JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Hamzayev Muhammadali
Toshkent davlat transport unversiteti, iqtisodiyot fakulteti, mirobod tumani toshkent / tashkent,
uzbekistan email
mhamzayev404@gmail.com
TALABALAR BILIMINI BAHOLASHDA TESTLARDAN FOYDALANISH
ANNOTATSIYA:
Bugungi kunda biz raqamlashtirish ustuvor bo‘lgan dunyoda yashayapmiz.
Endilikda mobil telefon, kompyuter, noutbuk yoki planshetga ega bo‘lmagan odamni tasavvur
qilish qiyin – ularning yo‘qligi tasavvurga sig‘maydi. Endi bizda ko‘plab jarayonlarni
avtomatlashtirish orqali muhim ishlar uchun vaqtni bo‘shatib olish imkoniyati mavjud.
Ta'lim sohasi – bu o‘qituvchilarning ish yuklamasini kamaytirish uchun axborot
texnologiyalarini joriy etish zarur bo‘lgan keng soha hisoblanadi.
Pandemiya davri o‘quv jarayoniga o‘z ta’sirini ko‘rsatdi: odatiy “varaq olib mustaqil ish yozish”
usuli o‘quvchilarning bilimini baholashda bir qator kamchiliklarga ega – bu usul o‘qituvchilar
uchun qulay emas, baholash vaqtida ko‘p vaqt talab etiladi va eng yomoni – ko‘chirishning
oldini olmaydi. Aynan shu sababdan universitet va texnikum talabalari uchun o‘quvchilar
bilimini avtomatik tarzda tekshiruvchi ilovani ishlab chiqish va uni har tomonlama
takomillashtirish zarur.
Kalit so’zlar
: raqamlashtirish, avtomatlashtirish, ta'lim sohasi, axborot texnologiyalari,
o‘qituvchilar yuklamasi, pandemiya, bilimni baholash, mustaqil ish, ko‘chirishning oldini olish,
talabalar bilimini tekshirish, avtomatik baholash tizimi, dasturiy ilova, ta'limda innovatsiya
ABSTRACT:
Today we live in a world where digitalization is a priority. It is now difficult to
imagine a person without a mobile phone, computer, laptop or tablet - their absence is
unthinkable. Now we have the opportunity to free up time for important work by automating
many processes.
The education sector is a broad area where the introduction of information technologies is
necessary to reduce the workload of teachers.
The pandemic period has had its impact on the educational process: the usual “take a sheet of
paper and write an independent work” method of assessing students' knowledge has a number of
disadvantages - this method is not convenient for teachers, takes a lot of time during the
assessment, and worst of all - does not prevent copying. It is for this reason that it is necessary to
develop an application for university and technical school students that automatically checks
students' knowledge and improve it in all respects
Key words:
digitization, automation, education, information technology, teacher workload,
pandemic, knowledge assessment, independent work, prevention of transfer, student knowledge
testing, automatic assessment system, software application, innovation in education.
Hozirgi zamonda yurtimizda turli sohalarda jahonning ilg‘or davlatlari qatoriga qo‘shilish, ular
bilan raqobatlasha oladigan darajaga chiqish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ayniqsa, yoshlarga qaratilayotgan e’tiborni ularni bilimli, barkamol avlod qilib tarbiyalash,
dunyodagi yoshlar bilan raqabotlasha oladigan darajaga olib chiqish borasida amalga
oshirilayotgan ishlarni alohida aytib o‘tish maqsadga muvofiqdir.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF5847-son Farmoni bilan
tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi”da oliy ta’lim jarayonlariga raqamli texnologiyalar va zamonaviy o‘qitish usullarni
joriy etish, yoshlarni ilmiy faoliyatga keng jalb etish, korrupsiyaga qarshi kurashish,
muhandisliktexnik ta’lim yo‘nalishlarida tahsil olayotgan talabalar ulushini oshirish, o‘quv
rejalarida amaliy ko‘nikmalarni oshirishga qaratilgan mutaxassislik fanlari bo‘yicha amaliy
mashg‘ulotlar ulushini oshirish bo‘yicha aniq vazifalar belgilab berilgan[1].
Pedagogik testlardan foydalanish metodikasi qariyb bir asrdan ortiq vaqt davomida rivojlanib va
takomillashib keldi. Endi u quruq raqamlardangina iborat bo‘lmay, insonning u yoki bu sohadagi
bilimlari va tajribasi, mahorati va ko‘nikmalari haqida ma’lumot beruvchi tezkor va qulay usulga
aylandi.
Test algoritmi quyidagi bosqishlardan iborat:
Talaba testni boshlashdan oldin ism familya va guruhi nomini kiritadi va testni
boshlaydi. Unga malum bir vaqt beriladi. Talaba har bir savolga javob beradi va javoblar
tekshiriladi. Har bir savolda dastur sikli aylanadi va agar talaba tog`ri javob bersa savollar
qiyinlashadi, aks holda aksincha.Test nihoyasiga yetgach umumiy ball namoyon bo`ladi hamda
notog`ri javob berilgan savollar mavzulari saqlanib boradi. So`ngra unga qaysi mavzularni
koproq o`qish kerakligi namoyon bo`ladi(1-rasm)
1-rasm.Test tizimi algortmi
Bu rasmda biz test dasturimizning algoritmini ko`rishimiz mumkin. Dastur talaba barcha oziga
berilgan testlarni yechishigacha yoki berilgan vat tugagauncha davom etadi. Test songida talaba
ozi to`plagan balni hamda yecha olmagan mavzularni ko`rishi mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2-rasm . Talabaning UML diagrammasi.
Testlarning umumiy maqsadi – butun ta’lim jarayonini takomillashtirish bo‘lsa, har bir test o‘z
navbatida xususiy maqsadni ko‘zlab tuzilishi va o‘tkazilishi kerak. Dunyoda shu paytgacha
qo‘llab kelinayotgan testlarning aksariyati bilim, ko‘nikma, malakalarni baholash hamda nazorat
qilish uchun yaratiladi. Talabalar bilimini sinashning an’anaviy usulidan pedagogik testga o‘tish,
asosan test nazoratini mavjud o‘quv jarayoniga kiritish yo‘li bilan amalga oshiriladi. Uning
mohiyati o‘qitish maqsadlarini yo‘lga qo‘yish, o‘quv jarayonini tashkil qilish va uning
samaradorligini oshirishga qaratilgan.
Talim sohasida o‘qitilayotgan har bir mavzu bo‘yicha talabalarning o‘zlashtirish darajasi asosiy
xato va kamchiliklarni o‘z vaqtida aniqlab, ularning oldini olish chora-tadbirlarini ko‘rish
muhimdir. Kundalik nazorat joriy tekshirish bo‘lib, u kundalik o‘qitilayotgan bilimlarni o‘z
vaqtida o‘zlashtirishni nazorat qilib boradi. Kundalik nazorat talabani mustaqil dars tayyorlash,
o‘qitilayotgan mavzularni muntazam, puxta o‘zlashtirib borishga, ta’lim jarayoniga ijodiy
yondashishga undab talabadagi iqtidor ko‘rsatkichlarini yuzaga chiqarishga va takomillashishiga
sabab bo‘ladi.
Bundan ko‘zda tutilgan maqsad talabaning asosiy qanuniyatlar, tushunchalar va mavzularni
qanday o‘zlashtirayotganini o‘z vaqtida baholashdir. Talabalar bilimini kunda nazorat qilib
borish va ulardan xato va kamchiliklarni aniqlashning eng muqobil usullaridan biri testlardan
foydalanishdir. Ta’limiy testlardan o‘quv jarayonida foydalanish talabaning fikrlash qobiliyatini
kengaytiradi.
Talabalar bilimini baholashda test tizimi orqali reyting baholashga o‘tish talabalar bilimining
sifat ko‘rsatkicharini haqqoniy, aniq va adolatli ballar bilan baholash talabalarning
o‘zlashtirishini doimiy nazorat qilish bilan ularning o‘z ustida butun o‘quv yili davomida
muztazam va faol ravishda ishlashni jonlantirish, ularning o‘qishga qiziqishini va mustaqil
ishlash samaradorligini oshirishga, o‘qituvchilarda esa o‘z pedagogik burchiga nisbatan bo‘lgan
mas’uliyatini oshirishga qaratilgan.
Reyting nazoratining mohiyati shundan iboratki, fanlar bo‘yicha talabalarning o‘zlashtirishini 3
xil yo‘l bilan nazorat qilinadi:
- Joriy(kundalik) nazorat;
- Oraliq nazorat;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
- Yakuniy nazorat.
Joriy(kundalik) nazoratning asosiy maqsadi kundalik o‘qitilayotgan darslarning talabalar
tominidan qay darajada o‘zlashtirayotganligini muntazam ravishda nazorat qilishdan iboratdir. U
reyting tizimining eng muhim bosqichi hisoblanadi. Bunday nazorat talabaning mustaqil dars
tayyorlash, o‘qitilgan mavzularni puxta o‘zlashtirib borishga, ta’lim jarayoniga ijodiy
yondashishga undab, o‘quvchidagi iqtidor ko‘rsatkichlarini yuzaga chiqarishga va
takomillashtirishga sababchi bo‘ladi.
Joriy nazoratning asosiy maqsadi – talabalarning asosiy qonuniyatlar, tushunchalar va mavzuni
qanday o‘zlashtirayotganini o‘z vaqtida baholashdan iborat. Oraliq nazorat o‘tilayotgan fan
bo‘yicha o‘tilgan bir necha mavzularni o‘z ichiga olgan bo‘lib, yoki qism bo‘yicha talabalarning
bilimini aniqlash va baholash demakdir.
Yakuniy nazorat o‘quv rejasi bo‘yicha bir semester uchun ajratilgan mavzular o‘tib bo‘lgandan
so‘ng, talabalarni bu mavzular bo‘yicha o‘zlashtirish darajasini baholash uchun o‘tkazilgan
nazorat turidir. Bu nazorat turlarini pedagogik test orqali tashkil qilish talabalarning bilim,
ko‘nikma, malakalarini aniq baholashga, vaqtdan unumli foydalanishga va baholash jarayonining
obyektiv amalga oshirilishiga, subyektivizimga yo‘l qo‘yilmasligiga imkon yaratadi. Test
topshiriqlari o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi hamkorlik sharoitida o‘quv natijalarini nazorat qilish
tizimini takomillashtirish orqali ta’lim sifatini oshirishning istiqbolli yo‘nalishlarini ochib beradi.
An’anaviy va pedagogik test nazorat usullarining asosli, maqsadli kombinatsiyasi o‘quv
jarayonlarini boshqarish samaradorligini oshiradi.
Ta’lim jarayonida test topshiriqlaridan mutaxassislik yo‘nalishlaridan qat’iy nazar barcha
fanlarda foydalanish mumkin. Ayniqsa, matematika mutaxassisligi yo‘nalishida algebra va
sonlar nazariyasi, sonli sistemalar, matematik analiz, geometriya kabi fanlardan test topshiriqlari
orqali baholash talabalar uchun olgan bilimlarini to‘liq ko‘rsatish imkoniyatini yaratadi. Shu
bilan bir qatorda bu o‘qituvchidan ham juda katta mehnat, bilim talab qiladi. Chunki, bu
fanlardan test topshiriqlari tuzish jarayonida test topshiriqlarining har bir turidan foydalanish,
talabalarning fan yuzasidan olgan nazariy bilimlarini aniqlaydigan, olgan bilimlarini misol va
masalalarda qo‘llay olish ko‘nikmasi shakllanganligini ko‘rsatadigan test topshiriqlarini tuzish
pedagogdan yuksak mahorat va mehnat talab qiladi.
Ta’lim jarayonida bunday test topshiriqlarini tuzish va baholash jarayonida qo‘llash ham
pedagogning ham talabaning o‘z ustida muntazam ravishda ishlashiga, kamroq vaqt ichida
ko‘plab talabalar bilimini nazorat qilishga, talabalarning fanni qanday darajada
o‘zlashtirganligini aniqlashga va ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa
Test tizimining avtomatlashtirilishi ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Ishlab chiqilgan
algoritmning yuqori aniqlik, tezkorlik va obyektivlik kabi xususiyatlari talabalar bilimini
samarali baholashga imkon beradi hamda talabalarning o`zlashtirish past bo`lgan mavzularni
aniqlab beradi. Ushbu tizimdan foydalanish ta’lim jarayonini yanada takomillashtirishga yordam
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi
Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF5847-
son Farmoni.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi “Oliy ta’lim muassasalarida o‘quv
jarayoniga kredit-modul tizimini joriy etish tartibi to‘g‘risida”gi 824-son qarori.
3. Usmonov B.Sh., Xabibullaev R.A. Oliy o‘quv yurtlarida o‘quv jarayonini kredit-modul
tizimida tashkil qilish. O‘quv qo‘llanma.–Toshkent, TKTI 2020.
4. Shodmonova Sh.S. Pedagogik testologiya. Uslubiy qo‘llanma, Toshkent 2020.
