“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
75
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING TASAVVURI VA
TAFAKKURINI KENGAYTIRISHDA BADIIY ASARLARNING O‘RNI
Otabayeva Xusniya Sharofiddin qizi
Urganch davlat pedagogika instituti
Boshlang’ich ta’lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
E-mail:
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun badiiy
asarlar o‘qishning tasavvuri va tafakkuri rivojlanishidagi ahamiyati va o‘rni haqida
so‘z yuritiladi. Badiiy asarlar o‘qishning o‘quvchilar fikrlash qobiliyatini
o‘stirishdagi o‘rni ham beqiyosdir.
Kalit so‘zlar.
O‘quvchilar, fikrlash, badiiy asar, tafakkur, tasavvur, qobiliyat,
rivojlantirish, bilim.
РОЛЬ ХУДОЖЕСТВЕННЫХ ПРОИЗВЕДЕНИЙ В РАЗВИТИИ
ВООБРАЖЕНИЯ И МЫШЛЕНИЯ УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ
КЛАССОВ
Отабаева Хусния Шарафиддиновна
Студентка 3 курса направления
начального образования Ургенчского
государственного педагогического института
E-mail:
Аннотация.
В данной статье рассматривается важность и роль чтения
художественных произведений для учащихся начальных классов в развитии
воображения и мышления. Роль чтения художественных произведений в
развитии мыслительных способностей учащихся также неоценима.
Ключевые
слова.
Учащиеся,
мышление,
художественное
произведение, мышление, воображение, способности, развитие, знания.
THE ROLE OF ARTISTIC WORKS IN EXPANDING THE
IMAGINATION AND THINKING OF PRIMARY SCHOOL STUDENTS
Otabayeva Khusniya Sharofiddin kizi
3rd year student of primary education
Urgench State Pedagogical Institute
E-mail:
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
76
Abstract.
This article discusses the importance and role of reading literary
works for elementary school students in the development of imagination and
thinking. The role of reading literary works in developing students' thinking abilities
is also incomparable.
Keywords.
Students, thinking, work of art, thinking, imagination, ability,
development, knowledge.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mustaqil fikrlash malakalarini, mustaqil
ravishda muammolarni hal qila bilish ko‘nikmasini shakllantirish ta’lim
samaradorligini oshirishning muhim omilidir.
Boshlang‘ich sinflarning o‘qish darslarida garchi ilmiy jihatdan bo‘lmasa-da,
amaliy jihatdan turli janrga mansub asarlar o‘qib o‘rganiladi. O‘qish darsliklariga,
asosan, hikoya, she’r, ertak, masal, maqol, doston, rivoyat va topishmoq kabi
janrdagi asarlar kiritilgan. Bulardan tashqari, ilmiy-ommabop asarlar ham o‘qitiladi.
[1] Bu janrdagi asarlarni o‘rganish mobaynida o‘quvchilarning tasavvuri va
tafakkuri rivojlanishi bilan birga, o‘z fikrini erkin va ravon tarzda ham ifodalay
oladilar.
O‘quvchilarni badiiy asar ustida ishlashga o‘rgatish ularda adabiy-estetik
tahlil malakasini shakllantirish va o‘stirish orqali ta’lim-tarbiya berishni nazarda
tutadi. Asar matnini tahlil qilish muallif fikrini, hissiyoti va xulosalarini tushunishga
yordam beradi, asarda ifoda etilgan voqealarga munosabat uyg‘otadi. Badiiy asarni
yaxshi idrok etish uchun uni tushunishning o‘zigina yetarli emas. Asarni idrok etish
murakkab jarayon bo‘lib, asarga unda tasvirlangan voqelikka qandaydir
munosabatning yuzaga kelishini o‘z ichiga oladi. Badiiy asar tilini tahlil qilish orqali
o‘quvchilarda o‘z ona tiliga muhabbat hissi, badiiy asarni ongli o‘qish ko‘nikmasi
o‘stiriladi, asar g‘oyasini chuqur idrok etishga zamin hozirlanadi, o‘quvchilar nutqi
rivojlantiriladi. [5] Ushbu ko‘nikmalarni o‘rganish mobaynida so‘z boyligi oshadi.
Tasavvur qila olish, ulardagi sifatlarni ajrata olish kabi zaruriy sifatlarga ega bo‘lib
boradilar.
Boshlang‘ich sinflarda adabiy tushunchalar va badiiy vositalar ustida ishlash
o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini o‘stirishga, ularda jonlantirish, o‘xshatish,
mubolag‘a kabi adabiy tushunchalar yuzasidan dastlabki tasavvur hosil qilishga
yordam beradi.
O‘qish metodikasi adabiyotshunoslik, psixologiya, pedagogika ishlab bergan
nazariy qoidalarga asoslanadi. Sinfda o‘qishni to‘g‘ri uyushtirish uchun o‘qituvchi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
77
badiiy asarning o‘ziga xos xususiyatlarini, ta’limning turli bosqichlarida o‘qish
jarayonining psixologik asoslarini, kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning matnni
idrok etish va o‘zlashtirish xususiyatlarini hisobga olishi zarur. Badiiy asarda
borliqni, voqelikni obrazlar vositasida tasvirlash va bu orqali turli timsol va
personajlar yaratish orqali o‘quvchilarga anglashi lozim bo‘lgan qahramonlar
ko‘rinishi gavdalantiriladi.
O‘quvchilarni badiiy asar ustida ishlashga o‘rgatish ularda adabiy-estetik
tahlil malakasini shakllantirish va o‘stirish orqali ta’lim-tarbiya berishni nazarda
tutadi. Asar matnini tahlil qilish muallif fikrini, hissiyoti va xulosalarini tushunishga
yordam beradi, asarda ifoda etilgan voqealarga munosabat uyg‘otadi. Asar tahlili
o‘qituvchidan o‘quvchilar faoliyatini ma’lum maqsadga yo‘naltirishni taqozo qiladi.
Kelajagimiz egalari bo‘lmish bugungi kun yoshlari qalbiga go‘zal fazilatlarni
singdirishda adabiyot darslarida o‘rganiladigan badiiy asarlar, jumladan, inson
tarbiyasi haqidagi axloqiy, ta’limiy-tarbiyaviy ahamiyatga ega adabiy ertaklar
chinakam didaktika manbai hisoblanadi.
«Maktabda badiiy asarni tahlil qilishdan asosiy maqsad asarda ifodalangan
hayotiy voqeani yoritish orqali o‘quvchilarni badiiy adabiyot olamiga olib kirish,
tasvirlanayotgan voqealarga nisbatan muallifning munosabati va niyatlarini payqab
olishga imkoniyat yaratishdan iboratdir. O‘quvchilarning yozuvchi oldinga surgan
g‘oya, muammolarni to‘liq tushunishlariga erishmay turib, adabiyotning yoshlarni
tarbiyalashdagi vazifasini amalga oshirib bo‘lmaydi» [6] Shunday ekan, ushbu
vazifalar o‘quvchilarni yangi qahramonlarni, ularning xarakterlarini o‘rgatish,
hayotni tasavvur qilishida, qiyin vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘lni tanlay olishlariga chin
ma’noda yordamchi bo‘la oladi. O‘quvchilarni kasbga, ijodga yo‘naltirish va ular
iqtidorlarini ochish,mustaqil fikrlash va tanqidiy fikrlash kabi murakkab vazifalarni
yechishda ham, ushbu darslarning ahamiyati juda katta. O‘quvchilarni badiiy
adabiyotlarni tanlash, o‘qish, ularni saqlash va asar ustida ishlash kabi malakalari
rivojlantiriladi.
Tafakkur jarayoni insonning ruhiyati bilan uzviy bog‘liqlikda kechadi.
Fikrlayotgan odamning ichki dunyosi qanchalik boy, dunyoqarashi nechog‘lik keng,
bilimi qay darajada chuqur bo‘lsa, fikrlari, xulosalarining saviyasi ham shuncha
baland bo‘ladi. Teranlik, tiniqlik, mantiq, erkinlik, mustaqillik, badiiylik, ijodiylik
inson tafakkuri darajasini ko‘rsatuvchi ijobiy xususiyatlardir. Odam dunyoni
tafakkur orqali anglaydi, fikr va ruhiyat yordamida undan o‘ziga xos tarzda
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
78
ta’sirlanadi, xulosalar chiqaradi [7]. Shuning uchun ham yosh o‘quvchilarda ushbu
ko‘nikmalarni ertadan singdirib borish muhimdir.
Bola yosh bosqichlariga ko‘ra turfa qiziqishga ega bo‘ladi, o‘ziga xos
fikrlaydi va his qiladi. Har yoshida turlicha faoliyat ko‘rsatadi, borliqqa munosabati
ham har xil bo‘ladi. Beshinchi, oltinchi sinf o‘quvchilari – kichik o‘smir yoshidagi
bolalarning o‘qituvchilar va bir-birlari bilan o‘zaro munosabatida ma’lum
o‘zgarishlar ro‘y bera boshlaydi. Bu davrda faollikning xususiy shakllari kuzatiladi,
ularning intellekti o‘zini namoyish eta boshlaydi. 11 – 13 yoshli bolalarning
ko‘pchiligi o‘qishga beparvolik bilan qaraydilar: o‘zlarini oshiqcha qiynamaydilar,
uy vazifasini berilgan topshiriq darajasidagina bajaradilar, ba’zan shuni ham qil-
maydilar. Ko‘pincha, o‘zlarini ovutadigan boshqa narsalarni o‘ylab topishga moyil
bo‘ladilar.
O‘smir yoshidagi o‘quvchida boshlang‘ich maktab bolasiga xos bo‘lgan
insonni baholashdagi biryoqlamalik kamayadi. 5 – 7-sinf o‘quvchisini shaxsning
axloqiy sifatlari, uning ichki dunyosi, xarakterining shakllanishi va bunga turtki
bo‘lgan omillar qiziqtiradi. Ammo o‘smir hali adabiy qahramonni uning shaxsiga
xos bo‘lgan barcha jihatlar bilan yaxlit qabul etish va baholashga qodir emas. U
ko‘pincha qahramonning biror fazilatiga tayanib shaxsini baholaydi. O‘rta
maktabning dastlabki bosqichidagi bolalar fikrlashida anchagina sabrsizlik seziladi.
Bu davrda ular darsda bajariladigan ishlarning tezligiga ehtiyoj sezadilar, oradagi
bo‘shliqlarni qiyinchilik bilan o‘tkazadilar. Qiyin va murakkab vaziyatlarning uzoq
saqlanishini yoqtirmaydilar. Shunisi xarakterliki, bu yoshdagi bolalarning
ko‘pchiligi berilgan topshiriqni yoki bir o‘tirishda qoyillatib hal qiladilar yoki
umuman bajarmaydilar [8]. Shunga ko‘ra, o‘quvchilar bilan ishlashda ushbu
jihatlarga ham e’tibor qaratish lozim.
Bu bosqichdagi o‘quvchilar bilimlarni o‘ta maydalangan, tayyor holda qabul
qilishni xushlamaydilar. Ayrimlar vazifani ko‘chirmasdan o‘zlari yechishga moyil
bo‘ladilar, agar topshiriqni o‘zlari hal qila olishlariga ko‘zlari yetsa, ustozining
qo‘shimcha tushuntirishlaridan qochadilar. Ba’zan ularning fikr ifodalashlarida
mustaqillikni ham ilg‘ash mumkin.
«Fikrlash jarayoni, – deb yozadi L. Vigotskiy, – bolaning ota-onasi bilan
muloqotidan boshlanadi. Mustaqil fikrlash esa bu suhbatlarni bola «yutib», o‘zicha
«hazm qila» boshlaganidan so‘ng shakllanadi». Bu qarashga tayanib, shunday
xulosa chiqarish mumkinki, fikrlash bevosita o‘z yo‘naltiruvchi kuchi, maqsadi,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
79
usullariga ega bo‘lgandagina mustaqil faoliyatga aylanadi. Fikrlashning mustaqilligi
uning yuqorida sanalgan shakllaridan biri sifatida kishi shaxsiyati va siyrati, ichki
«men»i bilan bog‘liq [9]. Ya’ni, har bir o‘quvchining ichki dunyosi va fikrlashi ham
turlichadir.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tasavvurini
kengaytirishda, yangi voqea va hodisalarni o‘rganishda, shu bilan birga og‘zaki
nutqining rivojlanishida ham badiiy asarlarning o‘rni nihoyatda kattadir. Badiiy
asarlarning tarbiyaviy ahamiyati ham o‘ziga xos bo‘lib, o‘quvchilarda ijobiy va
ijodiy fikrlash, yaxshilik qilish, yomonliklardan qochish kabi sifatlarga ham ega
bo‘la boradilar. Kelgusida ham o‘quvchilarning murg‘ak qalbida insoniy fazilatlar
shakllanib, ezgu ishlarni amalga oshirishida turtki bo‘la oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Karimova Sh. “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga badiiy asarlarni o‘qitish
orqali nutqlarini o‘stirish texnologiyalari” 389 b, 2022-y
2.
Zunnunov A. va boshq. Adabiyot o‘qitish metodikasi. T.: O‘qituvchi, 1992
3.
Qosimova K., Matchonov S. va b. Ona tili o`qitish metodikasi. Boshlang‘ich
ta`lim fakulteti talabalari uchun darslik. –T.: Noshir, 2009. –352 b.
4.
Mahmudov N., Ziyadova T.U., Ahmedova N., Ramazanova G. Boshlang‘ich
sinf o‘quvchilarida matn yaratish ko‘nikmalarini shakllantirish. –T.: 2014.–86 b.
5.
Matchonov Safo, Bakiyeva Hilola, Gulyamova Xolida, Yo`ldosheva Sharofat,
Xolboyeva Gulnora Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi Сhirchiq –
2020. 669 bet
6.
Зуннунов А. ва бошқ. Адабиёт ўқитиш методикаси. - Т.: Ўқитувчи, 1992.
160 - бет.
7.
Q. Husanboyeva, R. Niyozmetova
Adabiyot o‘qitish metodikasi 2018-yil. –
352 bеt.Toshkent
8.
G‘oziyev E. Tafakkur psixologiyasi. – T.: «O‘qituvchi», 1990. 60-bet. 72
9.
Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. –
Москва: «Просвещение»,1991; 90-bet.
