“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
560
Такрорий ипак қурти боқиш усулида пилла етиштириш ва уларни
қайта ишлов бериш жараёнларига тайёрлаш
Ниязалиева Мухайё Махмудовна
Ферганский госсударственный технический университет, доцент
muxayyo_makhmudovna@mail.ru, тел .: +998 (90) 272 72 71
Аннотация:
ушбу мақолада такрорий ипак қурти боқиш усулида пилла
етиштириш ва уларни қайта ишлов бериш жараёнларига тайёрлашга оид,
олинган натижалар қайд этилганлиги ва уларнинг таҳлиллари келтирилган.
Калит сўзлар
: хом ипак, маҳсулот, ишлаб чиқариш, хомашё, техника,
технология
Аннотация:
В данной статье приведены результаты полученных от
испытаний и их анализ, связанные с выращиванием коконов методом
повторного кормления шелкопряда и их подготовкой к переработке.
Ключевые слова
: Шелк-сырец, продукция, производство, сырье,
техника, технология
Annotation:
This article presents the results of the tests and their analysis
related to the cultivation of cocoons by the method of repeated feeding of silkworms
and their preparation for processing.
Key words
: Raw silk, products, production, raw materials, equipment,
technology.
Жаҳон ипакчилик амалиётида тут ипак қурти пилласини етиштиришнинг
такрорий боқув усули кенг қўлланилмоқда. Бизнинг Республикамизда ҳам
йилига тўрт марта такрорий боқув усулига ўтилган. Ўзбекистон табиий
толалар илмий тадқиқот институтида йилига беш марта ипак қурти
боқилади. Бунда институт олимлари томонидан яратилган янги
агротехнология ва кўп каватли қурт парваришлаш иннова-цион
сўкичакларидан фойдаланилади. Бир вақтнинг ўзида ипак қуртининг янги
нав ва дурагайларини боқиш орқали, улардан етиштирилган пиллаларнинг
технологик ва сифат кўрсаткичлари ҳам синовдан ўтказилади. Энг мақбул
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
561
кўрсаткичли нав ва дурагайлар фермер хўжаликларида боқиш учун тавсия
этилади, шунингдек, улардан етиштирилган пиллаларни чувиш
параметрлари ҳам ишлаб чиқилади. Қуйида институтнинг тажриба
қуртхонасида баҳор мавсумида боқилган “Ипакчи 2” дурагайининг тажриба
намуналарини боқиш, уларни пилла чувиш автоматларида чувиш учун
тайёрлаш, пилла чувиш тезликларини ва бошқа чувиш параметларига
аниқликлар киритиш бўйича ўтказилган тадқиқотлар натижалари
келтирилган. Етиштирилган пиллаларнинг технологик кўрсаткичлари
пиллаларни доналаб чувиш усулида УзНИИШП тизимидаги ЛК русумли
лаборатория дастгоҳида аниқланди.
Ўзбекистон табиий толалар илмий тадқиқот институтининг тажриба
қуртхонасида “Ипакчи 2” дурагайи ипак қурти уруғидан институтнинг
янги агротехнологияси асосида 143,7
кг
тирик пилла етиштирилди ва бу
пиллалар институтнинг шаходатланган синов лабораториясида сараланди.
Пиллаларни саралаш вақтида улардан 8,7 % (ёки 12,5
кг
) ностандарт, чувиш
учун яроқсиз пиллалар ажратиб олинди. Шунингдек, фермер хўжалигида
анъанавий агротехнология бўйича “Ипакчи 2” дурагайи ипак қурти
уруғидан етиштирилган 46,5
кг
тирик пилла намуналари ҳам саралашдан
ўтказилди ва улардан 16,3 % (ёки 7,57
кг
) ностандарт пиллалар ажратиб
олинди. Институтнинг синов лабораториясида тирик пиллалар ўлчамлари
ва пилла қобиғининг қаттиқлиги бўйича калибрланди, ҳамда амалдаги
стандартлар бўйича уларнинг технологик кўрсаткичлари ҳам аниқланди.
Пиллаларни технологик кўрсаткичлари уларни УзНИИШП тизимидаги ЛК
русумли пиллаларни доналаб чувиш лаборатория дастгоҳларида, доналаб
чувиш усулида аниқланди. Тажриба ва назорат тирик пиллаларининг баъзи
технологик кўрсаткичлари 1- жадвалда келтирилган.
1-жадвал
Тажриба ва назорат вариантлари, тирик пиллаларининг баъзи бир
технологик кўрсаткичлари
т/р
Кўрсаткичларнинг номланиши
Тирик
пиллалар
вариантлари
Тажриба Назорат
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
562
1
Синовга олинган пиллаларнинг умумий вазни,
кг
143,70
46,50
2
Навли пиллаларни чиқиши, %
91,30
83,70
3
Пилла чувиш автоматида чувиш учун
тайёрланган навли пиллаларнинг умумий
вазни,к
г
131,20
38,93
4
Бир дона пилланинг ўртача вазни,
г
1,375
1,363
5
Бир дона пилланинг қобиғини ўртача вазни,
г
0,332
0,310
6
Бир дона пилланинг ғумбагини ўртача вазни,
г
1,040
1,050
7
Пиллаларнинг калибри, %:
майда (14-15
мм
)
ўртача (16-19
мм
)
йирик (20-22
мм
)
8,93
87,52
3,55
9,89
77,75
12,36
8
Пиллаларнинг ўртача ипакчанлиги, %
23,90
22,05
9
Пилла ипининг ўртача чизиқли зичлиги,
текс
0,270
0,275
10
Пилла ипининг узулуксиз чувилиш узунлиги,
м
875,0
805,0
11
Пилла ипининг умумий узунлиги,
м
965,0
950,0
12
Пилла қобиғининг чувилувчанлиги, %
88,96
86,12
13
Ипакнинг чиқиши, %
22,25
19,75
14
Пилланинг солиштирма сарфи,
кг/кг
4,49
5,06
1-жадвалда келтирилган тадқиқот натижаларини таҳлили шуни
кўрсатадики, синовга олинган пилла тажриба варианти пиллалари назорат
варианти пиллаларига қараганда анча яхши технологик кўрсаткичларга эга.
Аммо, назорат варианти пиллалари ҳам жуда яхши технологик кўрсаткичларга
эга, фақат ностандарт пиллаларни чиқиши стандарт талабларидан анча юқори
бўлиб, бу қурт боқиш агротехникаси билан узвий боғлиқ. Пиллаларнинг
калибрлари ичида иккала вариант бўйича ҳам асосий етакчи ўринни ўртача
калибрли (87,52 ва 77,75 %) пиллалар эгаллаб турибди. Пилла ипининг
узлуксиз чувилиш (875,0 ва 805,0
м
.) ва умумий узунликлари (965,0 ва 950,0
м
.), пилланинг солиштирма сарфи (4,49 ва 5,06
кг/кг
) ҳам хориж пиллаларидан
қолишмайди. Бу кўрсаткичлар албатта лаборатория шароитида олинган, улар
ишлаб чиқаришда олинадиган кўрсаткичлардан анча фарқ қилиши мумкин,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
563
лекин бу кўрсаткичлар бизга ушбу пилла партияларидан олинадиган
маҳсулотларнинг кўрсаткичларини оширишга эришиш имкониятини беради.
Пиллаларни саралаш ва калибрлаш жараёнларидан кейин, навли
пиллалар аралашмаси сақлаш учун, махсус совиткичларга жойланади. Тирик
пиллалар аралашмаси махсус совиткичларда тирик пилла сақлашнинг оптимал
ҳарорати бўлган +4 °С ҳароратда сақланади.
Сифатли маҳсулот олиш омилларига сифатли хомашё, самарали
ишловчи техник воситалар ҳамда юқори кўникмага эга ишчилар киради.
Юқоридаги масаланинг ечими сифатида ипакчилик соҳасида олиб
борилаётган мазкур илмий тадқоқот ишларини оммалаштириш мумкин.
Фойдаланилган адабиётлар
1.
Ниязалиева М.М. ва бошқ. – Баҳор, ёз ва куз мавсумларида
етиштирилган қуруқ пиллаларни сақлаш ва қайта ишлаш технологик
жараёнларини такомиллаштириш /М.М.Ниязалиева, М.Мирзахонов //2021 йил
22-23 апрелда ўтказилган “Пахта, тўқимачилик ва енгил саноат маҳсулотлари
сифатини таъминлашнинг замонавий концепциялари” халқаро илмий-амалий
конференция мақолалари тўплами, 2-том, Наманган, НамМТИ, 2021, 73-76 с.
2.
Ниязалиева
М.М.
ва
бошқ.
–
Турли
мавсумларда
парваришланадиган ипак қуртидан ҳосил олиш имкониятларини ошириш
омиллари /М.М.Ниязалиева, М.М.Мирзахонов//2021йил 10 майда ўтказилган
“Ўзбекистонда пиллачиликни ривожлантиришнинг истиқболлари ва
инновацион технологияларни жорий этиш” Республика илмий-амалий
анжумани тўплами, Тошкент, ТДАУ, 2021, 184-187 с.
3.
Ниязалиева М.М. ва бошқ. – Такрорий боқувдан олинган тирик
пиллаларни
миқдори
ва
чувиш
жараёнини
такомиллаштириш
/М.М.Ниязалиева, М.Мирзахонов, У.О.Ахунбабаев//Фарғона, ФерПИ Илмий-
техника журнали, 2021, 25-том, № 6, 259-263 с.
4.
Niyazalieva M.M., Mirzakhonov M., Axunbabaev U.O. – Improvement
of the recyclihgprocess cocoons receivedfrom the repeat feeding. Journal of Hunan
Uhiversity (Natural Sciences). Vol. 48. No. 12. Dekember 2021. 1530-1536
5.
Niyazalieva M.M., Mirzakhonov M. – The importance of improvihg
technological processes for storage and processing ot dry cocoons grown in
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
564
differentseasons. International Engineering Journal For Reseerch & Development.
Vol. 6 Lssue 3. Sjif: 7. 169
6.
Ниязалиева М.М. и др. – Производство шелка-сырца из живых
коконов, вырашенных способом повторной выкормки/М.М.Ниязалиева,
Ш.Д.Дадажонов, О.А.Ахунбабаев, У.О.Ахунбабаев//Международная научная
конференция, «посвященная 135 летию со дня рождения профессора
В.Е.Зотикова» РГУ им.А.Н.Косыгина, Москва, 2022, стр.91-95
