JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
76
76
O’ZBEKISTONDA DIN VA JAMIYAT
Mansurov Abdulla Sayfullayevich
Namangan davlat texnika universiteti katta o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada mustaqil O’zbekistonda dinning erkinligi,
jamiyatdagi ahamiyati mustaqillikdan keyingi islom dinining rivojlanishi unga juda
katta e’tibor qaratilganligi, jamiyatdagi birdamlik va bag’rikenglik haqida qisqacha
keltirilgan.
Kalit so'zlar:
din, jamiyat, islom dini, diniy bag’rikenglik, jamiyatda din, diniy
ta’lim, din erkinligi.
Kirish
Oʻzbekistonda din va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar tarixiy, madaniy va
siyosiy jihatlardan murakkab va chuqur ildizlarga ega. Mustaqillik yillarida
xalqimizning azaliy qadriyatlarini tiklash borasida muhim tadbirlar amalga oshirildi.
Jumladan, o'zligimizni angladik, tariximizga xolisona qarash, bebaho ma'naviy
mulkimiz bo'lgan islom diniga e'tibor kuchaydi. Xalqimizning go'zal an'analaridan biri
Navro'z bayramining tiklanishi, Ro'za va Qurbon hayitlarining rasman umumxalq
bayrami sifatida dam olish kuni deb belgilanishi ma'naviy poklanish yo'lidagi jiddiy
harakatlarning amaliy ko'rinishdir.
Mustaqillikka erishganimizga qadar yurtimizda faqat 87 ta masjid faoliyat
ko'rsatgan. Bugun O'zbekistonda 2000 dan ziyod masjid ishlab turibdi. Mustaqillik
yillarida jamiyat a'zolarining vijdon erkinligini ta'minlash, ularning o'z diniy marosim
va urf-odatlarini ado etishlari uchun barcha zarur shart-sharoitlar vujudga keltirildi.
Masalan, 1980 yilda sobiq Ittifoq bo'yicha faqat 17 kishi muqaddas haj ziyoratiga
borgan bo'lsa, 2001 yilning o'zidayoq 4 mingdan ziyod yurtdoshlarimiz bu saodatga
musharraf bo'lganlar. Mustaqillikka erishganimizdan buyon o'tgan qisqa vaqt ichida
minglab yurtdoshlarimiz haj va umra ziyoratini amalga oshirish baxtiga muyassar
bo'ldilar. Diniy ta’lim olish imkoniyatlari kengaydi – Islom sivilizatsiyasi markazi,
Imom Buxoriy va Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari, Toshkent islom
instituti, ko‘plab madrasa va diniy o‘quv yurtlari faoliyat boshladi. Ma’naviy-ma’rifiy
islohotlar shu bilan birga, O‘zbekistonda ma’naviy-ma’rifiy sohalar ham jadal
rivojlanmoqda. “Ma’naviyat va ma’rifat” targ‘ibot markazi, Respublika “Ma’naviyat”
jamg‘armasi, ko‘plab nodavlat tashkilotlar aholi, ayniqsa yoshlar ongida milliy g‘urur,
vatanparvarlik, diniy bag‘rikenglikni shakllantirishga xizmat qilmoqda. Bu
o‘zgarishlarning barchasi xalqimizning qadimiy qadriyatlari va diniy e’tiqodini hurmat
qilish, jamiyatda ma’naviy poklikni ta’minlash, milliy o‘zlikni mustahkamlash yo‘lida
amalga oshirilgan muhim qadamlar hisoblanadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
77
77
Oʻzbekistonda din erkinligi masalasi so‘nggi yillarda sezilarli darajada
e’tibor markazida bo‘lib kelmoqda. Konstitutsiyaga ko‘ra, O‘zbekiston dunyoviy
davlat hisoblanadi va har bir fuqaroning vijdon erkinligi, ya’ni diniy e’tiqodga ega
bo‘lishi yoki bo‘lmasligi kafolatlanadi.
1. Konstitutsiyaviy huquq: O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 31-
moddasida shunday deyilgan: "Har kim vijdon erkinligiga ega. Har kim istalgan dinga
e’tiqod qilish yoki hech qanday dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga egadir. Diniy
qarashlarni majburan singdirish taqiqlanadi."
2. Amaliyotdagi holat: So‘nggi yillarda diniy erkinliklar borasida ijobiy
o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Masalan: Diniy tashkilotlar ro‘yxatdan o‘tish jarayonlari
soddalashtirilmoqda. Hijob va diniy kiyim borasidagi cheklovlar yumshatilmoqda.
Ramazon va Qurbon hayitlari rasmiy bayram sifatida nishonlanadi. Imom va diniy
ulamolarni tayyorlash tizimi rivojlantirilmoqda.
3. Cheklovlar ham mavjud: Shunga qaramay, ayrim cheklovlar mavjud. Davlat
dinga aralashmasligi kerak bo‘lsa-da, ayrim hollarda diniy faoliyat nazorat ostida
bo‘ladi. Noqonuniy diniy adabiyotlar va ekstremistik guruhlar faoliyati qat’iy
taqiqlanadi. Diniy targ‘ibot asosan diniy tashkilotlar doirasida bo‘lishi lozim.
4. Xalqaro tashkilotlar, masalan, AQShning Xalqaro diniy erkinlik komissiyasi
(USCIRF) O‘zbekistonni ilgari "xavotirli davlatlar" ro‘yxatiga kiritgan bo‘lsa-da,
so‘nggi islohotlar tufayli bu ro‘yxatdan chiqarilgan.
Jamiyatda diniy qadriyatlarning o‘rni va ta’siri
Oʻzbek jamiyati asrlar davomida islomiy qadriyatlar asosida shakllanib
kelgan. Bu qadriyatlar nafaqat e’tiqod darajasida, balki odamlar o‘rtasidagi
munosabatlarda, axloqiy me’yorlarda, kundalik hayotda ham chuqur aks etgan. Islom
dini Oʻzbekistonda faqat ibodatlar majmui emas, balki bir butun turmush falsafasidir.
1. Axloqiy va ma’naviy tayanch diniy qadriyatlar odamlar ongida yaxshilik,
halollik, adolat, sabr, kechirimlilik, mehr-shafqat kabi tushunchalarni mustahkamlaydi.
Bu fazilatlar jamiyatda sog‘lom muhitni yaratadi va ijtimoiy barqarorlikka xizmat
qiladi. Misol uchun, “Qo‘shning och bo‘lsa, to‘ying harom” degan xalq iborasi islomiy
ta’limotga asoslangan ijtimoiy birdamlik timsolidir.
2. Urf-odat va marosimlardagi diniy ruh o‘zbek xalqining an’analari — to‘ylar,
sunnat, nikoh, janoza va boshqa marosimlar — ko‘pincha islomiy mezonlar asosida
o‘tkaziladi. Diniy duolar, Qur’on tilovati, sadaqa berish kabi amallar bu tadbirlarning
ajralmas qismidir. Bu orqali har bir inson hayotining muhim bosqichlari e’tiqod bilan
uyg‘unlashadi.
3. Oila va tarbiyada dinning o‘rni oila — jamiyatning asosiy bo‘g‘ini bo‘lib, uning
barqarorligi ko‘p jihatdan diniy qadriyatlarga tayanadi. Bolalarga kichikligidan
boshlab ota-onaga hurmat, odob-axloq, ro‘zg‘or yuritishdagi halollik, sabr-qanoat kabi
islomiy fazilatlar o‘rgatiladi. Bu esa ularni nafaqat yaxshi farzand, balki vatanparvar
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
78
78
va mas’uliyatli fuqaro bo‘lishga yo‘naltiradi.
4. Diniy ong va zamonaviylik uyg‘unligi bugungi kunda yoshlar orasida diniy
bilimga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Biroq bu jarayon bir tomonlama emas. Diniy
qadriyatlar zamonaviy dunyoqarash bilan uyg‘unlashtirilmoqda. Masalan, ilm-fan,
mehnatsevarlik, ijtimoiy mas’uliyat kabi universal qadriyatlar ham Qur’oni karim va
hadislar asosida tushuntirilmoqda. Bu esa dinning faqat o'tmishga emas, hozirgi va
kelajakka ham tegishli ekanini ko‘rsatadi.
5. Jamiyatda birdamlik va bag‘rikenglik Islom dini insonlar o‘rtasida tinchlik,
bag‘rikenglik va o‘zaro hurmatni targ‘ib qiladi. O‘zbekiston ko‘p millatli va ko‘p
konfessiyali mamlakat sifatida turli e’tiqod egalari tinch-totuv yashaydigan hududdir.
Diniy qadriyatlar bu birligu barqarorlikni saqlashga xizmat qilmoqda.
Xulosa
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, din va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar
yangicha bosqichga ko‘tarildi. Islom dini nafaqat e’tiqod manbai, balki ma’naviy-
ma’rifiy yuksalish, axloqiy tarbiya va ijtimoiy barqarorlikning muhim omiliga aylandi.
Diniy erkinlikning konstitutsiyaviy jihatdan kafolatlanishi, diniy ta’lim
muassasalarining faoliyati, haj va umra safarlarining kengayishi — bularning barchasi
din sohasiga berilayotgan e’tibor va islohotlarning amaliy ifodasidir. Shu bilan birga,
diniy bag‘rikenglik, o‘zaro hurmat va ijtimoiy birdamlikni ta’minlash yo‘lida ham
muhim qadamlar tashlangan. Kelajakda ham din va jamiyat uyg‘unligiga asoslangan
taraqqiyot yo‘li O‘zbekistonning ma’naviy mustahkamligini ta’minlashda asosiy
omillardan biri bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Muratov D. Alimova M., Karimov J. Dinshunoslik, darslik.- Toshkent,
“Navro'z” nashriyoti,2019
2. Tulemetova G.T..Hasanboyev O'.M. Dinshunoslik, darslik.-Toshkent 2020
3. Muratov D., Alimova M., Karimov J., Najmiddinov J., Jo'rayev Sh.
Dinshunoslik, o'quv qo'llanma-Toshkent,"Complex Print" nashriyoti,2019.
4. Diniy bag'rikenglik va mutaassiblik (100 savolga 100 javob), Toshkent Islom
Universiteti 2013
5.Bag'rikenglik dinlarning ma'rifiy asosi / Sirojitdinov Sh... Toshkent, 2010.
Internet manbalari:
