JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
87
87
URUSHDAN KEYINGI INGLIZ ADABIYOTIDA IJTIMOIY TANQID
VA JAMIYAT MUAMMOLARINING BADIIY IFODASI
Xamrakulova Dildoraxon Muxammadali qizi
Namangan davlat universiteti tayanch doktoranti
dildoraxamrakulova07@gmail.com
, (93)9452922
Annotatsiya:
Ushbu maqola urushdan keyingi ingliz adabiyotining asosiy
yo‘nalishlarini, xususan jamiyatdagi ijtimoiy muammolar, burjua ideologiyasining
tanqidi va ishchilar sinfi hayotining badiiy ifodasini tahlil qiladi. Asosan 1950–1960-
yillardagi asarlar asosida yozuvchilarning ijtimoiy pozitsiyasi, realistik va
postmodernistik yondashuvlari yoritiladi.
Ikkinchi Jahon urushi, dekolonizatsiya
jarayoni, mustamlakachilik tizimining yemirilishi va yangi global siyosiy muvozanat
adabiyotda postkolonial, ekzistensial va gumanistik yondashuvlarning keng
tarqalishiga sabab bo‘ldi. Maqolada Grem Grin, Desmond Styuart, Norman Lyuis, Jorj
Oruell, Entoni Burgess, Ivlin Vo,
Alan Silitou, Robert Smit, Gvin Tomas
va boshqa
muhim adiblar ijodi orqali ingliz adabiyotidagi shaxs va jamiyat o‘rtasidagi murakkab
munosabatlarning badiiy ifodasi tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
postkolonial adabiyot, totalitarizm, ekzistensializm, jamiyat
tanqidi, shaxsiy erkinlik, siyosiy satira.
Kirish
Ikkinchi Jahon urushi va uning oqibatlari ingliz adabiyotida chuqur iz qoldirdi.
Bu davr yozuvchilari jamiyatdagi o‘zgarishlar, urush traumasining individual va
ijtimoiy ongga ta’siri, jamiyatning dehumanizatsiyasi va burjua qadriyatlarining
sohtaligini tanqid qilishga intildilar. Ayniqsa, 1950–60-yillarda yuzaga kelgan tanqidiy
realizm, ishchi romani va postmodernizm adabiy oqimlari orqali yozuvchilar
jamiyatning tub muammolarini badiiy ifoda etishga harakat qildilar.
Inson erkinligi,
axloqiy tanlov, totalitar tizimlar tanqidi kabi mavzular asosiy o‘ringa chiqdi.
Shaxs va jamiyat muammolari adabiy obrazlarda
Grem Grinning asarlarida shaxsiy vijdon, axloqiy tanlov va diniy e’tiqod
jamiyatdagi adolatsizliklarga qarshi qo‘yiladi. Uning “Tinch amerikalik” (The Quiet
American) asarida jurnalist obrazida mustamlakachilik, axloqiy befarqlik va siyosiy
loqaydlik muammolari ochib beriladi. Desmond Styuart va Norman Lyuis esa o‘z
asarlarida ingliz mustamlakachiligining jiddiy tanqidiga e’tibor qaratib, jamiyat va
shaxs o‘rtasidagi kuch muvozanatini tahlil qiladilar.
Postkolonial va siyosiy yondashuvlar
Postkolonial adabiyot ingliz adabiy makonida keng qamrovli bo‘ldi. Adiblar
G‘arbiy dominatsiya, identitet muammolari, ijtimoiy tengsizlik va irqiy ajratish
holatlarini fosh qilish orqali jamiyatdagi mavjud muammolarga e’tibor qaratishdi. Bu
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
88
88
borada Jorj Oruellning “1984” va “Hayvonlar fermasi” (Animal Farm) asarlari o‘ta
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, totalitarizmning shaxs erkinligiga qarshi qaratilgan
tahdidini keskin tanqid qiladi.
Jamiyatdagi axloqiy inqiroz va yozuvchining roli
Ivlin Voning satirik romanlari, jumladan “Qayta muvozanat” (Brideshead
Revisited), Angliya jamiyatidagi axloqiy inqirozni, diniy izlanishlarni va aristokratik
tabaqa inqirozini yoritadi. Entoni Burgessning “Soat mexanizmi apelsin” (A
Clockwork Orange) asari esa zo‘ravonlik, axloqiy nazorat va erkin irodaga oid
savollarni ko‘ndalang qo‘yadi. Bu asar shaxsiy tanlov va ijtimoiy manipulyatsiya
o‘rtasidagi ziddiyatni chuqur tahlil qiladi.
Ivlin Vo va urushdan keyingi jamiyat tanqidi
Ivlin Vo (1903–1966) o‘zining “Shon-sharaf qilichi” trilogiyasida urush
yillaridagi Britaniya jamiyatining harbiy-byurokratik tuzilmasini keskin tanqid ostiga
oladi. Ayniqsa, trilogiyaning ikkinchi qismi –
Ofitserlar va janoblar
– ingliz
armiyasining harakatsizligi va tayyorgarliksizligini satirik ruhda tasvirlaydi (Waugh,
1965). Vo o‘z asarida rasmiy tashviqotlar va burjua mafkurasining uydirmalarini
badiiy vositalar orqali fosh etadi.
“Jahldor yoshlar” va tanqidiy realizm
1950-yillarda “jahldor yoshlar” deb nom olgan adabiy guruh jamiyatdagi sinfiy
tengsizlik, ta’limdagi nomutanosiblik va yoshlardagi norozilik kayfiyatini realistik
uslubda aks ettirdi. Jon Osbornning
G‘azabla atrofga qara
(1956) pyesasi bu
harakatning boshlanishiga sabab bo‘ldi. Kingley Amis, Jon Breyn, Jon Ueyn kabi
mualliflar sinfiy adolatsizlikka nisbatan tanqidiy pozitsiyani namoyish etdilar (Salwak,
1984).
Epik sikllarda jamiyat tarixi va ko‘p qatlamli voqelik
Charlz Snouning
Begona va birodarlar
, Entoni Pauellning
Vaqt musiqasi
, Jek
Lindsining
Britaniya yo‘li
roman sikllarida realistik an’ana davom ettiriladi. Bu asarlar
jamiyatdagi ijtimoiy qatlamlar, siyosiy tizimlar va tarixiy o‘zgarishlarni keng
qamrovli, panoramik tarzda aks ettiradi. G.V. Anikin (1980) ta’kidlaganidek, epik
sikllarda milliy taqdir, tarixiy burilishlar asosiy syujetni belgilaydi.
Postmodernizmning shakllanishi va tarqalishi
Postmodernizm ingliz adabiyotida 1960-yillardan boshlab izchil rivojlandi. Jon
Faulzning
Frantsuz leytenantining ayoli
(1969) romani bu yo‘nalishning yorqin
namunasi bo‘lib, metanarrativ, intertekstuality va tarixiy konstruksiyani muhokama
qilish orqali postmodernistik kodni shakllantirdi (Hutcheon, 1988). Keyinchalik Piter
Akroyd, Julian Barns, Devid Lodj, Anjela Karter, Antonia Byat, Martin Amis kabi
mualliflar bu oqimni davom ettirdilar.
Ishchi romani va sotsialistik realizm
1950-yillar oxirida ishchi sinf vakillarining hayoti va ularning jamiyatdagi o‘rni
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
89
89
haqidagi romanlar ommalashdi. Alan Silitouning
Shanba kechasi va yakshanba tongi
(1958) asarida ishchilarning oddiy hayoti, ularning norozilik kayfiyati, ichki qarama-
qarshiliklari aks ettirilgan.
Eshik kaliti
(1961) romanida esa mustamlaka kontekstidagi
ijtimoiy-siyosiy muammolar teranroq yoritiladi (Sillitoe, 1961).
Robert Smitning
Odam maydoni
(1956) romanida esa burjua siyosatining ishchi
sinfiga qarshi kurashi ko‘rsatiladi. Ishchilarning birgalikdagi harakati, sinfiy birdamlik
va ijtimoiy adolat g‘oyasi muallif tomonidan yuqori baholanadi.
Gvin Tomas: Ishchi sinfi va ma’naviyat
Uelslik yozuvchi Gvin Tomas o‘zining
Noma’lum faylasuflar
va
Siz uchun
hamma narsa o‘zgaradi
(1949) romanlarida konchilarning hayoti, ularning ijtimoiy
ongining shakllanishi va siyosiy kurashini badiiy aks ettirdi. Tomas ijodida milliy
madaniyat, dialektal tilda yozish va axloqiy qadriyatlar muhim o‘rin tutadi (Thomas,
1949).
Xulosa
XX asrning ikkinchi yarmi ingliz adabiyoti shaxs va jamiyat o‘rtasidagi murakkab
ziddiyatlarni badiiy ifodalashda boy va rang-barang manzara yaratdi. Adiblar o‘z
asarlarida jamiyatdagi ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlarga, insoniy qadriyatlarning
yemirilishiga va shaxs erkinligining cheklanishiga e’tibor qaratgan holda, o‘quvchini
mustaqil fikr yuritishga undaydilar. Ushbu davr adabiyoti hozirgi global muammolarni
anglashda ham dolzarbligini yo‘qotmagan va
ijtimoiy tanqid, sinfiy tafovut, burjua
mafkurasining soxtaligini fosh etishga yo‘naltirilgan realizmga asoslangan edi.
“Jahldor yoshlar”, ishchi romani mualliflari va postmodernistlar jamiyatning har xil
qirralarini badiiy tahlil etgan holda, zamonaviy o‘quvchini jamiyatning haqiqiy
holatiga tik qarashga undadilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Orwell, G.
1984
. London: Secker & Warburg, 1949.
2.
Greene, G.
The Quiet American
. London: Heinemann, 1955.
3.
Burgess, A.
A Clockwork Orange
. London: Heinemann, 1962.
4.
Waugh, E.
Brideshead Revisited
. London: Chapman & Hall, 1945.
5.
Waugh, E. (1965).
Sword of Honour Trilogy
. London:
6.
Said, E.
Culture and Imperialism
. New York: Knopf, 1993.
7.
Lewis, N.
A Dragon Apparent: Travels in Cambodia, Laos and Vietnam
. London:
Cape, 1951.
8.
Stewart, D.
The Arab World: From Muhammad to the Arab Spring
. London:
Penguin, 1962.
9.
Anikin, G. V. (1980).
Realizm va epik janrlar
. Moskva: Nauka.
10.
Faulks, S. (1999).
The Fatal Englishman: Three Short Lives
. Vintage.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
90
90
11.
Hutcheon, L. (1988).
A Poetics of Postmodernism: History, Theory, Fiction
.
Routledge.
12.
Salwak, D. (Ed.). (1984).
The Angry Young Men: A Literary Analysis
. Macmillan.
13.
Sillitoe, A. (1961).
The Key to the Door
. London: W. H. Allen.
14.
Thomas, G. (1949).
All Things Betray Thee
. London: Lawrence & Wishart.
