JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
12
12
UMURTQASIZLARNING KELIB CHIQISH NAZARIYALARI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
Daminova Fayoza Abduhakimovna
Shahrisabiz Davlat Pedagogika inistituti talabasi
Turayeva Zahroxon Ilhomovna
Annotatsiya:
Mazkur maqolada umurtqasiz hayvonlarning kelib chiqishiga oid
mavjud nazariyalar tahlil qilingan. Xususan, Gastraea nazariyasi, koloniya nazariyasi,
embriologik va morfologik yondashuvlar, bilateral simmetriya nazariyasi hamda
evolyutsion yondashuvlar ilmiy asoslar bilan bayon etilgan. Har bir nazariyaning ilmiy
asoslari va dalillari keltirilib, umurtqasizlarning xilma-xilligini tushunish orqali
ularning evolyutsion taraqqiyotiga oid muhim xulosalar chiqarilgan. Mazkur tadqiqot
biologiya fanining nazariy asoslarini chuqurlashtirish, hayvonot olamining qadimiy
vakillari haqida ilmiy tasavvurni kengaytirish hamda ta’lim jarayonida foydalanish
uchun foydalidir.
Kalit so‘zlar:
umurtqasizlar, kelib chiqish, evolyutsiya, Gastraea nazariyasi,
koloniya nazariyasi, embrional rivojlanish, morfologik o‘xshashlik, bilateral
simmetriya, tabiiy tanlanish, qadimgi hayvonlar.
Kirish:
Biologiyaning eng muhim va dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lmish
hayvonlar evolyutsiyasi doirasida umurtqasiz organizmlarning kelib chiqishi,
shakllanishi va xilma-xilligi haqida fikr yuritish ko‘plab olimlarning ilmiy
izlanishlariga sabab bo‘lgan. Chunki umurtqasiz hayvonlar — hayvonot dunyosining
eng qadimgi va eng ko‘p sonli guruhlaridan biri bo‘lib, ularning struktura, rivojlanish
va hayot tarzi jihatidan xilma-xil bo‘lishi ularning kelib chiqish masalasini dolzarb
qilib qo‘yadi.
Bugungi kunda fan olamida umurtqasizlarning paydo bo‘lishi haqida bir qancha
nazariyalar mavjud. Ular orasida Gastraea nazariyasi, koloniya nazariyasi, embriologik
va morfologik nazariyalar, hamda evolyutsion nazariya alohida o‘rin egallaydi. Har bir
nazariya umurtqasizlarning kelib chiqishiga o‘ziga xos yondashuvni taklif etadi va
evolyutsiya jarayonining turli bosqichlarini yoritib beradi. Mazkur ishda ushbu
nazariyalarning asosiy tamoyillari, ilmiy asoslari va ularning qiyosiy tahlili bayon
etiladi. Shuningdek, bugungi kunda umurtqasiz hayvonlarning turlari, biologik va
ekologik xususiyatlari orqali ularning qadimgi ajdodlari bilan bog‘liqligi muhokama
qilinadi.
Gastraea nazariyasi
Germaniyalik mashhur olim Ernst Gekkel tomonidan 1874 yilda ilgari surilgan
Gastraea nazariyasi barcha ko‘p hujayrali hayvonlar, shu jumladan umurtqasizlar, ikki
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
13
13
qatlamli qadimiy ajdod — Gastraea organizmidan kelib chiqqanligini ta’kidlaydi.
Gastraea oddiy tuzilgan, ichki va tashqi hujayra qatlamlariga ega bo‘lgan, suvda
suzuvchi organizm bo‘lgan. Bu nazariya zamonaviy hayvonlar embrional
rivojlanishida kuzatiladigan gastrula bosqichiga o‘xshashligi bilan isbotlanadi.
Koloniya nazariyasi
I. I. Mechnikov va O. Butschli tomonidan taklif etilgan bu nazariya ko‘p hujayrali
organizmlar bir hujayrali organizmlarning koloniya shaklida yashashidan kelib
chiqqan deb hisoblaydi. Bunda koloniya a’zolari vaqt o‘tishi bilan har xil funksiyalarni
bajaradigan hujayralarga ixtisoslashadi va natijada murakkab tuzilgan hayvonlar
vujudga keladi. Umurtqasizlar, ayniqsa, gidroidlar va boshqa sessil (joyida harakatsiz
yashovchi) turlar bu nazariyani qo‘llab-quvvatlaydi.
Embriologik va morfologik nazariyalar
Ko‘p hujayrali hayvonlar, ayniqsa umurtqasizlar, rivojlanishining ilk
bosqichlarida (blastula, gastrula) o‘xshashliklar mavjud. Bu o‘xshashliklar ularning
umumiy ajdodga ega ekanligini ko‘rsatadi. Masalan, chuvalchanglar, mollyuskalar va
artropodlar segmentatsiyali tuzilishga ega bo‘lib, ularning embrional rivojlanishida
ko‘plab umumiyliklar bor.
Bilateral simmetriya nazariyasi
Ko‘pchilik umurtqasizlarda tananing ikki tomonlama simmetriyasi kuzatiladi. Bu
simmetriya hayvonlarning harakat qilish, ovqat izlash va tashqi muhitga moslashish
jarayonlarida rivojlangan deb hisoblanadi. Bu nazariya ko‘p hujayrali organizmlarning
ilk ajdodlari sessil hayot tarzidan harakatchan hayot tarziga o‘tganini bildiradi.
Evolyutsion yondashuv
Charles Darvin asos solgan evolyutsion nazariyaga ko‘ra, umurtqasizlar oddiy,
bir hujayrali organizmlardan uzoq vaqt davomida, muhitga moslashish va tabiiy
tanlanish orqali rivojlanib kelgan. Bu nazariya hozirgi kunda eng keng qabul qilingan
ilmiy asosga ega bo‘lib, turli guruhlar o‘rtasidagi genetik, morfologik va fiziologik
o‘xshashliklar orqali isbotlanadi.
Xulosa
Umurtqasiz hayvonlarning kelib chiqishi haqida bir necha nazariyalar mavjud
bo‘lib, ularning har biri ma’lum darajada ilmiy asosga ega. Gastraea va koloniya
nazariyalari bu boradagi eng qadimiy yondashuvlar bo‘lsa, evolyutsion yondashuv esa
zamonaviy biologiya tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Umurtqasizlarning xilma-
xilligini tushunish, ularning evolyutsion taraqqiyotini o‘rganish orqali faqatgina
biologiya faniga emas, balki ekologiya, tibbiyot va qishloq xo‘jaligiga ham katta hissa
qo‘shish mumkin.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
14
14
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Xidirov Sh.T., To‘xtayev R.T. Zoologiya (umumiy va umurtqasiz hayvonlar). –
Toshkent: “O‘qituvchi”, 2019. – 320 bet.
2.
Gekkel E. Hayotning kelib chiqishi va taraqqiyoti nazariyasi. – Moskva: Nauka,
1985. – 288 bet.
3.
Mechnikov I.I. Hujayrali nazariya va evolyutsiya. – Sankt-Peterburg, 1901. – 256
bet.
4.
Mayr E. Evolyutsiya va biologik tafakkur. – Toshkent: Fan, 1997. – 364 bet.
5.
Niyozov B., Nazarov B. Umurtqasiz hayvonlar zoologiyasi. – Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2016. – 210 bet.
6.
Eldarov A.T. Zoologiya: Evolyutsion nazariyalar asosida. – Toshkent: Ziyo, 2012.
– 198 bet.
