JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
82
82
KREATIV FIKRLASH KONSEPSIYASI VA UNI ERTA
YOSHDAN SHAKLLANTIRISH USULLARI
Abdulboriyeva Mexruza Anvar qizi
Namangan Davlat Universiteti tayanch doktoranti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada kreativ (ijodiy) fikrlashning nazariy asoslari,
uning psixologik va pedagogik tamoyillari hamda erta yoshdagi bolalarda ushbu
ko‘nikmani shakllantirish zarurati yoritib beriladi. Kreativ fikrlash shaxsning mustaqil,
noodatiy, yangi yondashuvlar orqali muammo yechimini topish qobiliyatidir.
Maqolada ayniqsa maktabgacha yoshdagi bolalarning tafakkur salohiyatini
rivojlantirishga xizmat qiladigan metodik yondashuvlar, o‘yin texnologiyalari, ijodiy
topshiriqlar va muhit omillarining o‘rni ilmiy tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari kreativ
fikrlashni shakllantirishda o‘qituvchi va tarbiyachining roli, ijtimoiy-psixologik
sharoitlarning ta’siri, shuningdek, zamonaviy ta’lim texnologiyalarining ahamiyatini
ochib beradi. Maqola ushbu yo‘nalishda tadqiqot olib borayotgan mutaxassislar,
pedagoglar va psixologlar uchun amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
Kreativ fikrlash, ijodkorlik, maktabgacha ta’lim, tafakkur,
psixologik rivojlanish, erta yosh, ta’lim texnologiyalari, ijodiy metodlar, bolalar
psixologiyasi.
KIRISH
Bugungi globallashuv va tezkor o‘zgarishlar davrida insoniyat oldida turgan
dolzarb muammolarga noodatiy va samarali yechimlar topish zarurati kundan-kunga
ortib bormoqda. Bunday murakkab muammolarni hal qilishda esa ijodkorlik, erkin
fikrlash, yangicha qarash va innovatsion yondashuv asosiy vositaga aylanmoqda. Shu
nuqtai nazardan qaralganda, kreativ (ijodiy) fikrlash inson intellektual salohiyatining
eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib, u jamiyat taraqqiyotida beqiyos ahamiyat
kasb etadi.
Kreativ fikrlash insonning mavjud tajribadan foydalanib, yangi g‘oya, yechim
yoki mahsulot yaratishga bo‘lgan qobiliyatini ifodalaydi. Bu fikrlash turi har bir
shaxsda tabiiy ravishda mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, uni ongli ravishda
rivojlantirish va shakllantirish, ayniqsa erta yoshdan boshlab amalga oshirilgandagina,
chuqur va barqaror ko‘nikmaga aylanadi. Psixologik va pedagogik tadqiqotlar shuni
ko‘rsatmoqdaki, inson hayotining dastlabki bosqichlari – ayniqsa maktabgacha yosh
davri – kreativ tafakkurni shakllantirish uchun eng qulay, faol va pishiq davr
hisoblanadi.
Biroq amaliyotda ko‘pincha bolalarning erkin fikrlashi emas, balki tayyor
andozalarga mos ravishda harakat qilishi, ijodiy yondashuvdan ko‘ra an’anaviy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
83
83
fikrlashga o‘rgatilishi kuzatiladi. Bu esa keyinchalik shaxsning mustaqil fikrlay
olmasligiga, noodatiy vaziyatlarda qaror qabul qilishda qiyinchilikka duch kelishiga
olib keladi. Shu bois, ta’lim jarayonida bolalarda kreativ fikrlashni erta yoshdan
boshlab shakllantirish, buning uchun pedagogik shart-sharoitlar yaratish dolzarb ilmiy-
amaliy masalalardan biridir.
Mazkur ishda kreativ fikrlash tushunchasining nazariy asoslari, u bilan bog‘liq
psixologik-pedagogik yondashuvlar, shuningdek, uni erta yoshdagi bolalarda
shakllantirish usullari, vositalari va pedagogik shart-sharoitlari chuqur o‘rganiladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi – kreativ fikrlashning bolalar hayotidagi o‘rni va uni
rivojlantirish mexanizmlarini aniqlash orqali ta’lim tizimiga samarali yondashuvlarni
taklif qilishdan iboratdir.
Kreativ fikrlash tushunchasi va uning zamonaviy ta’riflari
Bugungi kunda inson kapitalining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri — bu
kreativ, ya’ni ijodiy fikrlash qobiliyatidir. Kreativ fikrlash shaxsning mavjud
stereotiplardan chiqib, yangi, noodatiy, samarali g‘oyalarni ilgari surish va ularni
amalda qo‘llay olish qobiliyatini anglatadi. Ushbu fikr turining shakllanishi inson
tafakkurining eng murakkab va rivojlangan bosqichlaridan biri bo‘lib, u nafaqat
ijtimoiy faollik, balki yangilik yaratuvchanlik, innovatsion yondashuv, tanqidiy
mulohaza yuritish bilan ham chambarchas bog‘liqdir.
Kreativ fikrlash psixologiyada divergent fikrlash, ya’ni bir necha mumkin bo‘lgan
yechimlar ustida fikr yurita olish layoqati sifatida izohlanadi. Bu fikr turida bolaning
hayoliy tasavvurlari, fantaziyasi, mustaqil qaror qabul qilishga bo‘lgan intilishi,
muammoga yangi ko‘z bilan qaray olishi va estetik-didaktik sezuvchanligi rivojlanadi.
Psixolog A. Guilford, J. Piaget, E. Torrenslar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, inson miyasining kreativ salohiyati aynan erta bolalik davrida eng faol
holatda bo‘ladi.
Erta yoshdagi bolalarda kreativ fikrlashning shakllanishi
Maktabgacha yoshdagi davr — bolaning shaxs sifatida shakllanishida, fikrlash,
his qilish, tasavvur qilish, nutq va ijodiy faollik rivojida muhim bosqich hisoblanadi.
Ayni shu davrda bolaning o‘yin orqali olamni idrok etishi, tajriba asosida yangi narsa
yaratishga urinishlari, savol-javob faolligi va betakror yondashuvlari ularning ijodiy
tafakkur asoslarini belgilaydi.
Bola uchun “nima uchun?”, “nima bo‘ladi agar...?”, “qanday qilib?” kabi savollar
— tafakkurining ijodiy darajada ishlayotganining belgisidir. Bu bosqichda
tarbiyachilar, ota-onalar va atrof-muhitning o‘rni nihoyatda katta. Aynan shu muhit
kreativ fikrlashni rag‘batlantirishi yoki aksincha, uni cheklashi mumkin.
Kreativ fikrlashni shakllantirish usullari
Erta yoshdagi bolalarda kreativ fikrlashni rivojlantirishda bir qancha samarali
metod va texnikalar mavjud. Ularning ayrimlariga quyidagilarni kiritish mumkin:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
84
84
1.
Didaktik va ijodiy o‘yinlar orqali
O‘yinlar — bolaning eng asosiy faoliyatidir. Fantaziya, rolda harakat qilish,
qurish, o‘zgartirish, o‘z fikrini erkin ifoda etish — bularning barchasi kreativ
tafakkurni rivojlantiradi. Masalan, “Agar men sehrgar bo‘lsam...”, “Yangi hayvon
ixtiro qil” kabi mashqlar bolalarda noodatiy fikrni uyg‘otadi.
2.
Rasm chizish, haykaltaroshlik va tasviriy san’at bilan shug‘ullanish
Rang, shakl, tuzilma bilan ishlash orqali bolaning estetik didi va tasavvur doirasi
kengayadi. U nimanidir tasvirlar orqali ifodalaydi, o‘z g‘oyasini “ko‘rsatishga”
urinadi. Bu esa ijodiy fikrlashning amaliy ko‘rinishidir.
3.
Erkin hikoya to‘qish va ertak yaratish
Bolalarga ertak boshlanishini berib, uning davomiga o‘z versiyasini o‘ylab topish
so‘raladi. Bu ular tasavvurini, mantiqiy tafakkurini, muammo yechish qobiliyatini
rivojlantiradi.
4.
“Mumkin emas!” qoidalarini vaqtincha chetlab o‘tish
Kreativ fikrlashga to‘siq bo‘ladigan asosiy omillardan biri — bu doimiy
cheklovlar va qat’iy doiralar ichida harakat qilishdir. Ba’zida bolaning erkin fikr
yuritishiga imkon berish, noodatiy fikrlari uchun uni tanqid qilmaslik juda muhim.
5.
“Mind Mapping” va “Brainstorming” kabi zamonaviy metodlardan
foydalanish
Garchi bu metodlar asosan katta yoshdagilar uchun qo‘llansa-da, maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun moslashtirilgan soddalashtirilgan shakllarida foydalanish
mumkin. Bu usullar guruhda ishlash, g‘oya almashish, bir-birini tinglash va
qo‘shimcha qilish ko‘nikmasini shakllantiradi.
6.
Kross-muloqot va multimediya vositalaridan foydalanish
Texnologik vositalar yordamida (masalan, animatsiyalar, rasmlar, interaktiv
savollar) kreativ yondashuvlarni uyg‘otish mumkin. Raqamli vositalar orqali bolalar
o‘z g‘oyalarini interaktiv tarzda aks ettiradi.
Pedagog va ota-onalarning roli
Erta yoshdagi bolalarda kreativ fikrlash shakllanishida pedagog va ota-onalarning
o‘rni muhim hisoblanadi. Tarbiyachi bolaning har bir noodatiy fikrini quvvatlashi, uni
rag‘batlantirishi, yo‘naltirishi, ammo to‘xtatmasligi lozim. Bolaning "noto‘g‘ri"
javoblari ham aslida kreativ salohiyat belgisi bo‘lishi mumkin. Ota-onalar esa uy
sharoitida bolaga erkinlik berishi, turli materiallar bilan ishlash imkonini yaratishi,
savollariga jiddiy yondashishi orqali uning fikr doirasini kengaytiradi.
Kreativ fikrlashni shakllantirishda uchraydigan qiyinchiliklar
Ba’zida ijodiy fikrlashni shakllantirishga turli omillar to‘sqinlik qilishi mumkin.
Masalan:
Haddan ortiq nazorat va taqiqlar.
Har bir javobni “to‘g‘ri” yoki “noto‘g‘ri” deb baholash.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
85
85
Bolaning savollariga jiddiy yondashmaslik.
Faqat
darsliklar
bilan
cheklanib
qolish.
Shunday holatlarda bola o‘zini erkin his qilmaydi va ijodiy fikrlashga qiziqishini
yo‘qotadi.
Kreativ fikrlashni erta shakllantirishning istiqbollari
Kreativ fikr yuritishga ega yosh avlodni tarbiyalash — bu nafaqat individual
muvaffaqiyatning, balki butun jamiyat taraqqiyotining kafolatidir. Innovatsion
iqtisodiyot, fan, texnika, san’at, madaniyat — barchasi ijodiy tafakkurga ega insonlar
zimmasida. Shu bois, maktabgacha ta’lim muassasalarida ijodkorlikka yo‘naltirilgan
o‘quv dasturlarini joriy etish, psixologik-pedagogik metodikalarni boyitish zarur.
Xulosa
Yuqorida bayon etilgan fikr-mulohazalardan kelib chiqib, quyidagicha xulosa
qilish mumkin: kreativ fikrlash – bu inson tafakkurining yuqori bosqichi bo‘lib,
shaxsning mustaqil, noodatiy va samarali yechimlar yaratish qobiliyatini ifodalaydi.
Ayniqsa, bu sifatni erta yoshda — maktabgacha tarbiya davrida shakllantirish
nihoyatda muhim, chunki bolalik davri inson psixikasi, tafakkuri va estetik
dunyoqarashining eng faol rivojlanish bosqichidir.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolada kreativ fikrlashni shakllantirish uchun:
unga erkin fikrlash imkoniyati berilishi;
noodatiy savollar berishga, tasavvur qilishga, yangilik yaratishga undovchi
faoliyatlar tashkil qilinishi;
pedagog va ota-onalar tomonidan bolalarning har qanday ijodiy intilishlari
rag‘batlantirilishi zarur.
Kreativ fikrlashni rivojlantirish o‘yinlar, tasviriy san’at mashg‘ulotlari, ertak
to‘qish, loyiha va muammo yechishga yo‘naltirilgan topshiriqlar orqali samarali
amalga oshiriladi. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim muassasalarida tashkil etilayotgan
interaktiv, muammoli vaziyatlarga asoslangan, bolalarni o‘ylashga, tahlil qilishga va
o‘z g‘oyasini ilgari surishga undaydigan pedagogik texnologiyalar aynan kreativ
tafakkurni rag‘batlantiradi.
Shuningdek, pedagog va ota-onalarning o‘zaro hamkorligi, bolaga ishonchi, uni
tinglash va erkinlik berishga bo‘lgan munosabati kreativ salohiyatning rivojida hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Umuman olganda, kreativ fikrlash — bu XXI asr shaxsining asosiy sifatlaridan
biri bo‘lib, uni erta yoshdan shakllantirish shaxsiy va jamiyat taraqqiyoti uchun zaruriy
shartlardan biridir. Shu bois, ta’lim-tarbiya tizimida bu masalaga alohida e’tibor
qaratish dolzarb vazifa sifatida e’tirof etiladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
86
86
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абдуллаева, М. (2021).
Болаларда ижодий фикрлашни шакллантириш
усуллари
. Тошкент: «Ўқитувчи» нашриёти.
2.
Vygotsky, L. S. (2004).
Imagination and Creativity in Childhood
. Massachusetts:
MIT Press.
3.
Guilford, J. P. (1967).
The Nature of Human Intelligence
. New York: McGraw-
Hill.
4.
Исмоилова, Ш. (2019). "Мактабгача ёшдаги болаларда ижодий фикрлашни
ривожлантиришда ўйин фаолиятининг аҳамияти",
Мактабгача таълимда
инновация
, №2, 45-49-бетлар.
5.
Runco, M. A., & Acar, S. (2012). "Divergent Thinking as an Indicator of Creative
Potential".
Creativity Research Journal
, 24(1), 66–75.
6.
Назарова, М. (2020).
Креатив таълим асослари ва педагогик технологиялар
.
Тошкент: Иқтисодиёт ва таълим нашриёти.
7.
Torrance, E. P. (1974).
Torrance Tests of Creative Thinking
. Scholastic Testing
Service.
8.
Ўзбекистон Республикаси Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги. (2023).
Мактабгача таълимда креативликни ривожлантириш стратегияси
бўйича методик тавсиялар
. Тошкент.
9.
Beghetto, R. A., & Kaufman, J. C. (2010).
Nurturing Creativity in the Classroom
.
Cambridge University Press.
10.
Хамидова, З. (2022). "Болаларда креатив фикрлашни шакллантиришда
педагогнинг роли",
Таълим ва тараққиёт журнали
, №3, 60–64-бетлар.
