“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
115
СОВРЕМЕННЫЕ ПРИНЦИПЫ ЛЕЧЕНИЯ ХРОНИЧЕСКОГО
АТРОФИЧЕСКОГО РИНОСИНУСИТА
Хушвакова Нилуфар Джуракулова
Заведующий кафедрой Оториноларингологии №1, д.м.н., профессор
Самаркандского государственного медицинского университета
https://orcid.org/0009-0000-6717-2067
Очилов Тоир Муродович
https://orcid.org/0009-0006-7314-4867
Ассистент кафедра Оториноларингологии №1 Самаркандского
государственного медицинского университета
Введение.
Хронический атрофический риносинусит (ХАР) - это
заболевание, сопровождающееся длительным воспалением и атрофией
слизистой оболочки полости носа и околоносовых пазух, что существенно
влияет на качество жизни пациентов и функцию дыхания. В современной
медицине для эффективного лечения ХАР применяются консервативные,
физиотерапевтические и хирургические методы. В данной статье
анализируется эффективность современных методов лечения на основе
исследования, проведённого у 22 пациентов.
Introduction.
Chronic atrophic rhinosinusitis (CAR) is a condition
characterized by long-term inflammation and atrophy of the mucous membrane of
the nasal cavity and paranasal sinuses, significantly affecting patients’ quality of life
and respiratory function. In modern medicine, conservative, physiotherapeutic, and
surgical methods are used for effective treatment of CAR. This article analyzes the
effectiveness of modern treatment approaches based on a study conducted in 22
patients.
Kirish
Surunkali atrofik rinosinusit (SAR) burun va paranazal bo'shliqlar
shilliq qavatining uzoq muddatli yallig'lanishi va atrofiyasi bilan kechadigan
kasallik bo'lib, bemorlarning hayot sifati va nafas olish funksiyasiga sezilarli ta'sir
ko'rsatadi. Zamonaviy tibbiyotda SARni samarali davolash uchun konservativ,
fizioterapevtik va jarrohlik usullari qo'llaniladi. Ushbu maqolada 22 bemorda
o‘tkazilgan tadqiqot asosida zamonaviy davolash usullarining samaradorligi tahlil
qilinadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
116
Mavzuning dolzarbligi.
Surunkali atrofik rinofaringit (SARF) – burun va
halqum shilliq qavatining degenerativ o‘zgarishlari, sekretsiya buzilishi, shilliq
pardalarning silliqlashuvi, qobiq hosil bo‘lishi va nafas olish funksiyasining
buzilishi bilan kechuvchi surunkali, progressiv patologiyadir. So‘nggi yillarda bu
kasallikning uchrash chastotasi barqaror o‘sib bormoqda, ayniqsa ekologik noqulay,
quruq iqlimli hududlarda va sanoat changlariga ko‘p uchraydigan populyatsiyalar
orasida keng tarqalgan.
SARF ko‘pincha uzoq davom etgan surunkali rinit, tonzillit, sinusit kabi
yallig‘lanish kasalliklari zaminida, shuningdek, agressiv muhit (gaz, chang,
kimyoviy modda) ta’sirida rivojlanadi. Kasallik yillar davomida sust va simptomsiz
kechishi mumkin, bu esa uni kech aniqlanishiga va asoratlanishiga olib keladi.
Ushbu kasallik nafaqat nafas yo‘llarining morfologik holatini yomonlashtiradi, balki
bemorlarning umumiy hayot sifati, mehnatga layoqatliligi va psixo-emotsional
holatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Zamonaviy otorinolaringologiyada SARFga nisbatan aniq tashxis mezonlari
va samarali, uzoq muddatli klinik natija beradigan kompleks muolaja usullarini
ishlab chiqish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, mahalliy
fizioterapevtik usullar, regeneratsiyani rag‘batlantiruvchi vositalar, yog‘li eritmalar,
lazer va magnit stimulyatsiya kabi muolajalarning ilmiy asoslangan, individual
yondashuvga asoslangan turlarini ishlab chiqish, ularning klinik samaradorligini
baholash muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur holat SARFni chuqur o‘rganish, uning patogenetik asoslari,
differensial tashxisi va davolashning yangi, mahalliy yondashuvlarini ishlab
chiqishni hozirgi bosqichda dolzarb va zarur yo‘nalishlardan biriga aylantirmoqda.
Tadqiqot Metodologiyasi
Bemorlar soni
22 kishi (14 ayol, 8 erkak)
Yosh oralig‘i
25-60 yosh
Davolash muddati
6 oy
Davolash guruhlari.
Guruh 1: Konservativ va fizioterapevtik davolash (12 bemor)
Guruh 2: Regenerativ terapiya va jarrohlik usullari kombinatsiyasi (10 bemor)
Tadqiqot Baholash Kriteriylari.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
117
Simptomlar regressiyasi: Bemorlarning shikoyatlari (quruqlik, qobiqlar paydo
bo’lishi, nafas olish qiyinlishuvi) qay darajada kamaydi.
Shilliq qavat tiklanishi: Endoskopik tekshiruvda shilliq qavatning strukturaviy
yaxshilanishi baholandi.
Hayot sifati indeksi: Maxsus so‘rovnomalar yordamida bemorlarning umumiy
farovonligi o‘lchandi.
Retsidiv darajasi: Davolashdan keyingi 6 oy ichida simptomlarning qayta
paydo bo‘lishi kuzatildi.
Natijalar va Tahlil. Konservativ va fizioterapevtik davolash:
12 bemorning 9 tasida simptomlar sezilarli kamaydi (75%).
Burun shilliq qavati quruqligi va qobiqlar kamayishi lazeroterapiya va
ultratovush ingalatsiyalaridan so'ng 3-haftadan boshlab kuzatildi.
Hayot sifati indeksi o'rtacha 40% ga yaxshilandi.
Regenerativ terapiya va jarrohlik:
10 bemorning 8 tasida burun shilliq qavati yaxshilanishi (80%) va hid bilish
sezgisining tiklanishi kuzatildi.
PRP va stam hujayra inyeksiyalari 6 hafta ichida shilliq qavatning qayta
tiklanishini rag'batlantirdi.
Endoskopik sinus jarrohligi o'tkazilgan bemorlar orasida sinuslar
ventilyatsiyasi va ayeratsiyasi sezilarli darajada yaxshilandi.
Retsidiv darajasi 20% ga tushdi.
Qo‘shimcha klinik tadqiqotlar natijalari (30 bemor asosida):
Tadqiqot: Kliniko-funktsional asosda lokal magnitoterapiya va NURBULOQ
mineral suv bilan davolash samaradorligi"
Klinik belgi
Davolanishdan
oldin (%)
Magnitoterapiya + mineral suv bilan
davolashdan keyin (%)
Burun quruqligi
100
35
Ajralmalar
(qobiqlar)
92
28
Hid
sezishning
pasayishi
60
20
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
118
Klinik belgi
Davolanishdan
oldin (%)
Magnitoterapiya + mineral suv bilan
davolashdan keyin (%)
Bo‘g‘iluvchan
yo‘tallar
56
18
📈
Shikoyatlarning kamayish tezligi (kunlar bo‘yicha):
0–7–14 kun oralig‘ida barcha simptomlar 60–80% ga kamaygan. Eng tez ijobiy
o‘zgarish yo‘tal va burun quruqligida kuzatilgan.
Holat
Kontrol guruhi Magnit + mineral suv guruhi
Shilliq qavat atrofiya
85%
35%
Eritema (qizarish)
70%
20%
Mukozaning qoplanuvchanligi 30%
75%
Davolash prinsiplari va takomillashtirish yo‘llari
1.
Konservativ davolash:
Namlovchi spreylardan doimiy foydalanish shilliq qavatning barqaror holatini
saqlab turishga yordam beradi.
Antibiotik terapiyasi faqat laboratoriya tasdig'i bilan amalga oshirilishi kerak.
Vitamin D va omega-3 qo‘shimchalari shilliq qavat hujayralari
regeneratsiyasini qo‘llab-quvvatlaydi.
2.
Regenerativ terapiya:
PRP injeksiyalari muntazam ravishda o‘tkazilganda shilliq qavatning
tuzilmasi barqaror tiklanadi.
Kelajakda stam hujayra terapiyasini klinik amaliyotga keng joriy etish
istiqbolli hisoblanadi.
Bioaktiv gel va regenerativ matritsalardan foydalanish sinov bosqichida
bo‘lsa-da, ijobiy natijalar bermoqda.
3.
Jarrohlik yondashuvlari:
Minimal invaziv endoskopik operatsiyalar postoperativ tiklanish muddatini
qisqartiradi.
Septoplastika va konxoplastika burun havo oqimini normallashtiradi.
Kriyoterapiya va radiochastota ablatsiyasi kabi yangi usullar shilliq qavatning
yangilanishini tezlashtiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
119
Xulosa va kelajak tadqiqotlari.
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki,
kombinatsiyalangan davolash usullari SAR bemorlarida sezilarli klinik
yaxshilanishlarga olib keladi. Ayniqsa, regenerativ terapiya va fizioterapiya
kombinatsiyasi shilliq qavatning tiklanishini tezlashtiradi. Kelajakda katta hajmdagi
randomizatsiyalangan tadqiqotlar o'tkazish va yangi regenerativ texnologiyalarni
klinik protokollarga kiritish SARni yanada samarali davolashga xizmat qiladi.
Davolash algoritmlarini yanada takomillashtirish uchun turli iqlim sharoitlarida,
uzoq muddatli kuzatuv asosida qo‘shimcha tadqiqotlar o'tkazish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Burkhanov U. M., Khushvakova N. D. Сурункали риносинусит билан
касалланган бeморларда эндоскопик операциядан кейинги даврда антимикроб
нeйтрофил пeптидларини ўрганиш //Journal of Biomedicine and Practice. – 2020.
– Т. 5. – №. 5.
10.
Хушвакова Н., Очилов Т., Хамракулова Н. Сравнительная оценка
результатов лечения больных с хроническим одонтогенным верхнечелюстным
синуситом //Журнал стоматологии и краниофациальных исследований. – 2020.
– Т. 1. – №. 1. – С. 68-71.
11.
Хушвакова Н. Ж., Хамракулова Н. О., Очилов Т. М. Анализ результатов
больных с хроническим одонтогенными верхнечелюстными синуситами
//Научный обозреватель. – 2019. – С. 33-36.
2. Ulugbek B., Nilyufar K. Clinical experience of laser therapy use in rhinosinusitis
patients after endoscopic operations //International Journal of Psychosocial
Rehabilitation. – 2020. – Т. 24. – №. 6. – С. 9843-9848.
3. Khushvakova N., Burkhanov U., Nurmuhamedov F. MEDICAL SCIENCES
//EARTH SCIENCES. – С. 19.
4. Бурханов У.М. Хушвакова Н.Ж. Применение метода лазеротерапии у
больных с хроническими риносинуситами после эндоскопических операций //
INTERNATIONAL SCIENTIFIC REVIEW OF THE PROBLEMS OF NATURAL
SCIENCES AND MEDICINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC REVIEV //
2019/11 C.- 64-75.
5. Хушвакова Н., Бурханов У. Сурункали риносинусит билан оғриган
беморларда эндоскопик жарроҳлик амалиётидан сўнг фагоцитозни нейтрофил
бўғини кўрсатгичларини баҳолаш //Журнал вестник врача. – 2020. – Т. 1. – №.
4. – С. 120-123.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
120
6. Хушвакова Н.Ж., Бурханов У.М. ДИНАМИКА ИЗМЕНЕНИЙ УРОВНЯ
ЦИТОКИНОВ В СЫВОРОТКЕ КРОВИ И В НАЗАЛЬНЫХ СЕКРЕТАХ У
БОЛЬНЫХ С ХРОНИЧЕСКИМИ РИНОСИНУСИТАМИ// Проблемы
биологии и медицины. - 2021. №3. Том. 128. - С. 141-143. DOI: http://doi.org/
7. Хушвакова Н.Ж. Бурханов У.М. ОЦЕНКА ПОКАЗАТЕЛЕЙ
НЕЙТРОФИЛЬНОГО
ЗВЕНА
ФАГОЦИТОЗА
У
БОЛЬНЫХ
ХРОНИЧЕСКИМИ
ФОРМАМИ
РИНОСИНУСИТА
ПОСЛЕ
ЭНДОСКОПИЧЕСКИХ ОПЕРАЦИЙ // ВЕСТНИК ВРАЧА // Том 97 Номер
№4 С.- 119-122.
8. Шаматов И. Я., Хушвакова Н. Ж., Бурханов У. М. Эндоскопическая
ультразвуковая
дезинтеграция
при
гипертрофическом
рините
с
одновременной коррекции устья слуховых труб //БИОЛОГИЯ ВА ТИББИЁТ
МУАММОЛАРИ PROBLEMS OF BIOLOGY AND MEDICINE ПРОБЛЕМЫ
БИОЛОГИИ. – 2019. – С. 144.
9.
Хушвакова Н. Ж., Очилов Т. М., Хамракулова Н. О. ДИАГНОСТИЧЕСКОЕ
ЗНАЧЕНИЕ
МИКРОБИОЛОГИЧЕСКОГО
ИССЛЕДОВАНИЯ
ОТДЕЛЯЕМОГО ИЗ ВЕРХНЕЧЕЛЮСТНЫХ ПАЗУХ И ПОЛОСТИ НОСА У
БОЛЬНЫХ
С
ОДОНТОГЕННЫМИ
ВЕРХНЕЧЕЛЮСТНЫМИ
СИНУСИТАМИ //INTERNATIONAL SCIENTIFIC REVIEW OF THE
PROBLEMS OF NATURAL SCIENCES AND MEDICINE. – 2019. – С. 52-63.
