J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific Horizon
Volume 1, Issue 1, Series A 2025
49
KOREYS TILIDAGI SO’ZLARNING
ETIMOLOGIYASI VA ULARNING XALQ TABIATIGA
BOG’LIQLIGI
Ubaydullayeva Dilnavoz Shuhrat qizi
Student of the Department of Philology and
Language Teaching (Korean language)
of the Uzbekistan State World Languages University
Annotatsiya:
Ushbu maqola Koreys tilidagi so‘zlarning etimologiyasini va
Koreys xalqi tilining tabiatga bo‘lgan munosabati bilan bog‘liqligini o‘rganishga
bag‘ishlangan. Shuningdek, maqolada, koreys xalqining tabiatga bo‘lgan
munosabati tilida qanday aks etganligi o‘rganiladi.
Аннотация:
Данная статья посвящена изучению этимологии слов
корейского языка и связи языка корейского народа с его отношением к
природе. Также в статье рассматривается, как отношение корейского народа
к природе отражается в их языке.
Annotation:
This article explores the etymology of Korean words and the
relationship between the language of the Korean people and their relationship to
nature. The article also examines how Korean people's attitude to nature is
reflected in their language.
Kalit so’zlar:
Hangul
(
한글
)
,
Han(
한
),
Jeong
(
정
)
, Koryo(
고려
), Sijo(
시조
)
Ключевыеслова:
Хангыл
(
한글
)
, Хан
(
한
)
,Чон
(
정
),
Корё(
고려
),
Сиджо(
시조
)
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific Horizon
Volume 1, Issue 1, Series A 2025
50
Keywords:
Hangul
(
한글
)
, Han
(
한
)
, Jeong
(
정
)
, Koryo(
고려
),
Sijo(
시조
)
Koreys tili
– koreyslar so’zlashuvda foydalanadigan tildir. Bu til Oltoy
tillariga baʼzan esa toʻngus-manjur tillariga kiradi, degan taxminlar bor. KXDR
(ShimoliyKoreya) hamda Janubiy Koreyaning rasmiy tili. Bu tilda 66.3 mln. Kishi
soʻzlashadi. Uning genetic jihatdan boshqa tillar bilan bogʻliqligi aniqlanmagan.
Koreys tilining shimoli-sharqiy, shimoli-gʻarbiy, markaziy, janubi-sharqiy, shimoliy
va janubiy shevalari bor. Koreys tilida 40 fonema mavjud.Ulardan 19tasi undosh va
21tasi unli. Feʼl zamonlari hozirgi, 2 ta oʻtgan va 2 ta kelasi zamon shakllaridan
iborat. Sonlar birlik va ko’plikka farqlanmaydi. Leksikasi va lug’atida xitoy tilidan,
moʻgʻul, sanskrit, va baʼzi Yevropa tillaridan oʻzlashgan soʻzlar bor.
Koreys tili 1993-yilgacha „standart til“, 1966-yilda „madaniy til“ degan nom
olgan. Bu tilning 2 turi ham KXDR hamda Koreya Respublikasida qoʻllanib
kelinadi. KXDRda koreys yozuvi, Koreya Respublikasida xitoy-koreys aralash
yozuvi qoʻllanadi. Koreyslarda o’z yozuvlari yaratilmaguniga qadar ular boshqa
ba’zi bir Markaziy Osiyo davlatlari singari xitoyliklarning “Hanja” hamda “Hanzi”
yozuvlaridan foydalanishgan. Ammo bu davrda Xitoy tilida yozib Koreys tilida
o’qish qiyin edi. Bundan tashqari Xitoy tilida iyerogliflar ko’pligi sababli ko’pchilik
oddiy aholi uni o’rgana olishmagan. Keyinchalik, 1443-yilda qirol Sejong
tomonidan alifbo “Hangul” (
한글
)
tuziladi.
Asosiy sababi:
Oddiy xalq ham ilmli bo’lishi, o’qish va yozishni oson
o’rganishi uchun koreys alifbosi yaratilgan.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific Horizon
Volume 1, Issue 1, Series A 2025
51
Bu Koreys tili rivoji uchun juda katta qadam bo’ldi. 1446-
훈민정음
(Hunminjeongim) deya nom berilgan. 1997-yilda
YUNESCO jahon milliy merosi sifatida tan olindi. Yuqorida aytib
o’tilganidek, koreys alifbosi 19ta undosh va 21ta unlidan iborat.
Qirol Sejong tuzgan vaqtlarda esa unda 28ta harf mavjud bo’lgan.
Biroq keyinchalik undagi xato va kamchiliklar o’rganilib ba’zi harflar olib
tashlangan ba’zilari esa qo’shilgan. Koreys tilidagi barcha harflar uchta belgi asosida
yaratilgan. Bular: osmon(
하늘
)[●], odam(
사람
)[
ㅣ
], yer(
땅
)[
ㅡ
]. Har yili 9-
oktabrda Koreyada Koreys alifbosi kuni keng miqyosda nishonlanadi.
Koreys tilining evolyutsiyasi haqida gapiradigan bo’lsak,
tarixiy davrlarda
asosiy ikki bosqichni: “Old Korean”(Qadimgi Koreys tili) hamda “Middle
Korean”(O’rta davr Koreys tili) ni o’z ichiga oladi.
Old Korean
, ya’ni qadimgi davr – Miloddan avvalgi 1-ming yillikdan to
milodiy 10-11-asrlargacha davom etgan. Bu davrda ko’pchilik Koreyadagi qabilalar
turli xil tillarda gaplashishgan bo’lsa-da, bu davr tilini deyarli hamma tushunishgan.
Bu davrdagi tilda undoshlar unlilarga qaraganda ancha ko’proq bo’lgan. Xitoy
yozuvi “Hanja” Koreyaga miloddan avvalgi 4-3-asrlarda kirib kelgan. Bu yozuv
dastlab Koreyada faqatgina yozma til sifatida xizmat qilgan, ammo u juda ham
murakkab va qiyin bo’lib, o’rganish uchun juda ham ko’p bilim talab qilingan.
Qadimgi koreyslar ideogrammalardan foydalanishgan. Bu davrdagi yozma
manbalar “SamgukSagi”(Uchqirolliktarixi) – unda Koreys tili haqida xitoy yozuvi
asosida yozilgan. “SamgukYusa”(Uch qirolliklarning yodgorliklari) – u ham
xitoycha yozuvda yozilgan. U koreys tarixiy voqealari va afsonalarini o’z ichiga
oladi. Xitoy tilining ta’siri baribir Koreys tilida qolib ketgan. Masalan, ko’pchilik
so’zlar ham haligacha ishlatiladi. Bu so’zlar Xitoy tilidan olingan bo’lib, lekin
Koreyaning o’ziga xos talaffuzi va grammatikasi bilan uyg’unlashgan. Bu so’zlar
ko’pincha ikki yoki uch bo’lakdan tashkil topgan. Misol uchun:
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific Horizon
Volume 1, Issue 1, Series A 2025
52
•
Koreyscha
:
hak
(
학
) - "ilm",
Xitoycha
:
學
(xué)
•
Koreyscha
:
gwon
(
권
) - "boshqaruv",
Xitoycha
:
權
(quán)
Bu so‘zlar Xitoydan kelgan bo‘lsa-da, ular Koreyaning o‘z
tilida talaffuz qilinadi va grammatik jihatdan Koreys tiliga moslashtirilgan.
Raqamlar borasida koreyslar ham Xitoyliklarnikini keng qo’llashadi.
Xususan:
•
Rasmiy raqamlar
: Xitoycha sonlar, masalan, telefon raqamlari, yillar,
sanalar va boshqalarda ishlatiladi. Misol uchun, "1999-yil" deyilganda Xitoycha
sonlar ishlatiladi.
•
Sanalar va vaqt
: Xitoycha sonlar vaqtni ko‘rsatishda ham ishlatiladi,
masalan, soatni aytishda yoki sanani aytishda ishlatiladi.
•
Katta sonlar
: Xitoycha sonlar katta sonlarni ifodalashda ishlatiladi, chunki
ular ancha rasmiydir.
Xitoycha sonlar Koreys tiliga ta’siri asosan ikki jihatdan seziladi.
Birinchisi yozuvda
– Koreyada rasmiy yozuvda Hanja sonlari ishlatiladi, bu
esa Xitoy tilining ta’sirini ko‘rsatadi.
Ikkinchisi
t
alaffuzda
- Hanja sonlarining
talaffuzi Koreys tilida Xitoy tili talaffuziga moslashgan bo‘lsa-da, koreyscha
talaffuzda ba'zi o‘zgarishlar mavjud.
Middle Korean
(o’rta davr) –10-15-asrlar oralig'ida, ayniqsa Goryeo sulolasi
(918–1392) va Joseon sulolasi (1392–1897) davrida. Bu davrda Koreys tili ancha
soddalashgan. Bu davrda ikki xil talaffuz tizimi mavjud bo’lgan: o’qish tili hamda
og’zaki talaffuzdir. Hangul ham aynan shu davrda yaratilgan. O’rta asrlarda asta-
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific Horizon
Volume 1, Issue 1, Series A 2025
53
sekin Hangul alifbosiga o’tilgan. So’zlashuvda ham turli darajalar
va hurmat ifodalari (7xil) qo’llanilgan. O‘rta Koreys tilida yozma til,
ko‘proq yuqori ijtimoiy sinf vakillari tomonidan ishlatilgan. Bu
davrda Koreyada ilmiy va madaniy rivojlanishlar yuz berdi. Buning
natijasida yozma adabiyotlar, diniy matnlar va tarixiy asarlar
ko‘paydi. Joseon sulolasi hukmronligi davrida, yozma adabiyot va san'atda katta
taraqqiyot bo‘ldi. Xususan, o‘rta davr Koreys tilida yozilgan asarlar Koreya
tarixining muhim qismiga aylandi.
Xo’sh shu o’rinda farqlari va o’xshashliklari borasida savol tug’iladi,
ularga esa bir nechta misollar keltirishimiz mumkin:
•
Yozuv tizimida Qadimgi davrda Hanja, O’rta davrda esa Hangul ishlatilgan
•
Fonologiyada ham xuddi shunday, Qadimgi davr xitoy tiliga yaqin bo’lgan
bo’lsa, o’rta davr Koreys talaffuziga yaqinlashgan.
•
O’rta asrlarda ilm-fan, adabiyot va madaniyat ancha rivojlangan. Bu davr
Koreys tili rivoji uchun poydevor bo’lgan.
Koreys tilidagi ayrim terminlar
Han
(
한
) –
atamasi koreys tilidagi keng tarqalgan va muhim so’zlardan
biridir. Han koreys madaniyatida asosan qayg’u, g’amginlik yoki biror umid
ortidan intilish his-tuyg’ularini ifodalovchi so’z sifatida foydalaniladi. Han koreys
xalqining uzoq tarixiy umri davomida yuzaga kelgan qayg’uli kunlar,
adolatsizliklar, ruhiy og’irliklarni bildiruvchi so’z sifatida paydo bo’lgan. Bu so’z
azob-uqubatlarga qarshi kurash uchun kuchni ham anglatadi. Biror bir shaklda
amalga oshmasa ham xafa bo’lish va kurashish hissiyotlarini anglatadi. Han ni turli
xil filmlarda, musiqalarda yoki adabiyotlarda ko’rishimiz mumkin. U yanada
mazmunliroq gapirishga yordam beradi. Bu so’zning yana bir necha ma’nosi bor:
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific Horizon
Volume 1, Issue 1, Series A 2025
54
Han (
한
)
— bu
Koreyscha
son bo‘lib, u ko‘pincha
"bir"
yoki
"birinchi"
ma'nolarida ishlatiladi. Masalan,
Han-guk (
한국
)
—
"Koreya" degan ma'noni anglatadi, bu so‘z Koreya xalqi yoki
mamlakati
haqida gapirganda ishlatiladi.
Han (
한
)
— koreys tilida ba'zan
"katta", "yirik"
degan ma'noni ham
anglatadi. Bu so‘z, odatda, ba'zi iboralar yoki nomlarda, masalan,
Han-gang (
한강
)
— "Han daryosi" (Koreyada joylashgan eng katta daryo) kabi ishlatiladi.
Han (
한
)
koreys madaniyati va tilida juda kuchli ma'no kasb etadi. Bu so‘z
Koreya xalqining tarixiy og‘riqlarini, ruhiy holatini, adolatsizlikka qarshi kurashini
va amalga oshmagan orzularini ifodalovchi psixologik va madaniy tushuncha
sifatida juda muhimdir. Bu holat nafaqat xalqning tarixi bilan bog‘liq, balki uning
tilida ham chuqur iz qoldirgan.
Jeong(
정
) –
koreys madaniyatidagi yana bir atama bo’lib, u hamdardlik, sevgi,
muhabbat, tinchlik kabilarni bildiradi. Bu so’zning nozik ammo juda kuchli hissiy
ma’nolari ham bor. Jeong shaxslar o’rtasidagi mustahkam bog’lanishni anglatadi.
Bu uzoq vaqt davomida birga bo’lgan insonlar orasida shakllanadi. Bu
munosabatlardagi: samimiyat, hamdardlik, hamma yaxshi hislatlarni bildiradi.
Koreyscha
Jeong
faqatgina romantik yoki oilaviy munosabatlarni bildirish bilan
cheklanmaydi, balki
yana boshqa ijtimoiy aloqalarda
, misol uchun, qo‘shnilar
o‘rtasida, yoki hatto uzoq vaqt davomida bir-birini bilgan notanish odamlar o‘rtasida
ham bo'lishi mumkin. Koreys filmlaridagi samimiy his-tuyg’ularni yanada real
namoyish etish uchun Jeong juda ham qo’l keladi. Bunday filmlarda koreys
madaniyati yanada chiroyli ekanligiga amin bo’lishimiz mumkin.
Koryo (
고려
):
bu koreys tili rivojlanishining eng muhim bosqichlaridan biri
bo’lgan. Koreys tili Oltoy til oilasiga mansub deb qaraladi. Ba’zi manbalarda
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific Horizon
Volume 1, Issue 1, Series A 2025
55
mongol, turkiy va tungus tillariga aloqador deyilsa-da, bu hali
aniqlanmagan. Koryo davrida Xitoy tilining ta’siri juda ham katta
bo’lgan. Aynan shu davrda ideogrammalardan foydalanilgan.
Xitoyning Konfutsiylik va Buddaviylik ta’limotlaridan kelib
chiqqan so’zlar va iboralar ham koreys tiliga kiritilgan. Koryo
davrida koreys tilining o‘ziga xos mahalliy shakllari ham rivojlanib borgan. Bular
asosan
qishloq hududlarida
, kichik guruhlarda yoki maxsus ijtimoiy sinflarda
qo‘llanilgan. Xalq tili va oddiy odamlarning so‘zlashuvi, yuqori ijtimoiy
tabaqalarning foydalanadigan rasmiy yozuvi va so‘zlari bilan farq qilardi. Koryo
davrining oxirida ham Hangul hali yaratilmagan edi. Yozuv tizimida Hanja keng
qo’llanilgan davr. Koryo davrida koreys tili, asosan, Xitoy ta'sirida bo‘lib, ko‘plab
xitoycha so‘zlar va yozuv tizimlari koreys tiliga kirgan. Shuningdek, xalq tili,
mahalliy tillar va grammatik o‘zgarishlar ham koreys tilining shakllanishiga katta
hissa qo‘shgan. Tilda evolyutsiya jarayonlarining davom etishi va o‘zgarishi Koryo
davridan keyingi Joseon davrida yanada kuchaygan, chunki Hangul yaratilishi bilan
koreys tilining mustaqil yozuv tizimi paydo bo‘lgan.
Madaniyatning tilga ta’siri
Sijo(
시조
) –
bu Koreyaning eng qadimiy va mashhur she’riy janrlaridan biri
bo’lib, Koryo davrida shakllangan. Sijo she’rlar asosan 3qatordan va 14-16
bo’g’indan iborat qilib yozilgan. Har bir qatorning aniq bir tuzilishi bo’lgan.
Bular:
Birinchi qator -
She’rning boshlanishi bo’lib, mavzu yuzasidan tanishtirish, voqea
yoki asosiy fikr keltiriladi.
Ikkinchi qator -
Birinchi qatorning g’oyasi izohlanadi.
Bu qatorda ko’p hollarda tahlil keltiriladi.
Uchinchi qator -
She’rning yakuniy qismi
bo’lib, unda xulosa yoziladi yoki axloqiy saboq keltiriladi.
Sijo she’ri asosan, sevgi, tabiat, hayotning mazmuni va go’zallik kabi
mavzularni yoritib bergan. Bunday she’rlarda asosan turli hikmatlarga bog’liq
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific Horizon
Volume 1, Issue 1, Series A 2025
56
bo’lgan ramzlar beriladi. Bunday she’rlar qadimda juda ham muhim
o’ringa ega bo’lgan, bugungi kunga kelib ham o’z ahamiyatini
yo’qotmagan.
Afsona va eposlar –
Koreya madaniyati, til haqidagi turli
tushunchalarni avloddan-avlodga yetkazish uchun eng qulay vosita bo’lgan. Koreya
afsonalari va eposlari ko’pincha tarixiy voqealarni, insoniyatning ma’naviy
qadriyatlarini aks ettirgan. Koreya eposlari nafaqat xalq og’zaki ijodi sifatida
shakllangan, balki rasmiy yozuvda ham ko’plab so’zlar yuritilgan.
“Samguk
Yusa”(
삼국유사
)
Koreys eposlaridan biri bo’lib, unda 3ta qadimiy davlatning tarixi
va afsonalari keltirilgan. Bu asar orqali ko’plab ibora va so’zlar Koreys tiliga kirib
kelgan. Koreya afsonalaridan ayrim ramzlar ham kirib kelgan.
Masalan:
“Cheong”(
청
,
청정
) –
tozalik va muqaddaslikni ifodalaydi.
“Baek”(
백
)
– so’zi oq rangni, poklikni anglatadi.
"Sin"(
신
)–
“xudo” yoki “kuch” kabi ma’nolarni anglatadi.
Koreya afsonalari va eposlari koreys tiliga katta ta'sir ko‘rsatgan, chunki ular
tilning leksikasini, grammatikasini va semantikasini boyitgan. Bu afsonalar va
eposlar, faqat hikoyalar sifatida emas, balki madaniy va ma'naviy qadriyatlarni
ifodalovchi vosita sifatida ham tilni shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Ularning
ta'siri, ayniqsa, so‘zlarning ramziyligi, diniy va tabiiy tushunchalarga asoslangan
ifodalarda va og‘zaki adabiyotda namoyon bo‘lgan.
Shunday qilib, Koreys tili bugungi kundagi ko’rinishiga kelishi uchun juda ham
uzoq davrlarni boshidan kechirgan va bu til bugungi kunda ham rivojlanib
bormoqda. Boshqa chet mamlakatlarida ham keng miqyosda o’rganilayotgan tillar
ro’yxatida turadi.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific Horizon
Volume 1, Issue 1, Series A 2025
57
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO’YXATI:
1.
The Korean Language. I. S. Yang. 1990. C-45-46
2.
The History of the Korean Language. Ho-Min Sohn.1999. C-30-33
3.
Korean: A Linguistic Introduction. William O'Grady, John Archibald, Mark
Irwin, and Jongho Lee. 2005.
4.
The Korean Sijo: Its Form and Meaning. Peter H. Lee.1986. C-10
5.
Sijo and Korean Poetry. Jeyseon K. Lee. C-27 //
6.
Korean Linguistics (Korean Language Society Journal)
7.
Language and Linguistics (Language and Linguistics Journal)
8.
Naver Dictionary
: https://dict.naver.com/
9.
К. Б. Куротченко, М.В. Леонов, Ю.И.Швецов. КОРЕЙСКИЙ ЯЗЫК.
Москва- 2005
10.
Korean Studies
