“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
33
DIABETIK NEFROPATIYA RIVOJLANISHINING PATOGENETIK
MEXANIZMLARI
Raximidinov G‘.S., Tursunova L.D., Jabbarov O.O.
Toshkent tibbiyot akademiyasi, Toshkent, Oʻzbekiston
Email: raximidinovgofirjon@gmail.com
Tel: +998902030797
ORCID: 0009-0005-7130-1577
Annotatsiya
. Hozirgi kunda qandli diabet bilan kasallangan bemorlar butun
dunyoda, shu jumladan O‘zbekistonda ham ortib bormoqda. Diabetik
nefropatiyaning etiopatogeneziga bag'ishlangan ko'plab ilmiy tadqiqotlarga
qaramay, uning shakllanishi va rivojlanish mexanizmlari to'liq o'rganilmagan.
Ushbu maqola buyrak parenximasi hujayralari va interstitsiyasidagi metabolik
kasalliklarning rivojlanish ketma-ketligi haqida yangilangan ma'lumotlarni taqdim
etadi. Glomerulyar gipertenziyaning buyrak koptokchalari shikastlanishi va
nefronlar sonining progressiv kamayishi rivojlanishidagi yetakchi ro’liga katta
e'tibor beriladi. Ushbu hodisalarning mohiyatini tushunish diabetning asoratlarini
davolash va oldini olishning samarali usullarini ishlab chiqishning kalitidir.
Kalit so'zlar
: qandli diabet, giperglikemiya, dislipidemiya, arterial
gipertenziya, glomeruloskleroz, diabetik nefropatiya.
ПАТОГЕНЕТИЧЕСКИЕ МЕХАНИЗМЫ РАЗВИТИЯ
ДИАБЕТИЧЕСКОЙ НЕФРОПАТИИ
Рахимидинов Г.С., Турсунова Л.Д., Жаббаров О.О.
Ташкентская медицинская академия, Ташкент, Узбекистан
Аннотация
. В настоящее время во всем мире, в том числе в узбекистане,
прогрессирует заболеваемость сахарным диабетом. Несмотря на большое
количество
научных
исследований,
посвященных
этиопатогенезу
диабетической нефропатии, механизмы ее формирования и прогрессирования
до конца не изучены. В данном обзоре представлена обновленная информация
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
34
о последовательности развития метаболических нарушений в клетках и
интерстиции почечной паренхимы. Значительное внимание уделено ведущей
роли клубочковой гипертензии в развитии гломерулярных повреждений и
прогрессивной утрате нефронов. Понимание сущности данных явлений
является ключом к разработке эффективных методов лечения и профилактики
осложнений сахарного диабета.
Ключевые слова
: сахарный диабет, гипергликемия, дислипидемия,
артериальная гипертензия, гломерулосклероз, диабетическая нефропатия
PATHOGENETIC MECHANISMS FOR THE DIABETIC NEPHROPATHY
DEVELOPMENT
Raximidinov G.S., Tursunova L.D., Jabbarov O.O.
Toshkent medical academy, Tashkent, Uzbekistan
Abstract
. The prevalence of DM is currently increasing all over the world,
including Uzbekistan. Despite the numerous researches of DN etiopathogenesis, the
mechanisms of its formation and progression have not been fully studied. This
review contains updated information about metabolicdisorders development in cells
and interstitial renal parenchyma. Significant attention is devoted to the glomerular
hypertension formation as the cause of glomerular damage and nephrons progressive
loss. Understanding of these phenomena essence is the key to development effective
treatment methods and prevention of DM complications.
Keywords
: diabetes mellitus, hyperglycemia, dyslipidemia, arterial
hypertension, glomerulosclerosis, diabetic nephropathy.
Diabetik nefropatiya - qandli diabetda (QD) buyrakning o'ziga xos
shikastlanishi bo'lib, glomerulosklerozning shakllanishi va surunkali buyrak
yetishmovchiligi (SBY) rivojlanishi bilan birga keladi. Bu holat butun dunyoda
diabet bilan kasallanishning ortib borayotgani sababli dolzarb muammo hisoblanadi.
IDF prognozlariga ko'ra, 2040-yilga borib diabet bilan kasallanganlar soni 2015-
yilga nisbatan 55 % ga oshib, 640 million kishiga etadi [1]. Buyrak shikastlanishi 2-
tip qandli diabet bilan og'rigan bemorlarning taxminan 40-45 % ida va 1-tip qandli
diabet bilan kasallanganlarning 25-30 % ida rivojlanadi. Qandli diabet bilan og'rigan
odamlarda oxirgi bosqichdagi buyrak yetishmovchiligining tarqalishi umumiy
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
35
aholiga qaraganda 10 baravar yuqori. 2-toifa diabet bilan og'rigan odamlarda
o'limning taxminan 10 % i buyrak yetishmovchiligi bilan bog'liq [1].
Xavf omillari
20-asrning 80-90-yillarida eksperimental va klinik tadqiqotlar shuni
ko'rsatdiki, tugunli glomeruloskleroz diabetik nefropatiya (DN) rivojlanishida
buyrak to'qimalarida morfologik o'zgarishlarning yakuniy bosqichidir. Buyrak
tuzilmalaridagi eng erta o'zgarishlar diabet boshlanishining birinchi oylarida
allaqachon aniqlanadi va kasallik rivojlanib borishi bilan kuchayadi. Bu jarayon
kasallikning davomiyligi va glikemik profil darajasi bilan bog'liq. Vaqt o'tishi bilan
buyraklarda morfologik o'zgarishlar sodir bo'ladi: ularning hajmi kichrayadi,
buyrakning kortikal qatlamida qon oqimi kamayadi, kanalchalarda atrofik jarayonlar
faollashadi, glomerulyar gialinoz va interstitsiyda sklerotik o'zgarishlar rivojlanadi
[2, 3]. DN ning birinchi klinik ko'rinishlari (albuminuriya, koptokcha filtratsiya
tezligi (KFT)ning o'rtacha ortishi diabet boshlanganidan taxminan 5-10 yil o'tgach
paydo bo'ladi. Qandli diabet bilan kasallanishning 20 yillik tarixi buyraklar
koptokcha apparatining umumiy zararlanishini va uremiya mavjudligini ko'rsatadi.
1-tip qandli diabet bilan og'rigan bemorlarning alohida toifasida nefropatiya
rivojlanishiga genetik moyillikni aniqlash mumkin, bu AAF va NO-sintaza
genlarining polimorfizmidan iborat. Ushbu genetik bog'lanish DN ning birlamchi
rivojlanish jarayonida muhim ro’l o'ynaydi, lekin nefropatiyaning proteinuriya
bosqichidan SBY bosqichiga o'tishi bilan yo'qoladi. Ushbu bosqichda SBY ning
terminal bosqichiga olib keluvchi sabablar orasida birinchi o’ringa na uglevod
almashinuvi kompensatsiyasining yetarli darajada emasligi, na buyrak
patologiyasiga genetik moyillik chiqadi, balki arterial bosim (AB) darajasini nazorat
qilish sifati hal qiluvchi omilga aylanadi. Arterial gipertenziya (AG) sharoitida
koptokcha kapilyarlarida bosim oshadi, bu esa bazal membrana orqali oqsil
filtrtasiyasining ortishiga olib keladi, endoteliy shikastlanadi va sitokinlar ishlab
chiqarilishi kuchayadi. Bu jarayonlar buyrakning normal to’qimasinining fibroz
to’qima bilan almashishini stimullaydi hamda glomeruloskleroz rivojlanishiga olib
keladi [4,5].
Qandli diabet fonida AB yetarlicha nazorat qilinmaganda va glyukozaning
yuqori darajasi (giperglikemiya) boshqarilmaganda, DN ning tez sur’atlarda
progressiyalanishining asosiy sababi qon tomirlar endoteliysining disfunksiyasi
hisoblanadi. Arterial gipertenziya darajasi oshib borgani sari endoteliyning
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
36
vazomotor, adgeziya va boshqa funksiyalari qaytmas darajada buziladi. Bu esa
nafaqat DNning kuchayishiga, balki og‘ir yurak kasalliklarining qo‘shilishiga va
shunday nom olgan "kardiorenal sindrom" shakllanishiga olib keladi. 1-tip qandli
diabet bilan kasallangan bemorlarda yurak ishemik kasalligi (YuIK) rivojlanish
tezligi mikroalbuminuriya bosqichida 13 %, proteinuriya bosqichida 33 % va SBY
bosqichida 53 % ni tashkil etadi [6, 7].
Giperlipidemiya diabetik nefropatiya rivojlanishida muhim ro‘l o'ynaydi.
Oksidlangan past zichlikdagi lipoproteinlar glomerulyar kapillyarlarning
shikastlangan endoteliyasi orqali o‘tib, mezangial hujayralar tomonidan yutiladi va
natijada ko‘pik hujayralar hosil bo’ladi [8]. Bu hujayralar atrofida kollagen tolalari
faol tarzda shakllanadi. Lipoproteidlarning o‘zi esa bazal membrananing zaryadini
neytrallab, uning o‘tkazuvchanligini oshiradi. Ushbu o‘zgarishlar glomerulalarning
sklerozlanishiga olib keladi. Bunda lipidlarning birlamchi siydikka tushishi yanada
kuchayadi - bu esa o‘z navbatida buyrak kanalchalari hujayralarini shikastlab,
keyinchalik kanalikulyar sklerozning rivojlanishiga olib keladi [9–11].
Giperglikemiya - nefronlarning progressiv yo'qolishiga olib keluvchi
asosiy omil
2-
tip QDda giperglikemiya insulinga rezistentlik rivojlanishi oqibatida
yuzaga keladi. Dastlabki bosqichlarda oshqozon osti bezining β-hujayralari
kompensator tarzda insulin sekretsiyasini oshiradi, biroq vaqt o‘tishi bilan
insulyar apparat zaiflashadi, insulin darajasi pasayadi va qonda glyukoza
miqdori ortadi.
1-tip QDda esa glyukoza darajasining oshishi oshqozon osti
bezining insulin ishlab chiqaruvchi β-hujayralarining autoimmun destruksiyasi bilan
bog‘liq bo‘lib, bu holat insulin sekretsiyasining mutlaq yetishmovchiligi
rivojlanishiga olib keladi [12].
Surunkali giperglikemiya rivojlanadi va aynan u diabetik nefropatiya
rivojlanishida asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan “patologik zanjir”dagi jarayonlarni
ishga tushiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, agar qonda glyukozaning maqsadli
darajasi nazorat ostida bo‘lsa, qandli diabetga xos o‘zgarishlar aniqlanmaydi [8].
QDda buyrak zararlanishi filtratsion to‘siq darajasida boshlanadi, uning
asosiy komponenti podotsitlar hisoblanadi. Podotsitlar - ko‘plab o‘simtali
sitopodiyalarga ega yirik epitelial hujayralar bo‘lib, ular orasida filtratsion
yoriqlar joylashgan. Bu yoriqlar yoriqcha diafragmalari bilan yopilgan bo‘ladi
[13]. Filtratsion yoriqning asosiy tarkibiy komponenti adgeziv xususiyatga ega
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
37
bo‘lgan transmembran oqsili - nefrin hisoblanadi.
Podotsitlar shikastlanishga
juda sezuvchan bo’lib, giperglikemiya sharoitida ularning tuzilma va funksiyasi
buziladi, bu holat -
podotsitopatiya
deb ataladi. Podotsitopatiyaning belgilari
quyidagilardan
iborat:
podotsit
oyoqchalarining
yassilanishi,
yoriqcha
diafragmasining o‘tkazuvchanligining buzilishi, podotsitlarning aktin skeleti
shikastlanishi natijasida siydikda
nefrin
paydo bo‘lishi.
Nefrinuriya
diabetik
nefropatiyaning ilk diagnostik belgilaridan biri hisoblanadi [14]. Giperglikemiya
sharoitida podotsitlar tomonidan
α3β1-integrinlar
ekspressiyasi pasayadi, buning
natijasida ular glomerulaning asosiy membranasi bilan aloqani yo‘qotadi va siydik
oqimiga tushib ketadi, bu holat
podotsituriyaga
olib keladi. Kasallik boshida
podotsitlarning moslashuvchan xususiyatlari faollashadi, ularning
gipertrofiyasi
rivojlanadi va podotsitlarning yo‘qolishi qisman kompensatsiyalanadi. Yirik
hujayralar koptokcha bazal membranasidagi bo‘sh hududlarni to‘ldirishga harakat
qiladi, biroq vaqt o‘tishi bilan bu kompensatsiya samarasiz bo‘lib qoladi, chunki
podotsitlar deyarli bo‘linmaydi. Bu esa
p27 va p57
hujayra o‘sishining ingibitorlari
ekspressiyasining faolligi bilan bog‘liq. Giperglikemiya sharoitida
p27
sintezi
ortadi, apoptoz faollashadi va bu
podotsitopeniyani
yanada kuchaytiradi [15, 16].
DN rivojlanishining dastlabki bosqichida quyidagi qonuniyat kuzatiladi:
glyukoza darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, shuncha ko‘proq koptokcha filtrlatsiya
tezligi (KFT), qon oqimi, buyrak hajmi va massasi oshadi, bu holat kompensator
mexanizm sifatida yuz beradi. Giperfiltrlatsiya rivojlanganidan dalolat beruvchi
muhim mezonlardan biri KFTning 135 ml/min dan yuqori bo‘lishidir (yosh va jins
hisobga olinmagan holda). Shuni yodda tutish kerakki, hatto KFTning normal
darajasi ham qolgan nefronlarning kompensator giperfiltratsiyasini yashirishi
mumkin. Giperfiltratsiya esa keyingi bosqichlarda xavfli va shikastlovchi kuchga
aylanadi, chunki omon qolgan nefronlar nobud bo‘lganlarning o‘rnini to‘liq qoplay
olmaydi. Ma’lum bir bosqichda bu adaptiv jarayonlar zaiflashadi, filtrlatsiya yuzasi
kamayadi va natijada KFT pasayadi [11, 17]. Yuqorida bayon etilgan jarayonlarni
giperglikemiya turli mexanizmlarni faollashtirish orqali ishga tushiradi.
QDning boshlang‘ich bosqich
ida glyukoza aminokislotalarning erkin
aminoguruhi bilan reaksiyaga kirishib, Shiff asosini (aldimin) hosil qiladi,
bu
jarayon bir necha soat yoki kun davom etadi. So‘ngra aldimin qayta tuzilishga
uchrab, ketoamin (Amadori birikmasi) hosil qiladi, bu bosqich ham bir necha kun
talab etadi. Keyinchalik haftalar, oylar, hatto yillar o‘tishi bilan glikatsiyaning erta
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
38
mahsulotlari degradatsiyasi natijasida turli xil glikirlangan ohirgi mahsulotlar -
AGElar hosil bo‘ladi. AGE (Advanced Glycation End products) — bu oqsillarning
glyukoza bilan ortiqcha reaksiyaga kirishishi natijasida hosil bo‘ladigan yakuniy
glikozillanish mahsulotlari bo‘lib, ularni ba’zida “shakarlanib ketgan” oqsil
molekulalari deb atashadi. Ushbu glikotoksinlar shakllanishi uchun zarur vaqt
oralig‘i organizmda “metabolik xotira” mavjudligini ko‘rsatadi. Ushbu
moddalarning cheklangan miqdorda hosil bo‘lishi normal metabolizmning bir
qismidir. Biroq, QDda bu glikotoksinlar ortiqcha to‘planadi, surunkali buyrak
yetishmovchiligi rivojlanganda esa ular organizmdan chiqarilishi kamayadi, bu esa
ularning konsentratsiyasini yanada oshiradi [18]. Kollagenning glikatsiyasi yuzaga
keladi, bu esa uning elastikligi va eruvchanligini pasaytiradi, monomerlar
zaryadining o‘zgarishiga hamda koptokcha bazal membrana arxitekturasi
buzilishiga olib keladi. Kollagen zararlanishi tufayli tomir devori yupqalashadi va
buyrak to‘qimalarining qon bilan ta’minlanishi buziladi. Shu bilan birga, koptokcha
bazal membrana o‘zining manfiy zaryadini yo‘qotadi, bu esa albuminuriya
rivojlanishiga turtki bo‘ladi [19].
AGE lar to‘planishi RAGE (receptor for advanced glycation end products)
oqsilini faollashtiradi. Bu transmembran oqsil bo‘lib, u makrofaglar, neyronlar,
buyrak kanalchalari va koptokchalardagi epitelial hujayralarda ekspressiyalanadi.
AGE va RAGE o‘zaro bog‘langanda Akt proteinkinazasi va siklooksigenaza-2
ingibitsiyalanadi, bu esa apoptozga olib keladi, faol kislorod shakllarining hosil
bo‘lishiga sabab bo‘ladi va ko‘plab yallig‘lanish genlarining ekspressiyasini
kuchaytiradi [20]. Bundan tashqari, AGE-RAGE o‘qi faollashuvi NF-kB (yadro
omili kappa-B) faktori darajasini oshiradi, u esa o‘z navbatida ZEB2 transkripsion
faktorni faollashtiradi.
ZEB2 faollashuvi P-kadgerin - glomerulyar filtratsion diafragma komponenti
ekspressiyasini pasaytiradi, shuningdek, epitelial marker bo‘lgan E-kadgerin
ekspressiyasini ham pasaytiradi va mezinximal marker hisoblangan N-kadgerinni
faollashtiradi [21]. Ushbu jarayonlar epitelial-mezinximal o‘tishga sabab bo‘ladi va
buyrak tuzilmalarining sklerozlanish jarayonlarini tezlashtiradi [16].
Giperglikemiya darajasi 8,6 mmol/l dan oshganda poliol yo‘li faollashadi.
Aldozareduktaza fermenti ta’sirida hujayra ichida sorbitol va fruktoza to‘planadi, bu
esa hujayralarning giperosmolyarligi, shishishi, deformatsiyasi va funksional
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
39
buzilishiga olib keladi. Yuqorida sanab o‘tilgan o‘zgarishlar natijasida buyrak
tomirlarining endotelial hujayralarida qon aylanishi buziladi [10, 22].
Giperglikemiya sharoitida geksozamin yo‘li faollashadi: odatda bu yo‘l orqali
glyukozaning 2–5 %i metabolizatsiyalanadi, glyukoza darajasi oshganda esa bu foiz
ham ortadi. Ushbu yo‘lning yakuniy mahsuloti UDP-N-atsetilglyukozamin
hisoblanadi. Bu birikma transkripsiya faktorlarining glikozillanishida ishtirok etadi,
natijada 1-tip qandli diabetda insulin rezistentlikni keltirib chiqaradi va 2-tip
diabetda mavjud bo‘lgan rezistentlikni yanada kuchaytiradi. Natijada buyrak
kanalchalarining disfunktsiyasi yuzaga keladi, podotsitlar va koptokcha bazal
membrana (KBM) o‘rtasidagi aloqaning uzilishi tezlashadi [22–24]. Giperglikemiya
sharoitida geparansulfatni sulfatlashda ishtirok etuvchi fermentlar faolligi pasayadi.
Geparansulfatning sintezi to‘laqonli bo‘lmaydi, uning zanjirlari KBMga qo‘shiladi,
biroq ular manfiy zaryad hosil qilmaydi. Bu esa mikroalbuminuriya rivojlanishiga
olib keladi [10, 25].
Giperglikemiya holatida VEGF (endotelial o‘sish faktori) faollashuvi katta
ahamiyatga ega. Bu omil glomerulosklerozning rivojlanishini kasallikning dastlabki
bosqichlaridayoq
quyidagi
mexanizmlar
orqali
rag‘batlantiradi:
– buyrak koptokchalarining faollashgan proliferatsiyasi va gipertrofiyasi tufayli
filtratsiya yuzasi ortadi, bu esa koptokcha ichki bosimi va filtratsion to‘siqqa
tushadigan
yuklamani
oshiradi;
– koptokchalar gipertrofiyasi patologik qon tomirlarining o‘sishi bilan kechadi;
bunday tomirlar to‘laqonli emas, ularning devorlari yupqa va bazal membranasi
yuqori o‘tkazuvchanlikka ega bo‘ladi. Ushbu o‘zgarishlar oqibatida bu tomirlar
devorlaridan oqsillar chiqib ketadi. Ularning yetarli darajada mustahkam emasligi
tufayli, oxir-oqibat bu tomirlar bo‘shab, sklerozga uchraydi.
Nefrin sintezi kamayadi, IV-tip kollagen sintezi esa kuchayadi. Kollagenning
faol sintezi uning siydik bilan ajralib chiqishi bilan kechadi, mezangial hududning
kengayishi kuzatiladi va bu glomeruloskleroz rivojlanishini tezlashtiradi. Siydikdagi
IV-tip kollagenning chiqarilishi qanchalik yuqori bo‘lsa, albuminuriya shunchalik
yaqqol, koptokcha filtratsiya tezligi (KFT) esa shunchalik past bo‘ladi. Shu sababli
siydikda IV tip kollagen paydo bo‘lishi buyrak zararlanishining erta diagnostik
mezoni sifatida qaralishi mumkin [10, 14, 26, 27].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
40
Gemodinamik buzilishlar
Yuqorida tasvirlangan glomerulosklerozning bosqichma-bosqich rivojlanishi
va buyraklardagi yetarli darajadagi qon aylanishining buzilishi natijasida faoliyat
yuritayotgan nefronlar soni kamayadi. Qolgan nefronlarga tushayotgan yuk ortadi
va bu renin–angiotenzin–aldosteron tizimi (RAAS)ning faollashuviga olib keladi.
Podotsitlar zararlovchi omil, ya'ni giperglikemiyaning ta’siri ostida ATI-
retseptorlar, prorenin retseptorlari hamda mineralokortikoid retseptorlarni
aktivlashtiradi [28]. ATII ATI-retseptorlarga birikib, arteriolalarning spazmini,
aldosteron ishlab chiqarilishini kuchaytiradi va natijada natriy va suvning qayta
so‘rilishini oshiradi. Bu asosan koptokchaning chiquvchi arteriolasida spazmga olib
keladi. Kiruvchi arteriolaning tonusini avtoregulyatsiyalovchi mexanizmlar
buzilgan
sharoitda
koptokchalar
ichida
gipertenziya
rivojlanadi,
bazal
membrananing o‘tkazuvchanligi oshadi va bu esa skleroz jarayonining yanada
kuchayishiga olib keladi. Bu RAAS faoliyatining qadimdan ma’lum bo‘lgan
mexanizmidir. XX asr oxirida to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘qimalar va nishon a’zolarda
renindan tortib aldosterongacha bo‘lgan mahalliy (to‘qima) RAAS komponentlari
aniqlangan. Bu holat RAAS tizimining nishon a’zolarga zarar yetkazishdagi
patogenetik ro‘lini tushuntirishga yordam beradi, hattoki plazmadagi renin faolligi
normal yoki past bo‘lsa ham [11, 14, 29]. ATII mezangial hujayralarning
proliferatsiyasini va ular tomonidan kollagen ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi,
TGF-β1, VEGFni faollashtiradi, podotsitlarda depolyarizatsiyani chaqiradi va bu
orqali buyrakning to‘siq funksiyasini buzadi. U apoptoz jarayonlarini faollashtiradi,
nefrin ekspressiyasini va proteoglikanlar ishlab chiqarilishini pasaytiradi, natijada
buyrak to‘siq tizimining zaryadga sezuvchanligini yo‘qolishiga, podotsitopeniyaga
va proteinuriyaga olib keladi. Buyrak kanallari va interstitsial to‘qimalaridagi ATI-
retseptorlarning stimulyatsiyasi yallig‘lanishga qarshi mediatorlar, matritsa
oqsillari, sitokinlar, o‘sish omillari, xemokinlar va boshqa ko‘plab moddalar ishlab
chiqarilishini kuchaytiradi. RAAS tizimining ortiqcha faolligi natijasida, tomirlarni
kengaytiruvchi ta’sirga ega bo‘lgan bradikinin sintezi kamayadi [30]. Aynan shu
sababli, AAF ingibitorlari nefroprotektor sifatida qaraladi: ular AAF ni bloklab,
RAAS faoliyatini kamaytiradi va buyrak hujayralari hamda to‘qimalariga zararli
ta’sirini cheklaydi [10, 31, 32]. Biroq so‘nggi 20-30 yil ichida RAAS tizimining
tuzilishi haqidagi tasavvurlar yanada murakkablashdi. AAF ishtirokisiz ATI dan
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
41
ATII hosil bo‘lish yo‘li aniqlandi — bu holatda angiotenzin aylantiruvchi ferment
o‘rnini boshqa fermentlar, xususan ximaza, egallaydi. Aynan ximaza faolligi tufayli
AAF ingibitorlarining samaradorligi pasayadi [31, 33].
Buyrak to‘qimasida yallig‘lanishning rivojlanishi
Surunkali giperglikemiya bazal membranani shikastlaydi va yallig‘lanish
jarayonini faollashtiradi. SBY bo‘lgan bemorlarda antimikrob peptidlar va ba’zi
sitokinlar, xususan IL-6, IL-8, FNO-α darajalari yuqori aniqlanadi, bu ularning
buyrak to‘qimasida yallig‘lanish rivojlanishiga aloqadorligini isbotlaydi. Qonda IL-
6 miqdori KFT bilan bog‘liq: qonda IL-6 kontsentratsiyasi qanchalik yuqori bo‘lsa,
KFT shunchalik past bo‘ladi [34]. Ushbu sitokin immun hujayralar, endoteliy
hujayralari, adipotsitlar tomonidan ishlab chiqariladi va ko‘plab yallig‘lanishni
rag‘batlantiruvchi ta‘sirlarga ega:
– limfotsitlar, monotsitlar, makrofaglarning buyrak to‘qimasidagi yallig‘langan
sohalarga
ko‘chishini
kuchaytiradi;
– adipotsitlar tomonidan azot oksidi (NO) ishlab chiqarilishini susaytiradi;
– kortizol va glyukagon kabi kontrinsulin gormonlar ishlab chiqarilishini
rag‘batlantiradi;
– gepatotsitlarning insulin sezuvchanligini kamaytiradi (bu orqali glikogen faoliyati
pasayadi);
– koptokchalardagi mezangial hujayralarning ko‘payishini va ular tomonidan
hujayralararo adgeziya molekulalari hamda ekstratsellyulyar matritsa ishlab
chiqarilishini
kuchaytiradi;
– fibroblastlar proliferatsiyasini faollashtiradi [35].
IL-6 bilan bir qatorda, diabetik nefropatiya shakllanishida TNF-α (o‘sma
nekroz faktori-alfa) ham ishtirok etadi, u buyrakdagi mezangial hujayralarda
endotelin-1 sintezini rag‘batlantiradi va bu orqali skleroz jarayonini faollashtiradi.
Shuningdek, ba‘zi tadqiqotlar antimikrob peptidlar, xususan kalprotektin va
katelitsidinning diabetik nefropatiya rivojlanishi va kechishiga ta’sirini ko‘rsatgan.
Kalprotektin monotsitlar, makrofaglarning TLR-retseptorlari bilan bog‘lanadi va
yallig‘lanish sitokinlari sekretsiyasini kuchaytiradi, shuningdek endoteliy
hujayralari bilan o‘zaro ta‘sirlashib, xemoattraktantlar ajralishini kuchaytiradi, bu
esa qon tomirlarining zararlanishiga olib keladi [36].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
42
Oksidativ stress
Glyukoza miqdori oshganida uning avtooksidlanishi yuz beradi,
mitoxondriyalar disfunksiyasi rivojlanadi va bu erkin radikallar hosil bo‘lishiga olib
keladi. Erkin radikallar fiziologik jarayonlar metabolizmida ishtirok etuvchi faol
oksidlovchilardir, biroq ularning ortiqcha miqdorda hosil bo‘lishi hujayra
tuzilmalarining buzilishiga, natijada esa ularning nobud bo‘lishiga olib keladi [37].
Faol kislorod shakllari (FKS) mitoxondriyalarda hosil bo‘ladi. Ushbu organoidlar
o‘z DNK-siga ega bo‘lib, u ochiq xromatin shaklida joylashgan, shu sababli
mitoxondriyalar shikastlovchi omillarga juda sezuvchandir. FKS ortiqcha miqdorda
mitoxondrial DNKni asta-sekin parchalaydi, bu esa o‘z navbatida FKS ortiqcha
ishlab chiqarilishini rag‘batlantirib, «patologik zanjir»ni shakllantiradi [11]. FKS
to‘planishi natijasida qon tomirlarda, me’da osti bezi hujayralarida oksidativ stress
rivojlanadi. Erkin radikallar organizm faoliyatida ko‘plab buzilishlarga olib keladi
va diabetik buyrak shikastlanishi shakllanishini tezlashtiradi. Bu quyidagi
mexanizmlar orqali yuz beradi:
FKS proinsulin vezikulalarining plazmatik membranaga qo‘shilishini buzadi,
ularning glyukozaga javoban qonga chiqarilishini kamaytiradi va natijada
qondagi glyukoza kontsentratsiyasini oshiradi [38].
Erkin oksidlangan radikallar podotsitlarning oyoqsimon o‘simtalarini
birlashtirib yuboradi, ularning sitoskeletini shikastlaydi, podotsitlarning bazal
membrana bilan bog‘lanishini yo‘qotadi va ularning apoptozini faollashtiradi, bu
esa podotsitopeniyaga olib keladi [14, 39].
FKS me’da osti bezi hujayralarining apoptozini chaqiradi, bu insulinning ishlab
chiqarilishini kamaytiradi va giperglikemiyaning kuchayishiga olib keladi [40,
41].
Oksidativ stressning o‘ziga xos jihati uning «metabolik xotira»da ishtirok
etishidir: kislorodning erkin radikallaridan biri - superoksid qisqa umr ko‘ruvchi
molekula bo‘lishiga qaramasdan, u uzoq yashovchi molekulalarning shakllanishida
ishtirok etadi [42, 43]. Ya’ni, glyukoza darajasi maqsadli qiymatlarga yetkazilganda
ham, ilgari hosil bo‘lgan FKS va ularning hosilalari yuqori kontsentratsiyada bo‘lsa,
yuqorida ta’riflangan shikastlanishlarga sabab bo‘lishda davom etadi [20, 44, 45].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
43
Endoteliy disfunktsiyasining YuIK rivojlanishidagi ro‘li
Yuqorida keltirilgan mexanizmlar endoteliy disfunktsiyasining rivojlanishiga
olib keladi, u esa klinik belgilarsiz bosqichda, mikroalbuminuriya paydo bo‘lishidan
avvalroq yuzaga keladi [32, 44, 46–48]. Qon tomirlar endoteliyasi - qandli diabetda
zararlanishga eng ko‘p uchraydigan asosiy nishon a’zodir. Endoteliotsitlar insulin
ta’siriga bog‘liq bo‘lmagan hujayralar bo‘lib, glyukoza ularga to‘sqinliksiz kiradi va
giperglikemiya sharoitida ularning funksiyasi buziladi [49]. Endotelial NO-sintaza
ifodalanishi yoki transkripsiyasining, shu jumladan metabolik omillar ta’sirida
buzilishi, shuningdek, erkin radikallar miqdorining ortishi fonida NO inaktivatsiyasi
endoteliyga bog‘liq vazodilatatsiya pasayishiga olib keladi. Bu holat fiziologik
ta’sirlarga javoban yurak usti sohasidagi (epikarddagi) qon tomirlarning paradoksal
torayishi (vazokonstriksiyasi) va koronar rezistent tomirlarning vazodilatatsion
funksiyasining pasayishi bilan namoyon bo‘ladi [50, 51]. Endoteliy zararlanishi va
aterosklerozning rivojlanishida oksidlangan past zichlikdagi lipoproteidlar muhim
rol o‘ynaydi; ular ko‘pikli (penistiy) hujayralar hosil bo‘lishini va silliq mushak
hujayralari proliferatsiyasini qo‘zg‘atadi. Shunday qilib, endoteliy disfunktsiyasi
koronar arteriyalardagi aterosklerozning ishemik namoyon bo‘lishiga hissa
qo‘shadi. Kuchaygan vazokonstriksiya va endotelial antitrombotik faollikning
pasayishi o‘tkir koronar sindrom rivojlanishini keltirib chiqarishi mumkin [52].
Xulosa
Giperglikemiya, arterial gipertenziya va dislipidemiya - bu DN
rivojlanishining modifikatsiya qilinadigan xavf omillaridir. QD bilan kasallangan
bemorlarni glikemiya va arterial bosimni o‘z-o‘zini nazorat qilish usullariga
o‘rgatish DN asoratlarini oldini olish va samarali davolashning muhim sharti
hisoblanadi. QD bilan kasallangan bemorlar uchun har yili skrining sifatida
albuminuriya, kreatinin miqdori va KFT darajasini baholash zarur. Bu SBY
rivojlanishining oldini olishga hamda yurak-qon tomir asoratlari xavfini
kamaytirishga yordam beradi, chunki nefropatiya belgilari bir vaqtning o‘zida
yurak-qon tomir tizimi bilan bog‘liq yuqori o‘lim xavfining omillari hisoblanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
44
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
International Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas. 8th ed. 2017.
2.
Papadopoulou-Marketou N., Paschou S. A., Marketos N., Adamidi S.,
Adamidis S., Kanaka-Gantenbein C. Diabetic nephropathy in type 1 diabetes //
Minerva Med. 2018. Vol. 109, № 3. P. 218–228. doi: 10.23736/S0026-
4806.17.05496-9
3.
Антощенко
П.
А.
Особенности
изменения
скорости
клубочковой фильтрации у лиц старшего возраста с физиологическим и
патологическим типом старения // Международный студенческий научный
вестник. 2016. № 6.
4.
Миронова С. А., Звартау Н. Э. , Конради А. О. Поражение почек
при артериаль- ной гипертензии: можем ли мы доверять старым маркерам? //
Артериальная гипертензия. 2016. Т. 22, № 6. С. 536–550. doi: 10.18705/1607-
419X-2016-22-6-536-550
5.
Kushwaha K., Sharma S., Gupta J. Metabolic memory and diabetic
nephropathy: Beneficial effects of natural epigenetic modifiers // Biochimie. 2020.
Vol. 170. P. 140–151. doi: 10.1016/j.biochi.2020.01.007
6.
Шестакова М. В., Чугунова Л. А., Шамхалова М. Ш., Дедов И. И.
Диабетическая нефропатия: достижения в диагностике, профилактике и
лечении // Сахарный диабет. 2005. № 3. С. 22–25.
7.
Зверев Я. Ф., Рыкунова А. Я. Некоторые причины развития
протеинурии при нефротическом синдроме // Нефрология. 2019. Т. 24, № 1. С.
9–21. doi: 10.36485/1561-6274-2020-24-1-9-21
8.
Стаценко М. Е., Туркина С. В. Диабетическая нефропатия:
вопросы диагностики, особенности использования лекарственных препаратов
// Лекарственный вестник. 2006. № 7. С. 10–17.
9.
Муркамилов И. Т., Айтбаев К. А., Фомин В. В., Кудайбергенова
И. О., Муркамилова Ж. А., Юсупов Ф. А. Диабетическая нефропатия:
распространенность и факторы риска // Вестник Волгоградского
государственного медицинского универси- тета. 2021. Т. 77, № 1. С. 3–11. doi:
10.19163/1994-9480-2021-1(77)-3-11
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
45
10.
Жариков А. Ю., Щекочихина Р. О. Диабетическая нефропатия.
Современный взгляд на проблему // Бюллетень медицинской науки. 2018. Т.
10, № 2. С. 24–31.
11.
Оленев А. С., Никитина И. Л., Скобелева К. В., Тыртова Л. В.
Современный взгляд на проблему диабетической нефропатии у детей и
подростков с сахарным диабетом 1 типа: роль ренин-ангиотензин-
альдостероновой систем. Ч. 1 // Леча- щий врач. 2019. № 3. С. 32–38
12.
Khan N. U., Lin J., Liu X., Li H., Lu W., Zhong Z., Zhang H., Waqas
M., Shen L. Insights into predicting diabetic nephropathy using urinary biomarkers
// Biochim Bio- phys Acta Proteins Proteom. 2020. Vol. 1868, № 10. P. 140475. doi:
10.1016/j.bbapap.2020.140475
13.
Быков В. Л. Частная гистология человека (Краткий обзорный
курс). 2-е изд. СПб. : СОТИС, 1997. С. 149–161
14.
Бобкова И. Н., Шестакова М. В., Щукина А. А. Повреждение
подоцитов при сахарном диабете // Сахарный диабет. 2014. № 3. С. 39–50.
15.
Liu J., Liu Z., Sun W., Luo L., An X., Yu D., Wang W. Role of sex
hormones in diabetic nephropathy // Front Endocrinol (Lausanne). 2023. Vol. 14. P.
1135530. doi: 10.3389/fendo.2023.1135530
16.
Воробьева И. В., Мошетова Л. К., Пинчук А. В. [и др.]. Общие
патогенетические аспекты развития диабетической ретинопатии и
нефропатии. Трансплантация почки и течение диабетической ретинопатии //
Клиническая офтальмология. 2021. Т. 21, № 2. С. 90–95. doi: 10.32364/2311-
7729-2021-21-2-90-95
17.
Хачатурян Н. Э. Хроническая почечная недостаточность у
пациентов с сахарным диабетом 2-го типа // CardioСоматика. 2019. Т. 10, № 2.
С. 65–70. doi: 10.26442/22217185.2019.2.190317
18.
Rossi L., Gesualdo L. Diabetic nephropathy and cardiovascular risk //
G Ital Nefrol. 2017. Vol. 34. P. 104–118.
19.
Терехова О. И. Цитокиновый профиль при диабетической
нефропатии у детей и подростков в Кыргызстане // Бюллетень науки и
практики. 2019. Т. 5, № 4. С. 163–167.
20.
Черников А. А., Северина А. С., Шамхалова М. Ш., Шестакова
М. В. Роль механизмов «метаболической памяти» в развитии и
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
46
прогрессировании сосудистых осложнений сахарного диабета // Сахарный
диабет. 2017. Т. 20, № 2. С. 126–134. doi: 10.14341/7674
21.
Гаврилова А. О., Северина А. С., Шамхалова М. Ш., Шестакова
М. В. Роль конечных продуктов гликирования в патогенезе диабетической
нефропатии // Сахарный диабет. 2021. Т. 24, № 5. С. 461–469. doi:
22.
Багрий А. Э., Хоменко М. В., Шверова О. И. Диабетическая
нефропатия: вопросы эпидемиологии, терминологии, патогенеза, клинической
картины и лечебной тактики (обзор литературы) // Крымский терапевтический
журнал. 2022. № 1. С. 15–20.
23.
Заводник И. Б., Дремза И. К., Лапшина Е. А. Чещевик В. Т.
Сахарный диабет: ме- таболические эффекты и окислительный стресс //
Биологические мембраны. 2011. Т. 28, № 2. С. 1–12.
24.
Bloomgarden Z. T. Diabetic nephropathy // Diabetes Care. 2005.
Vol. 28, № 3 745‒751. doi: 10.2337/diacare.28.3.745.
25.
Абдурашитова Д. И, Нурматов Ш. Ж., Юсупов А. Ф., Юлдашев
А. А., Айдаров З. А. Интерлейкины и их роль в прогрессировании хронической
патологии почек (обзор литературы) // The Scientific Heritage. 2020. № 48. С.
39–42.
26.
Российская
ассоциация
эндокринологов.
Клинические
рекомендации: Сахарный диабет с поражением почек. М., 2016.
27.
Калмыкова А. С., Абдуллина А. Э. Роль коллагена IV типа в
развитии диабетической нефропатии при сахарном диабете 1 типа //
Медицинский вестник Северного Кавказа. 2020. Т. 15, № 4. С. 600–604. doi:
10.14300/mnnc.2020.15143
28.
Смирнов И. Е., Кучеренко А. Г., Смирнова Г. И. Бадалян А. Р.
Диабетическая нефропатия // Российский педиатрический журнал. 2015. Т. 18,
№ 4. С. 43–50.
29.
Оленев А. С., Никитина И. Л., Скобелева К. В., Тыртова Л. В.
Современный взгляд на проблему диабетической нефропатии у детей и
подростков с сахарным диабетом 1 типа: роль ренин-ангиотензин-
альдостероновой систем. Ч. 2 // Леча- щий врач. 2019. № 4. С. 57–62.
30.
Попыхова Э. Б., Иванов А. Н. Степанова Т. В., Лагутина Д. Д.,
Савкина А. А. Диабетическая нефропатия – возможности ранней
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
47
лабораторной диагностики и прогнозирование течения (обзор литературы) //
Клиническая лабораторная диагностика. 2021. Т. 66, № 10. С. 593–602. doi:
10.51620/0869-2084-2021-66-10-593-602
31.
Шестакова
М. В.
Роль
тканевой
ренин-ангиотензин-
альдостероновой системы в развитии метаболического синдрома, сахарного
диабета и его сосудистых осложнений // Сахарный диабет. 2010. № 3. С. 14–
19.
32.
Куценко Л. В., Зорин И. В., Вялкова А. А. Патогенетические
механизмы формирования нефропатии при сахарном диабете 1 типа //
Лечащий врач. 2018. № 6. С. 58–61.
33.
Ларина И. И., Северина А. С., Маганева И. С., Айнетдинова А. Р.,
Еремкина А. К., Гаврилова А. О., Шамхалова М. Ш., Дмитриев И. В., Пинчук
А. В., Шестакова М. В. Конечные продукты гликирования и окислительный
стресс как основа метаболических нарушений у пациентов с сахарным
диабетом 1-го типа после успешной сочетанной трансплантации почки и
поджелудочной железы // Терапевтический архив. 2021. Т. 93, № 10. С. 1155–
1163. doi: 10.26442/00403660.2021.10.201100
34.
Kushwaha K., Kabra U., Dubey R., Gupta J. Diabetic Nephropathy:
Pathogenesis to Cure // Curr Drug Targets. 2022. Vol. 23, № 15. P. 1418–1429. doi:
10.2174/1389450123666220820110801
35.
Papadopoulou-Marketou N., Chrousos G. P., Kanaka-Gantenbein C.
Diabetic nephropathy in type 1 diabetes: a review of early natural history,
pathogenesis, and diagnosis // Diabetes Metab Res Rev. 2017. Vol. 33, № 2. doi:
10.1002/dmrr.2841
36.
Лятифова Н. Ф., Меликова А. Д., Эфендиев А. М. Изучение роли
некоторых ан- тимикробных пептидов в патогенезе остеопороза и
диабетической нефропатии // Восточно-европейский научный журнал. 2018.
Т. 31, № 3. С. 23–26.
37.
Попыхова Э. Б., Степанова Т. В., Лагутина Д. Д., Кириязи Т. С.,
Иванов А. Н. Роль сахарного диабета в возникновении и развитии
эндотелиальной дисфункции // Проблемы эндокринологии. 2020. Т. 66, № 1.
С. 47–55.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
48
38.
Быков Ю. В. Роль оксидативного стресса в развитии осложнений
при сахарном диабете // Медицинский вестник Северного Кавказа. 2022. Т. 17,
№ 3. С. 322–327. doi: 10.14300/mnnc.2022.17080
39.
Ikuro Matsuba, Takehiro Kawata, Kotaro Iemitsu, Taro Asakura,
Hikaru Amemiya [et al.]. Effects of ipragliflozin on the development and
progression of kidney disease in patients with type 2 diabetes: An analysis from a
multicenter prospective intervention study // J Diabetes Investig. 2020. № 11. P.
1248–1257. doi: 10.1111/jdi.13248
40.
Мартынов С. А., Шамхалова М. Ш. Роль ингибиторов натрий-
глюкозного ко- транспортера 2 в замедлении прогрессирования почечной
недостаточности у пациентов с сахарным диабетом 2 типа // Эффективная
фармакотерапия. 2021. Т. 17, № 5. С. 16–23.
41.
Samsu N. Diabetic Nephropathy: Challenges in Pathogenesis,
Diagnosis, and Treatment // BioMed Research International. 2021. Vol. 8. P.
1497449. doi: 10.1155/2021/1497449.
42.
Топчиева Л. В., Курбатова И. В., Малышева И. Е. [и др.].
Аллельный полиморфизм генов, вовлеченных в продукцию IL-1β, и
предрасположенность людей к развитию артериальной гипертензии //
Научные результаты биомедицинских исследований. 2023. Т. 9, № 1. С. 53–70.
doi: 10.18413/2658-6533-2023-9-1-0-4
43.
Тonneijck L., Muskiet M. H., Smits M. M., van Bommel E. J.,
Heerspink H. J., van Raalte D. H., Joles J. A. Glomerular Hyperfiltration in Diabetes:
Mechanisms, Clinical Significance, and Treatment // J Am Soc Nephrol. 2017. Vol.
28, № 4. P. 1023–1039. doi: 10.1681/ASN.2016060666
44.
Thipsawat S. Early detection of diabetic nephropathy in patient with
type 2 diabetes mellitus: A review of the literature // Diab Vasc Dis Res. 2021. Vol.
18, № 6. P. 1–9. doi: 10.1177/14791641211058856.
45.
Kanwar Y. S., Sun L., Xie P., Liu F. Y., Chen S. A glimpse of various
pathogenetic mechanisms of diabetic nephropathy // Annu Rev Pathol. 2011. Vol. 6.
P. 395–423. doi: 10.1146/annurev.pathol.4.110807.092150
46.
Пчелин И. Ю., Байрашева В. К., Шишкин А. Н., Василькова О. Н.,
Худякова
Н.
В.
Интерлейкин-6
и
диабетическая
нефропатия:
патогенетические связи, мишени для нефропротекции // Juvenis scientia. 2017.
№ 12. С. 14–17.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
49
47.
Глазунова А. М., Кварацхелия М. В., Шамхалова М. Ш.,
Шестакова М. В. Сочетанная трансплантация поджелудочной железы и почки:
за и против // Сахарный диабет. 2011. № 4. С. 32–37.
48.
Qi C., Mao X., Zhang Z., Wu H. Classification and Differential
Diagnosis of Diabetic Nephropathy // J Diabetes Res. 2017. Vol. 20. P. 1–7. doi:
10.1155/2017/8637138
49.
Flyvbjerg A. The role of the complement system in diabetic
nephropathy // Nat Rev Nephrol. 2017. Vol. 13, № 5. P. 311–318. doi:
10.1038/nrneph.2017.31
50.
Ряпова Э. И. Факторы развития, диагностика и методы лечения
диабетической нефропатии // Международный журнал гуманитарных и
естественных наук. 2021. Т. 12-3, № 63. С. 82–84.
51.
Селиханова В. М., Исаева Х. Т., Аршидинова К. М., Чатуев К. Ш.,
Закиров Т. Е., Саитова Р. Р., Жетписова А. М. Диабетическая нефропатия:
анализ факторов риска, влияющих на развитие хронической болезни почек при
сахарном диабете // Медицина и экология. 2021. № 2. С. 81–85.
52.
Панина И. Ю., Румянцев А. Ш., Меншутина М. А., Ачкасова В.
В., Дегтерева О. А., Тугушева Ф. А., Зубина И. М. Особенности функции
эндотелия при хронической болезни почек. Обзор литературы и собственные
данные // Нефрология. 2007. Т. 11, № 4. С. 28–46.
53.
Мирзаева Ш. X. и др. Сурункали буйрак касаллиги бўлган
беморларда кардиоренал синдромни даволаш. – 2022.
54.
Аляви А. Л. и др. Течение сердечно-сосудистых заболеваний у
больных COVID-19 //Студенческий вестник. – 2021. – №. 17-4. – С. 38-41.
55.
Jabbarov O. O. Disorders Function of the Heart and Kidney in
Diabetes Mellitus. – 2023.
56.
Tursunova L., Jabbarov O. O. THE ROLE OF RENAL VASCULAR
DOPPLEROGRAPHY IN THE DIAGNOSIS OF CHRONIC KIDNEY DISEASE
//Медицинский журнал молодых ученых. – 2024. – №. 12 (12). – С. 52-57.
57.
Надирова Ю. И. и др. Оценка эффективности и оптимизация
дезаггрегантной терапии у больных с ИБС. – 2023.
