi mumkin.
Kelajakda gibrid tizimlar yordamida butun boshqarish jarayonlarini to‘liq avtomatlashtirish,
masofaviy monitoring va sun’iy intellekt asosida bashoratlash imkoniyati paydo bo‘ladi.
Shuningdek, ularni mahalliy sharoitlarga moslashtirish va o‘zbek tilidagi interfeyslarni ishlab
chiqish tavsiya etiladi.
Xulosa qilib aytganda, gibrid intellektual boshqarish tizimlari biotexnologik komplekslar
samaradorligini keskin oshirishga xizmat qiladi. Ular an’anaviy tizimlarning kamchiliklarini
bartaraf etib, real vaqtda aniq va moslashuvchan boshqarishni ta’minlaydi. Ushbu
texnologiyalarni amaliyotga keng joriy qilish orqali raqobatbardosh, ekologik xavfsiz va yuqori
sifatli mahsulotlar ishlab chiqarishga erishish mumkin.
ADABIYOTLAR
1. Юсупбеков Н.Р., Алиев Р.А., Алиев P.P., Адилов Ф.Т., Гулямов Ш.М. Динамическая
экспертная система для управления непрерывным производством. - Т.: Узбекский журнал
нефти и газа, 2004. - №1. - С. 4-6.
2. Sanakulov Q.S. Yangi istiqbollar sari. Toshkent, Mashhur press 2018 y.
3. Mорозов В.В., Toпчаев В.П., Улитенко K.Я., Ганбатар З., Делгербат Л. Разработка и
применение автоматизированных систем управления процессами обогащения полезных
ископаемых, M. Руда и Металлы 2013 г.
4. Жумаев O.A., Махмудов Г.Б., Aбдужалилова Г.O. “Использование SCADA-системы
WinCC для модeлирования процесса сорбционного цианирования”, “Перспективы
инновационного развития горно-металлургического комплекса” Международная научно-
техническая конференция. Навои, Узбекистан 22-23 ноября 2018 г.
5. Махмудов Г. Б. и др. Исследование интеллектуальные системы управления на основе
нечеткого логика //E Conference Zone. – 2022. – С. 302-308.
6. Жумаев О. А., Ковалева И. Л., Махмудов Г. Б. Управление температурным режимом
процесса бактериального окисления на основе нечеткой логики //Системный анализ и
прикладная информатика. – 2023. – №. 2. – С. 42-47.
7. Жумаев О.А., Ахматов А.А., Махмудов Г.Б. “Mоделирование процесса оптимального
смешения цианистых растворов и использованием интеллектуальных систем измерения на
основе нечеткой логики”. Химическая технология. Контроль и управление. №1-2/2018.
8. Ботиров, Т. В., & Махмудов, Г. Б. (2023). Разработка программного обеспечения
системы нечеткого управления для биореактора. WORLD OF SCIENCE, 18-20.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
9. Mahmudov G‘.B., Annaqulov SH.O. “Sorbsiya jarayonidagi sathni nazorat qiluvchi dasturni
SIMATIC STEP7da yaratish”. “Fan va texnika taraqqiyotida yoshlar” Iqtidorli talabalar va
magistrantlarning ilmiy-amaliy anjumani, Navoiy 2018y., NDKI 16 noyabr.
10. Mahmudov G‘.B. Oltin tarkibli madanlarni sorbsiyali sianlash jarayonini matematik
modelashtirish. Dissertatsiya. 2019 y., 88 bet.
11. Mahmudov G. et al. SIMATIC S7-1200 DMK asosida sorbsiyali sianlash jarayonini
avtomatlashtirilgan boshqarish tizimini qurish //Arxitektura, muhandislik va zamonaviy
texnologiyalar jurnali. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 37-43.
12.
Евдокимов
А.В.
Исследование
процесса
интенсивного
цианирования
золотосодержащих гравитационных концентратов. Дис. Автореферат. Иркутск-2012.
13. Бывальцев А.В. Оптимизация угольно-сорбционной технологии извлечения золота.
2010, Иркутск.
