JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Vohidova Feruza Muhamadjonovna
Qo‘qon universiteti Andijon filiali
Til o‘qitish kafedrasi o‘qituvchisi
YURIDIK TERMINLARNING TARJIMADAGI MUAMMOLARI VA
LINGVOSEMANTIK XUSUSIYARLARI
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yuridik terminlarning boshqa tillarga tarjima qilinishi jarayonida
yuzaga keladigan lingvosemantik muammolar, kontekstga bog‘liq ma’no siljishlari va huquqiy
tushunchalarning madaniy tafovutlar bilan bog‘liq murakkabliklari tahlil qilinadi. Xususan,
o‘zbek tilidagi yuridik atamalarning ingliz va rus tillariga tarjimasida uchraydigan noaniqliklar,
terminologik ekvivalent yetishmovchiligi, va huquqiy tizimlar o‘rtasidagi tafovutlar misollar
orqali yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
yuridik tarjima, lingvosemantika, ekvivalentlik, huquqiy tizim, terminlar tizimi,
madaniy tafovut.
KIRISH
Yuridik tarjima bugungi globallashuv sharoitida alohida e’tibor talab qiladigan murakkab
jarayonlardan biridir. Huquqiy hujjatlarning boshqa tillarga to‘g‘ri, aniq va birma-bir tarjima
qilinishi nafaqat tilshunoslik, balki siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Ayniqsa, o‘zbek tilida shakllangan yuridik terminlarni boshqa tillarga — xususan
ingliz va rus tillariga — tarjima qilishda terminologik tizimlar o‘rtasidagi tafovutlar,
lingvosemantik o‘ziga xosliklar va madaniy kontekstlarning farqli talqini turli qiyinchiliklarni
yuzaga keltiradi [1].
Tarjima jarayonida so‘z yoki atamaning grammatik shakli emas, balki uning huquqiy tizimdagi
o‘rni, ma’no doirasi va funksional yuklamasi muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun ham
yuridik tarjimada oddiy so‘zma-so‘z tarjima usuli ko‘pincha yetarli bo‘lmaydi, balki har ikki
tilning huquqiy an’analari va terminologik tizimi chuqur tahlil qilinishi lozim.
ASOSIY QISM
O‘zbek tili yuridik terminologiyasi, asosan, turkiy ildizga ega bo‘lgan so‘zlar, arabcha va forscha
o‘zlashmalar hamda rus tili orqali kirib kelgan atamalardan tarkib topgan. Masalan, "huquq",
"javobgarlik", "muomala layoqati" kabi atamalar ko‘p hollarda umumiy til vositalaridan farqli
o‘laroq, tor huquqiy ma’noga ega.
Shuningdek, o‘zbek huquqiy tili rasmiylik, qat’iylik va standartlashtirish talablariga bo‘ysunadi.
Bu xususiyat tarjima jarayonida konnotativ ma’nolarning bexosdan yo‘qolib ketishiga yoki
noto‘g‘ri tushunilishiga olib kelishi mumkin.
Yuridik tarjimada eng ko‘p uchraydigan muammo bu — ekvivalentlik yetishmasligidir. Ya’ni,
o‘zbek tilida mavjud bo‘lgan atama boshqa tilda o‘zining to‘liq ma’nosini beradigan mos termin
bilan ifodalanmasligi mumkin.
Masalan, o‘zbek tilidagi "javobgarlik" atamasi ingliz tilida bir nechta so‘zlar bilan ifodalanadi:
liability, responsibility, accountability. Ularning har biri turlicha konnotatsiyaga ega [2]:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Liability — moliyaviy yoki fuqarolik majburiyatlar doirasida ishlatiladi,
Accountability — siyosiy yoki boshqaruv javobgarligini anglatadi,
Responsibility — umumiy axloqiy yoki vazifaviy javobgarlikni bildiradi.
Shu bilan birga, "fuqarolik da’vosi" (civil claim) iborasi rus tiliga "гражданский иск" deb
tarjima qilinsa ham, o‘zbekcha "da’vo" atamasining kontekstual ma’nosi har doim ham "иск"
bilan to‘liq mos tushmaydi.
Boshqa bir misol: o‘zbek tilida "sud qarori kuchga kirishi" atamasi ingliz tiliga ko‘pincha
judgment becomes final yoki judgment comes into legal force tarzida tarjima qilinadi. Bu yerda
lingvosemantik tafovut, ayniqsa, huquqiy tizimlar o‘rtasidagi tushunchaviy farq natijasida
yuzaga chiqadi, chunki "legal force" tushunchasi umumjahon standartda yagona huquqiy
anglamaga ega emas.
Yuridik terminlarni tarjima qilishda har bir tilga xos bo‘lgan huquqiy tizimning o‘ziga xosligi
muhim omildir. Masalan, Anglo-sakson (ingliz-amerika) huquq tizimida ishlatiladigan atamalar
ko‘pincha kontinent (evropa) tizimidagilardan farq qiladi. O‘zbekistondagi huquqiy tizim esa,
asosan, sovet davridan meros bo‘lib kelgan kontinental modelga asoslangan. Shuning uchun
ingliz tiliga tarjima qilinayotgan o‘zbek yuridik matnlarida huquqiy kontekstlar to‘g‘ridan to‘g‘ri
ko‘chirib bo‘lmaydi [3].
Misol uchun, "prokuror nazorati" tushunchasi ingliz tiliga prosecutorial supervision deb tarjima
qilinadi, biroq bu anglo-amerika tizimida mavjud bo‘lmagan institut hisoblanadi. Shuning uchun
bu ibora izohli tarjima orqali berilishi lozim: supervisory functions of the prosecutor over
legality of judicial procedures kabi.
Yuridik tarjimada nafaqat so‘z ekvivalentini topish, balki ushbu so‘z yoki iboraning kontekstda
qanday vazifa bajarishini to‘g‘ri anglash muhim ahamiyat kasb etadi. Ba’zi atamalar tarjimada
izohli yondashuvni talab qiladi. Bu ayniqsa, o‘zbek huquq tizimiga xos, boshqa tillarda
to‘g‘ridan-to‘g‘ri muqobili yo‘q bo‘lgan tushunchalarda yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Masalan, “xalq deputatlari kengashi” iborasi ingliz tiliga local representative council tarzida
tarjima qilinadi. Biroq bu tarjima mazkur tashkilotning huquqiy maqomi, vakolat doirasi va
tarixiy kontekstini to‘liq aks ettirmaydi. Shu sababli ayrim hollarda People’s Deputies Council (a
local elected div in Uzbekistan’s administrative system) kabi izohli shaklda berish maqsadga
muvofiq bo‘ladi [4].
XULOSA VA MUNOZARA
Yuridik tarjima — bu oddiy lingvistik ko‘chirish emas, balki huquqiy tafakkurni bir tildan
boshqasiga ko‘chirish jarayonidir. Tarjima jarayonida terminlarning lingvosemantik
xususiyatlarini chuqur anglash, huquqiy tizimlar o‘rtasidagi tafovutlarni e’tiborga olish va
madaniy kontekstni hisobga olish lozim. O‘zbek tilidagi yuridik terminologiyani tarjima qilishda,
ayniqsa, huquqiy institutlarning funksional o‘xshashligi va semantik yondashuvlar muvofiqligiga
e’tibor qaratish zarur.
Kelajakda yuridik tarjima sifatini oshirish uchun soha bo‘yicha ikki tilli (binar) huquqiy lug‘atlar,
izohli glossariylar, tarjima uslubiyotiga oid qo‘llanmalar ishlab chiqilishi zarur. Shuningdek,
tarjimonlar uchun maxsus huquqiy lingvistika kurslari tashkil etilishi tarjima madaniyatini
sezilarli darajada yuksaltiradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Xojiev A. Yuridik terminologiya va uning shakllanish xususiyatlari. — Toshkent: Adolat,
2018. — 216 b.
2. Tursunov Sh. Tarjimada terminlarning lingvosemantik muammolari. // Filologiya va
tilshunoslik masalalari. — 2020. — №3. — B. 42–48.
3. Gozieva M. Legal Terminology and its Translation Challenges in Uzbek-English Context. //
Journal of Legal Linguistics. — 2021. — Vol. 8, No. 1. — P. 55–65.
4. Šarčević, S. New Approach to Legal Translation. — The Hague: Kluwer Law International,
2000. — 352 p.
