JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
258
258
MAKTABGACHA TA’LIMNING RIVOJLANISHI VA TARIXI:
DUNYO VA O‘ZBEKISTONDAGI O‘ZIGA XOSLIKLAR
G’ofurov Hamidulla Xoshimovich
Toshkent amaliy fanlar universiteti,
Tarix va ijtimoiy fanlar kafedrasi kata o’qituvchisi
+998998070883
Annotatsiya
: Maktabgacha ta’lim tarixi inson rivojlanishida muhim o‘rin tutadi.
Ushbu maqolada maktabgacha ta’limning dunyo va O‘zbekistondagi tarixiy
rivojlanishi, uning jamiyatdagi roli va o‘ziga xosliklari tahlil qilinadi.
Annotation:
The history of preschool education plays an important role in human
development. This article analyzes the historical development of preschool education
worldwide and in Uzbekistan, its role in society, and unique characteristics.
Аннотация:
История дошкольного образования занимает важное место в
развитии человека. В данной статье анализируется историческое развитие
дошкольного образования в мире и в Узбекистане, его роль в обществе и
особенности.
Kalit so’zlar
: Maktabgacha ta’lim, tarix, rivojlanish, ta’lim tizimi, jamiyat,
pedagogika, tarbiyaviy jarayon, bolalar tarbiyasi, milliy o‘ziga xoslik, ta’lim sifati.
Inglizcha:
Preschool education, history, development, education system, society,
pedagogy, educational process, child upbringing, national identity, quality of
education.
Ruscha:
Дошкольное образование, история, развитие, система образования,
общество,
педагогика,
воспитательный
процесс,
воспитание
детей,
национальная особенность, качество образования.
Kirish:
Maktabgacha ta’lim — inson hayotidagi eng muhim va asosiy ta’lim
bosqichlaridan biridir. Bolalik davrida shakllanadigan bilim, ko‘nikma va odatlar,
shaxsning kelajakdagi rivojlanishi uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Maktabgacha
ta’limning tarixi qadim zamonlardan boshlangan bo‘lib, u dunyoning turli
burchaklarida o‘ziga xos yo‘llar bilan rivojlangan. Shu bilan birga, O‘zbekistonda
maktabgacha ta’lim tizimi o‘ziga xos tarixiy rivojlanish bosqichlarini bosib o‘tgan, bu
esa milliy madaniyat va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarga chambarchas bog‘liqdir. Ushbu
maqolada maktabgacha ta’limning dunyo va O‘zbekistondagi tarixiy rivojlanishi
haqida so‘z yuritiladi.
Asosiy qism:
Maktabgacha ta’limning tarixi inson jamiyatida bolalarning dastlabki
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
259
259
rivojlanishini ta’minlash maqsadida yuzlab yillar davomida shakllanib kelgan.
Arxeologik topilmalar va tarixiy manbalar shuni ko‘rsatadiki, qadimgi madaniyatlarda,
xususan Misr, Xitoy va Mesopotamiya hududlarida bolalarga o‘rgatish jarayoni oilaviy
va diniy doirada amalga oshirilgan. Biroq, maktabgacha ta’limning tizimli shakli faqat
Yevropa tarixida 18-19-asrlarda vujudga kelgan.
Nemis pedagogi Fridrix Frobel (1782–1852) maktabgacha ta’lim asoschisi
sifatida e’tirof etiladi. U “bog‘cha” (germancha “Kindergarten”) tushunchasini ilgari
surib, bolalarning o‘yin orqali o‘rganishiga asoslangan pedagogik yondashuvni
rivojlantirdi. Frobelning fikricha, bolalar o‘yinda erkin harakat qilib, atrofdagi dunyoni
o‘rganadi, shu orqali ularning psixologik va ijtimoiy rivojlanishi ta’minlanadi. Bu
yondashuv bugungi maktabgacha ta’lim dasturlarining asosiy tamoyillaridan biri
hisoblanadi.
O‘zbekistonda maktabgacha ta’lim tizimi Sovet Ittifoqi davrida, ayniqsa 1920-
1930-yillardan boshlab rasmiy tashkil topdi. Bu davrda maktabgacha ta’lim davlat
siyosatining muhim qismi sifatida ko‘rilib, bolalarning to‘liq jismoniy, intellektual va
madaniy rivojlanishiga katta e'tibor qaratildi. Sovet davrida bolalar bog‘chalari,
boshlang‘ich maktablarga tayyorgarlik ko‘rish markazlari tashkil etilib, ularning
vazifasi o‘yin, mehnat va ta’limni uyg‘unlashtirish edi. Shu bilan birga, maktabgacha
ta’lim pedagogik nazariyalar va metodikalar doimiy ravishda takomillashtirildi.
Mustaqillikdan keyingi davrda O‘zbekistonda maktabgacha ta’lim sohasida tub
islohotlar amalga oshirildi. 1990-yillardan boshlab, milliy ta’lim konsepsiyalari ishlab
chiqildi, ular bolalarning milliy madaniyatga moslashgan tarbiyasi va ta’limini
ta’minlashga qaratildi. Zamonaviy maktabgacha ta’lim dasturlari yosh bolalarning
nutqini rivojlantirish, ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirish, ijodkorlik va mustaqil
fikrlashni rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan.
Bugungi kunda maktabgacha ta’lim — bu nafaqat bolalarning bilim olish
jarayoni, balki ularning ijtimoiy va psixologik rivojlanishining muhim bosqichi.
Zamonaviy pedagogika sohasida maktabgacha ta’limning ahamiyati kengaymoqda,
chunki dastlabki ta’lim jarayoni bolaning kelajakdagi o‘quv muvaffaqiyati va shaxsiy
rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi. UNICEF va UNESCO kabi xalqaro
tashkilotlarning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, sifatli maktabgacha ta’lim bolalarning
ijtimoiy-iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytiradi va jamiyatning umumiy farovonligiga
xizmat qiladi.
Shu bois, O‘zbekiston hukumatining maktabgacha ta’limni rivojlantirish bo‘yicha
dasturlari doimiy ravishda takomillashtirilmoqda, xorijiy tajribalar o‘rganilib,
pedagoglar malakasini oshirishga katta e’tibor berilmoqda.
Tahlil
Maktabgacha ta’limning tarixiy rivojlanishini tahlil qilganda, avvalo uning turli
davrlarda va mamlakatlarda qanday shakllanganini ko‘rib chiqish lozim. Qadimgi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
260
260
jamiyatlarda ta’limning rasmiy shakllari bo‘lmagan bo‘lsa-da, bolalarning tarbiyasi
ko‘proq oilaviy va diniy an’analar doirasida amalga oshirilgan. Biroq, bu usullar
zamonaviy maktabgacha ta’limga xos bo‘lgan pedagogik tamoyillarni to‘liq qamrab
olmagan.
Nemis pedagogi Fridrix Frobelning pedagogik g‘oyalari maktabgacha ta’limning
asosiy konsepsiyasini belgilab bergan. Uning “bog‘cha” tushunchasi o‘yin va
ijodkorlik asosida ta’lim berishning muhimligini ta’kidladi. Bu yondashuv bolalarning
psixologik rivojlanishini qo‘llab-quvvatlab, maktabgacha ta’limning bugungi
pedagogik dasturlaridagi o‘rni muhimligini ko‘rsatadi.
Sovet davrida O‘zbekistonda maktabgacha ta’limning rivojlanishi ijtimoiy va
siyosiy kontekstda amalga oshdi. Bu davrda davlat tomonidan tizimli ravishda tashkil
etilgan maktabgacha ta’lim muassasalari bolalarning umumiy rivojlanishi uchun zarur
shart-sharoitlarni
yaratdi.
Biroq,
ushbu
tizimning
markazlashgan
va
standartlashtirilgan bo‘lishi ba’zan milliy madaniyat va an’analar bilan mos kelmasligi
mumkin edi.
Mustaqillikdan keyingi O‘zbekistonda maktabgacha ta’lim tizimi milliy
qadriyatlar va madaniyatga ko‘proq e’tibor qaratishga intildi. Bu o‘z navbatida ta’lim
jarayonida bolalarning milliy an’analar asosida tarbiyalanishi va shaxsiy rivojlanishiga
yordam beradi. Shuningdek, zamonaviy pedagogik yondashuvlar tatbiq etilishi sifatli
ta’limni ta’minlashga xizmat qiladi.
Xalqaro tajribalarni tahlil qilganda, maktabgacha ta’limning sifatini oshirish
uchun mamlakatlar ijtimoiy-iqtisodiy holat, madaniyat va ta’lim siyosatini hisobga
olishlari zarurligi aniqlanadi. UNICEF va UNESCO tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki,
maktabgacha ta’limga sarflangan mablag‘lar jamiyatda ijobiy o‘zgarishlarga olib
keladi — masalan, ta’lim darajasining oshishi, kambag‘allik darajasining kamayishi va
gender tengligi yaxshilanishi.
O‘zbekiston sharoitida maktabgacha ta’limga qaratilayotgan e’tibor ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyot va inson kapitalini rivojlantirish uchun muhim omil hisoblanadi.
Shu bilan birga, maktabgacha ta’lim muassasalarining yetarliligi, malakali
pedagoglarning soni va zamonaviy metodikalar tatbiqi kabi muammolar hali ham
mavjud.
Xulosa
Maktabgacha ta’lim tarixi inson rivojlanishining muhim bosqichi sifatida qadim
zamonlardan boshlab shakllangan va bugungi kungacha doimiy ravishda rivojlanib
bormoqda. Dunyo bo‘ylab maktabgacha ta’lim tizimlari o‘ziga xos tarixiy, madaniy va
ijtimoiy sharoitlarga moslashgan. O‘zbekistonda maktabgacha ta’lim Sovet davridan
boshlab tizimli rivojlandi va mustaqillikdan so‘ng milliy qadriyatlar asosida yangi
bosqichga ko‘tarildi. Zamonaviy maktabgacha ta’lim sifatli ta’limni ta’minlash,
bolalarning ijtimoiy, psixologik va jismoniy rivojlanishini rag‘batlantirishda muhim
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
261
261
rol o‘ynaydi. Shuning uchun mamlakatimizda maktabgacha ta’lim tizimini yanada
takomillashtirish, pedagoglar malakasini oshirish va ilg‘or xorijiy tajribalarni joriy
etish ustuvor vazifa hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Akhmedova, N. M. (2015). Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. Toshkent:
O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti.
2. Berdikulov, S. T. (2018). O‘zbekiston ta’lim tarixi. Toshkent: Fan.
3. Frobel, F. (1826). The Education of Man. Leipzig: Verlag.
4. Ismoilov, A. A. (2020). Maktabgacha ta’limning zamonaviy pedagogikasi.
Toshkent: O‘zbekiston pedagogika universiteti.
5. UNICEF (2019). Early Childhood Development Report. New York: UNICEF
Publications.
6. UNESCO (2021). Global Education Monitoring Report. Paris: UNESCO
Publishing.
7. Zokirova, L. N. (2017). Maktabgacha ta’lim tizimining rivojlanish bosqichlari.
Toshkent: O‘zbekiston xalq ta’limi nashriyoti.
