BIOGAZ QURILMALARINI LOYIHALASH METODIKASI VA ENERGIYA SAMARADORLIGINI BAHOLASH

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

Tilloyev Lochin Ismatilloyevich

Osiyo xalqaro universiteti

“Umumtexnik fanlar” kafedrasi dotsenti

BIOGAZ QURILMALARINI LOYIHALASH METODIKASI VA ENERGIYA

SAMARADORLIGINI BAHOLASH

Annotatsiya.

Ushbu maqolada biogaz qurilmalarini loyihalash, bioreaktor hajmini aniqlash,

issiqlik balansi va energiya samaradorligini baholash usullari yoritilgan. Biogaz ishlab

chiqarishning texnologik va konstruktiv parametrlarini to‘g‘ri tanlash, substratni bioreaktorga

uzatish tizimi, issiqlik ta’minoti, izolyatsiya va biogazni tozalash tizimlarini tashkil etish kabi

muhim bosqichlar muhokama qilingan. Biogaz ishlab chiqarish jarayonining samaradorligini

oshirish, energiya tejash imkoniyatlarini ta’minlash uchun qurilma samaradorligini baholash

metodikasi keltirilgan.

Kalit so‘zlar

: biogaz, bioreaktor, energiya samaradorligi, issiqlik balansi, metanli bijg‘ish.

Biogaz qurilmalari qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishda muhim rol o‘ynaydi.

Ularning samarali ishlashini ta’minlash uchun qurilmaning texnologik sxemasi va konstruktiv

parametrlarini to‘g‘ri tanlash zarur. Ushbu maqolada biogaz qurilmasi loyihalash va hisoblash

metodikasi yoritiladi.

Biogaz qurilmasini samarali va uzoq muddatli ishlashini ta’minlash uchun uni loyihalashdan

oldin bir qator texnologik va konstruktiv parametrlarni aniq belgilash zarur.

Birinchi navbatda, anaerobik bijg‘ish rejimi tanlab olinadi. Bu jarayon mikroorganizmlar

ishtirokida kislorodsiz muhitda organik moddalarning parchalanishiga asoslanadi va biogaz hosil

qilish uchun muhim ahamiyatga ega.

Keyingi bosqichda substratni bioreaktorga uzatish tartibi belgilanadi. Substrat uzatish tizimi

bioreaktorda optimal fermentatsiya sharoitlarini yaratish va biogaz ishlab chiqarish

samaradorligini oshirish uchun loyihalanadi.

Shuningdek, issiqlik ta’minoti va izolyatsiya tizimi ishlab chiqiladi. Issiqlik balansi

fermentatsiya jarayoni uchun zarur bo‘lgan optimal haroratni saqlashga yordam beradi,

izolyatsiya esa energiya yo‘qotilishining oldini oladi.

Bundan tashqari, biogazni yig‘ish, tozalash va saqlash tizimining tashkil etilishi ham muhim

hisoblanadi. Biogaz sifatini yaxshilash va uni keyingi energiya manbai sifatida ishlatish uchun

tozalash va saqlash tizimlari yuqori talablarga javob berishi kerak.

Oxirgi bosqichda esa bioreaktorning ishlash muddati aniqlanadi. Bu parametr qurilmaning

iqtisodiy samaradorligi va texnik xizmat ko‘rsatish strategiyasini belgilashda muhim rol o‘ynaydi.

Bioreaktorning bir martalik xom ashyo yuklanish hajmini aniqlash zarur. Agar yuklash uzluksiz

rejimda amalga oshirilsa va bioreaktor barcha chorvachilik chiqindilari uchun mo‘ljallangan

bo‘lsa, unda kunlik yuk hajmi, kilogrammda, chorvachilik chiqindilarining kunlik massasi

asosida hisoblanadi:

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

�

��� ℎ��.

= �

ℎ��.

∙ �

�

bu yerda: N

hay

-hayvonlar soni; m

s

-ekskrementning kunlik solishtirma chiqishi.

Agar go‘ngda axlat (bijg‘imaydigan moddalar) mavjud bo‘lsa, unda axlatning organik massasini

hisobga olib, tuzatish koeffitsienti (K

t

)dan foydalanish zarur.

Yuklangan ekskrementdagi quruq moddaning (QM) ulushi kilogrammda aniqlanadi:

�

��

= �

���.ℎ��.

∙ 1 −

�

�

100

bu yerda: W

e

- ekskrementning namligi, %.

Go‘ngdagi quruq organik moddaning (QOM) ulushi aniqlanadi:

�

���

= �

��

∙

�

���

100

bu yerda:

�

���

go‘ngdagi QOM ulushi, %.

Biogazning chiqishi go‘ngdagi quruq organik moddaning (QOM) to‘liq parchalanishi asosida

aniqlanadi, kub metrda (m³):

�

��'�.

= �

��.

∙ �

���

bu yerda:

�

��.

- 1 kg QOM tarkibidagi turli xil moddalardan biogaz chiqishi, m

3

/kg.

Metanli bijg‘ish jarayonining tanlangan davomiyligida olingan biogaz miqdori quyidagicha

aniqlanadi, kub metrda (m³):

�

�

= �

��'�

∙

�

�

100

bu yerda:

�

�

-metan hosil bo‘lish jarayonining ma’lum bir davomiyligi uchun moddalardan

biogaz chiqish ulushi, %.

Bioreaktorning hajmi quyidagicha aniqlanadi. Bioreaktorning to‘liq yuklanish hajmi:

�

��

'

�.���.

= �

��� ��.

∙ �

���

∙

1

�

�

bu yerda:

�

��� ��.

- ekskrementning kunlik sarfi, kg/kun;

�

���

-bijg‘ish jarayonining davomiyligi,

kun;

�

�

- ekskrementning solishtirma zichligi, kg/m

3

.

Shundan so‘ng,

�

��

'

�.���.

/�

�

nisbati 0,6 dan 0,8 gacha bo‘lishi uchun sharoitga asoslangan

bioreaktor hajmi aniqlanadi.

Bioreaktor uchun metall hajmini va uni izolyatsiyalash xarajatlarini kamaytirish maqsadida, sirt

maydoni minimal bo‘lgan metall sig‘imning o‘lchamlarini aniqlash zarur. Silindr idishlar hajmi

quyidagicha aniqlanadi:

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

�

��

= � ∙ �

2

∙ ℎ

Silindrning umumiy sirt maydoni quyidagicha aniqlanadi:

� = 2��

2

+ 2��ℎ

Bioreaktorning issiqlik balansi kunlik fermentatsiya jarayonining harorati va yuklangan massani

isitish uchun zarur bo‘lgan issiqlik miqdori bilan bog‘liq holda aniqlanadi:

�

����.

=

�

��� ��.

∙ �

�

(�

���.

− �

���.

)

ƞ

bu yerda:

�

�

-substratining o‘rtacha issiqlik sig‘imi, MDj/(kg·K);

�

���.

-Bijg‘ish jarayonining

harorati, K;

�

���.

-yuklangandagi substratning harorati, K; η-jarayonning samaradorlik koffisenti.

Substratdan bioreaktorning devori orqali bir soat ichida atrof-muhitga yo‘qoladigan issiqlik

miqdori aniqlanadi:

�

��

'

�.

= � ∙ �(�

���.

− �

�

'

�.

)

bu yerda:

�

�

'

�.

-atrof-muhit harorati, K; P-bioreaktorning issiqlik almashinuvichi sirt yuzasi, m

2

;

k-issiqlik uzatish koeffitsienti Vt/(m

2

·K).

� =

1

1

�

1

+

�=1

�

�

�

�

�

+

1

�

2

bu yerda

1

�

1

va

1

�

2

bioreaktor devorining ichki yuzasidan substratdan issiqlik tarqalishi hamda

bioreaktorning issiqlik izolatsiyasidan tashqi atrof-muhitga issiqlik tarqalishining termal

qarshiligini ifodalaydi.

�=1

� �

�

�

�

devor materialining issiqlik o‘tkazuvchanligiga umumiy qarshilik

�

���.

�

���.

va

�

����.

�

����.

bioreaktorning issiqlik izolatsiyasi ko‘p qatlamli bo‘lsa, har bir qatlam hisobga olinadi.

Jarayonni umumiy issiqlik yuklamasi. MDj/kun:

�

��.

= �

����

+ �

��'�

∙ 24 + �

���

∙ �

��ℎ

bu yerda:

�

��ℎ

- mexanik aralashtirgichning kunlik ish vaqti, soatda.

Kuniga ishlab chiqariladigan biogazning potentsial energiya zaxiralari quyidagicha aniqlanadi:

�

��ℎ,�ℎ��.

= �

�

− �

�

bu yerda:

�

�

- biogazning issiqlik miqdori, MDj/m

3

Qurilmaning energiya samaradorligi MDj/kun birligida aniqlanadi:

�

�

= �

��ℎ,�ℎ��.

+ �

��.

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

Biogaz qurilmasining tan narx koeffitsienti aniqlanadi.

�

�

=

�

��.

− �

��ℎ,�ℎ��.

�

��.

Biogaz qurilmasining energiya samaradorligini baholash asosida biogazning energiya quvvatini

kVt·s/kun birligida quyidagi formula bo‘yicha aniqlash mumkin:

�

��

=

�

��ℎ,�ℎ��.

∙ 277,78

1000

Ushbu ko‘rsatkich, kogeneratorning samaradorligini hisobga olmasdan, biogaz energiyasining

nazariy elektr potensialini ishlab chiqaruvchi birlik sifatida aks ettiradi.

Biogaz issiqlik energiyasi quvvati GKall/kun birligida aniqlanadi:

�

��

=

�

��

∙ 0,86

1000

Chorvachilik korxonasining biogaz ishlab chiqarish quvvati asosida biogaz qurilmasining uzoq

vaqt saqlab turishi mumkin bo‘lgan nazariy quvvati (o‘rtacha hisoblaganda) kVt birligida

aniqlanadi:

�

�

'

�.

=

�

��

24

Hisob-kitoblar natijasida chorvachilik korxonasining nazariy biogaz ishlab chiqarish

imkoniyatlari va energiya potensiali aniqlanadi. Olingan ma’lumotlar qurilma samaradorligini

baholash va optimal loyihalash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.

Biogaz qurilmalari samaradorligini oshirish uchun ularning konstruktiv va texnologik

parametrlarini to‘g‘ri aniqlash muhimdir. Hisoblash metodikasining bosqichma-bosqich

bajarilishi orqali bioreaktor hajmi, issiqlik balansi va energiya samaradorligi aniqlanadi. Ushbu

yondashuv qurilmaning samarali ishlashini va energiya tejash imkoniyatlarini ta’minlaydi.

Xulosa qilib aytganda, ushbu hisoblash metodikasi kichik quvvatli biogaz ishlab chiqarish

tizimlarini yaratishga qiziqqan aholi va fermer xo‘jaliklari uchun samarali va amaliy vosita

bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanuvchilar, o‘zlarining mavjud xom ashyo bazasini inobatga olgan

holda, biogaz ishlab chiqarish quvvatini, qurilma qurish xarajatlarini va iqtisodiy samaradorlik

ko‘rsatkichlarini aniq hisoblab chiqish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa, ularga zarur bo‘lgan

gaz hajmini olish va biogaz qurilmasini qurish yoki qurmaslik masalasi bo‘yicha oldindan

mukammal va ilmiy asoslangan xulosalar chiqarishga yordam beradi. Shu tarzda, fermerlar va

aholi o‘z resurslaridan samarali foydalanish imkoniyatini oshiradilar va ularning iqtisodiy

jihatdan foydali qarorlar qabul qilishlariga ko‘maklashadi.

Adabiyotlar

1. Komilov, O., Astanov, S., Safarov, O., Sharipov, M., Faizullaev, A., & Tillaev, L. (2009).

Combined solar drying unit. Appl Sol.

Energy

,

45

(4), 71-5.

2. Давронов, Ф. Ф. У., & Тиллоев, Л. И. (2018). Сырьё для получения биогаза.

Вопросы

науки и образования

, (2 (14)).

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

3. Давронов, Ф. Ф. У., Нусратиллоев, И. А. У., & Тиллоев, Л. И. (2018). Изучение

характеристики физических поглотителей для очистки газов.

Вопросы науки и

образования

, (3 (15)).

4. Давронов, Ф. Ф. У., & Тиллоев, Л. И. (2018). Исторические корни биогазовых

технологий.

Вопросы науки и образования

, (2 (14)).

5. Нигматуллаев, А. А., & Тиллоев, Л. И. (2017). Подготовка биогаза к

использованию.

Вопросы науки и образования

, (2 (3)).

6. Тиллоев, Л. И., & Давронов, Ф. Ф. У. (2017). Методика расчета биогазовой установки

для переработки биомассы.

Вопросы науки и образования

, (2 (3)).

7. Нигматуллаев, А. А., Тиллоев, Л. И., & Давронов, Ф. Ф. У. (2017). Новая конструкция

рекуператора биогазовой установки.

Вопросы науки и образования

, (1 (2)).

8. Шарипов, Ш. К. У., & Тиллоев, Л. И. (2017). Производство биогаза бактериальным

брожением.

Вопросы науки и образования

, (2 (3)).

9. Тиллоев, Л. И., Нуруллаева, З. В., & Нигматуллаев, А. А. (2016). Определение состава

биогаза хроматографическим способом и улучшение технологии производства.

Молодой

ученый

, (8), 310-312.

10. Boboqulova, M., Marasulov, A., Bayaly, A., Sadybekov, R., & Aimeshov, Z. (2025,

February). Thermal stress-strain state of a partially thermally insulated and clamped rod in the

presence of local temperature and heat transfer. In

AIP Conference Proceedings

(Vol. 3268, No.

1). AIP Publishing.

11. Xamroyevna, M. B. (2024). ERKIN KONVEKSIYA JARAYONI.

Международный

журнал научных исследователей

,

9

(1), 108-111.

12.

Boboqulova, M. X. (2025). ENDOSKOPIK USULLARNING TIBBIYOTDA QO

‘LLANISHI.

Modern World Education: New Age Problems–New solutions

,

2

(4), 1-8.

13.

Boboqulova, M. X. (2025). 3D CHOP ETISH TEXNOLOGIYASINING FIZIK

ASOSLARI.

Introduction of new innovative technologies in education of pedagogy and

psychology

,

2

(3), 5-11.

14.

Boboqulova,

M.

X.

(2025).

ELEKTROMAGNIT

TO

‘LQINLARNING

NURLANISHI.

New modern researchers: modern proposals and solutions

,

2

(3), 19-25.

15. M.X. Boboqulova. (2025). IONLANISH VA REKOMBINATSIYA JARAYONLARI.

New

Modern Researchers: Modern Proposals and Solutions

,

2

(3), 48–54.