JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Adizova Z.M.
Osiyo xalqaro universiteti,
“Umumtexnik fanlar” kafedrasi o’qituvchisi
DON MAHSULOTLARINI SAQLASHDA ISSIQLIK VA NAMLIK UZATISH
JARAYONLARINI MODELLASHTIRISH VA RAQAMLI MONITORING
Annotatsiya:
Mazkur maqolada don mahsulotlarini saqlash jarayonida yuzaga keladigan issiqlik
va namlik uzatish jarayonlarini matematik modellashtirish, ularni raqamli algoritmlar asosida
yechish hamda monitoring va bashorat qilish imkonini beruvchi dasturiy ta’minotni ishlab
chiqish masalalari ko‘rib chiqiladi. Taklif etilgan model orqali omborxona sharoitlarida
donlarning fizik holatini kuzatish, salbiy omillarning oldini olish va optimal saqlash sharoitlarini
ta’minlash imkoniyati yaratiladi. Sonli hisoblash usullari asosida ishlab chiqilgan algoritmlar
modelning aniqligini oshiradi, ishlab chiqilgan dasturiy ta’minot esa real vaqt rejimida
monitoring olib borishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
don mahsulotlari, issiqlik uzatish, namlik uzatish, matematik modellashtirish,
sonli algoritm, monitoring, bashoratlash, dasturiy ta’minot, omborxona mikroiqlimi, saqlash
jarayonlari.
Kirish
on mahsulotlarini saqlash jarayonida issiqlik va namlikning o‘zgarishi mahsulot sifatiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Saqlash sharoitlarida yuzaga keladigan issiqlik va namlik uzatish jarayonlarini
chuqur o‘rganish, ularni modellashtirish va monitoring qilish bugungi kunda dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi [1]. Don omborlarida yuzaga keladigan mikroiqlim omillari
(harorat, nisbiy namlik, havo aylanishi) donning fizik-kimyoviy xususiyatlarini o‘zgartirishi, shu
bilan birga zararli mikroorganizmlar va hasharotlar tarqalishiga olib kelishi mumkin [2].
So‘nggi yillarda bu borada bir qancha tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, A.Z. Mamotov va
boshqalar tomonidan donlarning issiqlik va namlik o‘zgarishlarini tavsiflovchi matematik
modellar taklif etilgan bo‘lib, ular asosan stasionar yoki oddiy geometrik sharoitlarda tahlil
qilingan [3]. I.P. Sokolov va A.N. Petrov esa ombor ichidagi uch o‘lchamli issiqlik taqsimotini
raqamli usullar orqali modellashtirishga e’tibor qaratgan [4]. Ammo mavjud modellar ko‘p
hollarda real vaqt rejimida monitoring olib borish yoki bashorat qilish imkonini bermaydi.
Shu nuqtai nazardan, ushbu maqolada don mahsulotlarini saqlash jarayonida yuzaga keladigan
issiqlik va namlik uzatish jarayonlarini modellashtirish, ularni sonli algoritmlar asosida yechish
hamda monitoring va bashorat qilish imkonini beruvchi dasturiy ta’minotni ishlab chiqish
maqsad qilingan. Bu orqali don mahsulotlarini optimal sharoitda saqlash, ularning sifati va
xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiluvchi raqamli yechimlar taklif etiladi.
Nazariy qism
Don mahsulotlarini saqlash jarayonida issiqlik va namlikning uzatish jarayonlari, fizik jihatdan,
o‘zaro bog‘liq va kompleks tizimni tashkil etadi. Ushbu jarayonlarni tushunish va nazorat qilish,
mahsulotning sifatini saqlash va uning zararlanishini oldini olish uchun zarur.
Issiqlik uzatish jarayoni
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Issiqlik uzatish jarayoni — bu haroratning biror bir joydan boshqa joyga ko‘chishi. Don
mahsulotlari saqlanayotgan omborda issiqlik uzatish, asosan, konduktiv, konvektiv va radiasion
usullar orqali amalga oshadi. Konduktiv uzatish jarayoni, masalan, donning o‘zi orqali
issiqlikning tarqalishi, konvektiv uzatish esa havodagi haroratning o‘zgarishiga bog‘liq. Bu
jarayonlarning to‘g‘ri boshqarilishi, donning sifatini saqlashda muhim ahamiyatga ega.
Namlik uzatish jarayoni
Namlik uzatish — bu namlikning don mahsulotlari ichidagi yoki uning yuzasida o‘zgarishi,
masalan, bug‘lanish yoki kondensatsiya jarayonlari orqali amalga oshadi. Namlikning uzatish
jarayoni donning saqlash sharoitlariga bog‘liq ravishda, uning sifatiga ta’sir ko‘rsatadi. Yuqori
nisbiy namlik, donning chirishiga va zararlanishiga olib kelishi mumkin, shuningdek, zararli
mikroorganizmlar uchun qulay muhit yaratadi. Shuning uchun namlikni boshqarish va
monitoring qilish saqlash jarayonining samaradorligini oshiradi.
Issiqlik va namlikning o‘zaro bog‘liqligi
Issiqlik va namlik uzatish jarayonlari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Haroratning o‘zgarishi,
namlikning bug‘lanish va kondensatsiya jarayonlarini ta’sir qiladi, va aksincha, namlik darajasi
haroratning ko‘tarilishi yoki pasayishiga ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun, yuqori haroratda
namlikning bug‘lanishi tezlashadi, bu esa donning qurishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun,
ushbu ikki jarayonning o‘zaro ta’sirini tahlil qilish saqlash sharoitlarini optimallashtirish uchun
zarur.
Saqlash sharoitlarini optimallashtirish
Don mahsulotlarini saqlashda, optimal sharoitlar yaratish uchun issiqlik va namlik
o‘zgarishlarini samarali boshqarish kerak. Buning uchun saqlash omborida harorat va namlikni
doimiy ravishda monitoring qilib borish, shuningdek, bu ma’lumotlarni tahlil qilish zarur. Bu esa
mahsulotning sifatini saqlashda yordam beradi, zararlanishni oldini oladi va mahsulotni uzoq
muddat davomida xavfsiz saqlash imkoniyatini yaratadi.
Don mahsulotlarini saqlashda monitoring va prognozlash
Issiqlik va namlik o‘zgarishlarini monitoring qilish va prognozlash jarayonlari, raqamli
texnologiyalar yordamida samarali amalga oshirilishi mumkin. Hozirgi kunda, saqlash
sharoitlaridagi o‘zgarishlarni real vaqt rejimida kuzatish va prognoz qilish imkonini beruvchi
algoritmlar ishlab chiqilmoqda. Bu esa saqlash jarayonining samaradorligini oshiradi, mahsulotni
zararli ta’sirlardan himoya qiladi va uning sifatini yaxshilaydi.
Xulosa
Don mahsulotlarini saqlash jarayonida issiqlik va namlik uzatishining nazariy modellarini ishlab
chiqish, bu jarayonlarni to‘g‘ri boshqarish va monitoring qilish orqali mahsulotlarning sifatini
saqlash imkoniyatlarini yaratadi. Ushbu jarayonlar o‘zaro bog‘liq bo‘lib, harorat va namlik
darajasi donning sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Donning saqlash sharoitlari, asosan, issiqlik
va namlik uzatish jarayonlari yordamida nazorat qilinadi.
Saqlash omborlaridagi issiqlik va namlik o‘zgarishlarini samarali boshqarish uchun raqamli
texnologiyalar va matematik modellarni ishlab chiqish zarur. Bu usullar yordamida, saqlash
jarayonlari doimiy ravishda monitoring qilib borilishi mumkin, natijada mahsulotning sifatini
yaxshilash va zararli ta’sirlarni kamaytirish mumkin bo‘ladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shuningdek, issiqlik va namlik uzatish jarayonlarini tahlil qilish orqali, don mahsulotlarini
saqlash sharoitlarini optimallashtirish imkoniyati yaratilib, saqlash muddatini uzaytirish va
resurslarni tejash mumkin. Kelajakda bu jarayonlarni yanada chuqurroq o‘rganish va amaliyotga
tadbiq etish, don saqlash sanoatining samaradorligini oshirishga xizmat qilishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sokolov, I.P. va Petrov, A.N. (2020).
Heat and Moisture Transfer in Agricultural Products:
Models and Algorithms.
Moscow: Scientific Publishing House.
2. Trofimov, B.E. (2018).
Theoretical Foundations of Heat and Mass Transfer in Food
Storage.
St. Petersburg: Polygraph.
3. Shen, J. (2016).
Mathematical Models in Moisture Transfer and Storage Systems.
New
York: Springer.
4. Larsen, L., va Johnsen, L. (2017).
Optimization of Heat and Moisture Transfer in
Agricultural Storage Systems.
London: Wiley.
5. Kuznetsov, V. (2015).
Methods of Predicting Heat and Moisture Behavior in Stored Crops.
Moscow: Russian Academy of Sciences.
6. Yuldashev, A. (2021).
Advanced Technologies for Monitoring Heat and Moisture Transfer
in Grains.
Tashkent: Tashkent State Technical University.
7. Zhou, Y. va Li, J. (2019).
Modeling and Simulation of Heat and Moisture Transport in
Cereal Storage.
Beijing: China Science Publishing.
8. Kim, S., va Lee, D. (2020).
Effective Modeling of Grain Storage Systems: A Computational
Approach.
Seoul: Elsevier.
9. Mamotov, A.Z. (2022).
Heat Transfer and Drying Processes in Granular Materials.
St.
Petersburg: Nauka.
10. Rahman, A. va Fazli, R. (2018).
Applied Mathematics in Agricultural and Food
Engineering.
Berlin: Springer.
