JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Qodirova Niginabonu Odil qizi
Osiyo xalqaro universiteti 1-bosqich magistri
SUN’IY INTELLEKT VA TA’LIM TEXNALOGIYALARINING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
Annotatsiya:
Sun’iy intellekt tushunchasining ilmiy-texnikaviy negizlari, uning dastlabki
rivojlanish bosqichlari va ta’lim sohasi bilan bog‘liq dastlabki tajribalari bayon etiladi. Keyingi
bosqichlarda esa, raqamli texnologiyalarning ommalashuvi, kompyuterlashtirish jarayonlari,
elektron ta’lim resurslari va platformalarining rivojlanishi, shuningdek, sun’iy intellektga
asoslangan tizimlarning ta’lim jarayoniga kiritilishi tahlil qilinadi. Maqolada shuningdek, SI
yordamida amalga oshirilayotgan adaptiv o‘qitish tizimlari, o‘quvchilarning individual
qobiliyatlari va ehtiyojlariga moslashtirilgan dars uslublari, masofaviy ta’lim muhitida sun’iy
intellektning imkoniyatlari yoritiladi. Sun’iy intellekt orqali o‘quv jarayonini avtomatlashtirish,
o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqotni soddalashtirish, bilimlarni tahlil qilish va baholash
jarayonlarini takomillashtirish imkoniyatlari ham ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, bu
texnologiyalarning qo‘llanilishi bilan bog‘liq ijtimoiy, axloqiy va texnik muammolar ham tahlil
qilinadi.
Kalit so’zlar:
Sun’iy intellekt, ta’lim texnologiyalari, raqamli transformatsiya, adaptiv o‘qitish,
masofaviy ta’lim, o‘quv jarayonini avtomatlashtirish, elektron ta’lim, pedagogik innovatsiyalar,
SI integratsiyasi, raqamli kompetensiyalar.
Kirish
. Sun'iy intellekt deganda insonning mantiqiy va ijodiy funksiyalarini bajaruvchi
intellektual sun'iy tizim tushuniladi. Ushbu atama, shuningdek, o'rganish va muammolarni hal
qilish kabi inson aqli bilan bog'liq xususiyatlarni namoyish etadigan har qanday te xnalogiyaga
nisbatan ham qo'llanilishi mumkin. Sun'iy intellektning ideal xususiyati - bu aniq maqsadga
erishish uchun eng yaxshi imkoniyatga ega bo'lgan harakatlarni baholay olish va amalga oshirish
qobilyatidir. Hozirda sun'iy intellekt turli amallarni bajarishga mo'ljallangan algoritim hamda
dasturiy tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin bo'lgan bir qancha vazifalarning
uddasidan chiqa oladi. Olimlar sun'iy intellekt bilan tajriba o'tkazishga ishtiyoq bilan qarashsada,
ko'p odamlar bu hodisadan ehtiyot bo'lishadi. Hatto Tesla rahbari Elon Mask ham buni insoniyat
uchun "asosiy tahdid" va urush va ishsizlikning mumkin manbasi deb atagan. Sun'iy intellektni
ilmiy yo'nalish sifatida rivojlantiri sh faqat EHM yaratilgandan keyin mumkin bo'lgan. Bu XX
asrning-yillarida sodir bo'lgan. Bu vaqtda N.Viner (1894-1964) yangi fan kibernetika bo'yicha
o'zining asosiy ishlarini yaratadi. Sun'iy intellekt atamasi 1956 Stenford universiteti (AQSh) dagi
xuddi shunday nomdagi seminarda taklif qilingan. Seminar hisoblash emas, balki mantiqiy
vazifalarni ishlab chiqishga mo'ljallangan. Sun'iy intellektni fanning mustaqil sohasi deb tan
olingandan keyin tezda uni ikkkita asosiy yo'nalishlarga: neyrokibernetika va "qora quti"
kibernetikasiga bo'linishi sodir bo'lgan. Va faqat hozirgi vaqtda bu qismlarni yana bitta butuncha
birlashishining tendentsiyasi sezilmoqda
XXI asrda ilm-fan va texnologiyalar jadal sur’atlarda rivojlanmoqda. Bu jarayon global
miqyosda barcha sohalarga, xususan, ta’lim tizimiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa,
sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining keng ommalashuvi va raqamli transformatsiya
jarayonining chuqurlashuvi ta’lim sohasini tubdan o‘zgartirmoqda. Sun’iy intellekt
texnologiyalari avval faqat ilmiy laboratoriyalar va texnik sohalarda qo‘llanilgan bo‘lsa, bugungi
kunga kelib, ularning imkoniyatlari maktabgacha ta’limdan tortib oliy ta’lim va malaka oshirish
tizimlarigacha keng doirada foydalanilmoqda. Sun’iy intellekt inson ongiga xos bo‘lgan fikrlash,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
tahlil qilish, qaror qabul qilish kabi murakkab aqliy jarayonlarni texnik vositalar yordamida
modellashtirish va avtomatlashtirishga xizmat qiladi. Ta’limda esa SI texnologiyalari yordamida
o‘quvchilarning individual qobiliyatlarini aniqlash, ularning bilim darajasiga moslashtirilgan
o‘quv materiallarini taqdim etish, baholash jarayonlarini avtomatlashtirish, shuningdek,
o‘qituvchilarga o‘z faoliyatlarini samarali tashkil etishda ko‘maklashish imkoniyati yaratilmoqda.
Tarixiy nuqtai nazardan qaralganda, ta’lim texnologiyalarining rivojlanishi bir necha
bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqichda mavjud texnologik imkoniyatlardan kelib chiqib,
o‘qitish uslublari, vositalari va metodlari takomillashib borgan. Dastlabki bosqichlarda an’anaviy
darsliklar, doska va og‘zaki tushuntirish asosiy vositalar bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik
multimediyaviy vositalar, interaktiv platformalar, elektron ta’lim resurslari ta’lim tizimiga kirib
keldi. Bugungi bosqichda esa sun’iy intellektga asoslangan adaptiv o‘qitish tizimlari, ta’lim chat-
botlari, avtomatik baholovchilar, tahliliy algoritmlar keng joriy etilmoqda. Kirish qismida,
shuningdek, bugungi kunda ta’lim sohasida duch kelinayotgan muammolar — o‘quv
yuklamasining ortib borishi, shaxsga yo‘naltirilgan ta’limga ehtiyoj, o‘quvchilarning
motivatsiyasi, o‘qituvchilarning zamonaviy texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha yetarli
salohiyatga ega bo‘lmasligi kabi masalalar tahlil qilinadi. Aynan shunday sharoitda sun’iy
intellekt texnologiyalarining joriy etilishi bu muammolarning yechimiga yo‘l ochadi, shuningdek,
o‘quv jarayonini zamonaviy va samarali qilishga xizmat qiladi. Mazkur maqolada sun’iy
intellektning ta’lim texnologiyalaridagi o‘rni, ularning tarixiy rivojlanish bosqichlari, zamonaviy
qo‘llanilish usullari hamda istiqboldagi imkoniyatlari chuqur tahlil qilinadi. Maqola ta’lim sohasi
xodimlari, pedagoglar, IT mutaxassislari hamda tadqiqotchilar uchun muhim nazariy va amaliy
ahamiyatga ega.
Xulosa.
Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimidagi joriy etilishi global miqyosda
ta’lim sifatini oshirish, o‘quv jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan tarzda tashkil etish hamda
zamonaviy pedagogik yondashuvlarni kengaytirish uchun ulkan imkoniyatlar yaratmoqda.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, SI texnologiyalarining rivojlanish bosqichlari bevosita ta’lim
texnologiyalarining takomillashuvi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning har bir yangi bosqichi
ta’lim sohasiga innovatsion yondashuvlarni olib kirgan. Bugungi kunda sun’iy intellekt
vositalari yordamida o‘quvchilarning individual o‘zlashtirish darajasi aniqlanmoqda, mos o‘quv
materiallari tavsiya qilinmoqda, o‘quv jarayonining monitoringi va tahlili amalga oshirilmoqda.
Ayniqsa, adaptiv o‘qitish tizimlari, intellektual maslahat beruvchi platformalar, avtomatik
baholovchi tizimlar va ta’limiy chatbotlar o‘qituvchi faoliyatini yengillashtirish bilan birga,
o‘quvchilarning ta’limga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Shu bilan birga, SI texnologiyalarining
ta’lim tizimiga keng joriy etilishi ayrim muammolarni ham yuzaga chiqaradi. Jumladan,
texnologik tengsizlik, axloqiy va huquqiy masalalar, o‘qituvchilarning texnologiyalarni yetarli
darajada o‘zlashtirmagani hamda inson omilining kamayib borishi kabi xavflar mavjud. Bu esa,
ushbu texnologiyalarni tatbiq etishda muvozanatli va puxta yondashuvni talab etadi.
Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim sohasida muhim o‘rin tutmoqda va ularning to‘g‘ri,
tizimli ravishda qo‘llanilishi ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqadi. Kelajakda bu
texnologiyalar o‘qitish jarayonini yanada samarali, interaktiv va moslashuvchan qilish imkonini
beradi. Shu sababli, ilmiy-tadqiqot ishlarini chuqurlashtirish, pedagog kadrlarni qayta tayyorlash
va SI asosidagi innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Abdullaeva, M. (2021).
Sun’iy intellekt texnologiyalari va ularning ta’lim tizimidagi o‘rni
.
Toshkent: “Ilm ziyo” nashriyoti.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Hasanov, U., & Xusanova, D. (2022). “Ta’limda raqamli transformatsiya va sun’iy
intellektning integratsiyasi”.
Pedagogik mahorat
ilmiy-amaliy jurnali, 3(5), 45–51.
3. Kaplan, J., & Haenlein, M. (2019).
Siri, Siri, in my hand: Who’s the fairest in the land? On the
interpretations, illustrations, and implications of artificial intelligence
. Business Horizons, 62(1),
15–25.
4. UNESCO (2020).
Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities
. Paris:
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
5. Qodirov, A. (2023). “Adaptiv o‘qitish tizimlarida sun’iy intellektdan foydalanishning
samaradorligi”.
Oliy ta’limda innovatsiyalar
ilmiy jurnali, 2(1), 62–68.
6. Russell, S., & Norvig, P. (2020).
Artificial Intelligence: A Modern Approach
(4th ed.).
Pearson Education.
7. OECD (2021).
Digital Education Outlook 2021: Pushing the Frontiers with AI, Blockchain
and Robots
. OECD Publishing.
8. Karimova, N. (2022). “Zamonaviy ta’lim texnologiyalari va ularning metodologik asoslari”.
Ta’lim va rivojlanish
ilmiy jurnali, 1(2), 73–80.
