“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
610
KANOP O‘SIMLIGI TARIXI UNING RIVOJLANISHI HAQIDA
UMUMIY MA’LUMOTLAR
Mirboboyeva Gulxayo
Farg‘ona davlat texnika univeristeti
Yengil sanoat muhandisligi kafedrasi katta o‘qituvchisi
g.mirboboyeva@ferpi.uz
Annotasiya:
Ush bu ilmiy maqolada
kanop o‘simligi haqida ma’lumotlar
berilgan, Kanop o‘simligini kelib chiqish tarixi ini rivojlanishi honakilashtirilishi
hamda o‘simlikni xususiyatlari sanoatda hozirgi kundagi o‘rni haqida
ma’lumotlar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar
:
gazlama, tanda, arqoq, iplar, kanop
,
segmentlar soni, poyaning
tashqi to‘qimasi, oddiy tolalarining uzunligi,
p
oskon tolasi tarkibi
Kanop o‘simligini kelib chiqish tarixiga bir e’tibor qaratsak kanop
o‘simlgi qachon paydo bo‘gan degan savolga javob berishga xarakat qilamiz.
Konoplya Xitoyda taxminan 4800 yil oldin parvarish qilingan. Xitoy mifologiyasida
konoplya malikasi (xitoycha:
麻姑
) — abadiy sehrli malika bo‘lib, u hayot eliksiri
bilan bog‘liq va ayollar uchun ramziy himoyachi hisoblanadi. Konoplya
(poslovnaya) Pliniy Kattaning «Tabiiy tarix» asarining 19 va 20-jildlarida
tasvirlangan, u uni to‘quv, oziq-ovqat va dori sifatida qo‘llanilishini eslatadi. Unda
aytilishicha, konoplya urug‘lari uy hayvonlarining ich qotishini davolashda yaxshi
vosita, o't sharbati quloq yallig‘lanishiga yordam beradi, ildizi esa bo‘g‘im og‘rig‘i,
podagra va kuyishlarni davolash uchun foydalaniladi. Konoplya qadimdan
Armanistonda ham yetishtirilgan va arman oshxonasining bir qismi bo‘lgan.Kanop
o‘simligi haqida tarixda qiziq ma’lumotlar keltirilgan,Genrix VIII Tyudor
Angliyada diniy islohotlarni boshqarib, 1534 yilda Anglikan cherkovining rahbari
deb e’lon qilinganidan so‘ng, 1536 va 1539 yillarda monastir yerlari keng ko‘lamda
sekulyarizatsiya qilindi. Monastirlar texnik madaniyatlar — xususan, kemalar uchun
juda muhim bo‘lgan konoplya yetishtirishning asosiy yetkazib beruvchilari
bo‘lganligi sababli, ularning yerlari xususiy qo‘llarga o‘tishi Angliya dengiz
flotining holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin edi. Buni oldini olish maqsadida,
Genrix 1533 yilda har bir dehqondan 6 akr ekin maydoni uchun chorak akr konoplya
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
611
ekishni buyuruvchi farmon chiqardi. Shu tariqa
monastirlar
o‘zlarining
asosiy
iqtisodiy
afzalliklarini yo‘qotib, ularning mulkini tortib
olish iqtisodiyotga zarar yetkazmadi [4].
Genrix
VIII ning «Konoplya
farmoni» Elizaveta I tomonidan ikki marta
takrorlandi — 1563 va 1593 yillarda. XVII asrda
Rossiyadan to‘qimachilik tolalarini (pen’ka)
import qilish yo‘lga qo‘yilgach, bunday
farmonlarga ehtiyoj o‘z-o‘zidan yo‘qoldi.
Poslovnaya konoplya
— yillik ikki uyli o‘t
o‘simlikdir.Rossiyada
urg‘ochi
o‘simliklar
matka
,
materka
yoki oddiygina
konoplya
deb
ataladi, erkak o‘simliklar esa
poskon’
,
pustotsvet
yoki
zamashka
deb nomlanadi.
Konoplyaning ildizi asosiy bo‘g‘im ildiz
bo‘lib, 1,5—2 m chuqurlikka kiradi. Ildizlarning
asosiy qismi 40 sm gacha bo‘lgan qatlamda
rivojlanadi. Peskonning ildizlari materkanikiga
nisbatan 2—3 barobar kamroq vaznga ega.
Poya to‘g‘ri turg‘ich, oddiy, kamroq
hollarda shoxlangan, pastki qismi dumaloq,
yuqori qismi olti burchakli, chuqurchali va
bezakli tuklar bilan qoplangan. Odatda balandligi 1,5 m ga yetadi, ba’zi navlarda esa
(masalan, var. chinensis — xitoy konoplyasi) u 3—6 m gacha bo‘ladi.
Barglari uzun po‘stloqli, pastki barglari 5—7 (kam hollarda 9) tishli tor
varaqchalardan tashkil topgan oyoqchalarga o‘xshash; yuqori barglari esa uch
bo‘lakli yoki butun shaklda. Bo‘g‘im oralari uzun. Pastki barglar qarama-qarshi
joylashgan, yuqori barglar esa navbatma-navbat. Barg ostida ikki alohida erkin
qo‘shimcha bargchalar (prilistniklar) rivojlangan [1].Poyasi to‘g‘ri turg‘ich, tagida
dumaloq, o‘rtasida olti burchak, tepasida to‘rt burchak shaklida bo‘lib, ichi bo‘sh.
Barglar qarama-qarshi joylashgan, tepasida esa navbatma-navbat joylashadi.
Barglari po‘stloqli, oddiy, panjala-shaklida bo‘lib, 5-7 segmentdan iborat,
segmentlar chetida tishli. Segmentlar soni poyaning tagidan o‘rta qismiga qarab
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
612
ko‘payadi, so‘ngra tepaga yaqin kamayadi (tagida va tepada barglar oddiy, uch
bo‘lakli yoki butun bo‘ladi).
Konoplyaning gullari jinsga ko‘ra ajralgan. Urg‘ochi gul pistoqli bo‘lib, konus
shaklida burilgan yashil qo‘llovchi barg ichida joylashgan. Pistoq yuqori qismida bir
bo‘lakli urug‘don va tagida birlashgan ikki uzun, joylashgan o‘simlik qismi —
rıltalar mavjud. Erkak gulida beshta sariq-yashil gulchambar va beshta katta
changchilikka ega tuklar bor. Gullari joylashgan bo‘lib, barg sohasidagi yon
novdalarning tagida joylashgan. Mevalari — ikki qismli yong‘oqlar bo‘lib, tuxum
shaklida yoki biroz cho‘zilgan bo‘ladi, ular gullashdan keyin qoladigan qo‘llovchi
barglar ichida saqlanadi, silliq yoki yirik chiziqli, ko‘pincha kulrang-yashil, ba’zan
jigarrang rangda bo‘ladi.
Konoplya poyasining tuzilishi jinsi tolasi poya tuzilishiga o‘xshash.
Poyaning tashqi to‘qimasi (teri) ko‘pburchak shaklidagi hujayralardan iborat. Uning
ortida luba to‘plamlarining halqasi va parenximasi hamda markaziy qism
joylashgan. Gullash vaqtida markaziy to‘qima yorilib, bo‘shliq hosil qiladi.Luba
to‘plamlari poyaning yuqori qismida zichroq, pastki qismida esa kamroq joylashgan.
Konoplya oddiy tolalarining uzunligi 4–5 sm va undan ortiq bo‘ladi. Luba tolalari
bir-biriga bog‘langan va lignopektin bilan yopishtirilgan.
Konoplya poyasida kambiy ta’sirida ikkinchi ichki luba to‘plamlari halqasi
hosil bo‘ladi, undan keyin ko‘pincha uchinchi va to‘rtinchi halqalar ham paydo
bo‘ladi. Ikkinchi darajali luba tolalari poyada notekis taqsimlangan. Eng ko‘p tolalar
poyaning pastki qismida bo‘lib, yuqori qismda faqat birlamchi tolalar uchraydi.
Poskon tolasi tarkibi 20–25%, matyor tolasi esa 15–20% ni tashkil
qiladi.Kanopchilikda hosil o‘rim-yig‘imi eng sermehnat va mas'uliyatli jarayon
hisoblanib, ekinning 50 foizi texnik jihatdan pishib yetilgan paytida o‘rib-yig‘ib
olinadi. Bu vaqtda poyaning uchida xanjarsimon barg paydo bo‘lib, ular elastik
holatga keladi, ya'ni egib ko‘rilganda kanop poyasi sinib ketmaydi. Agar ana shu
muddat o‘tkazilib yuborilsa, olingan tola mo‘rt va dag‘al bo‘lib qolishi va oqibatda
fermerning mehnati besamar ketishi hech gap emas. O‘rimni boshlashdan oldin
o‘simlikning holatiga qarab kanopzorlar sug‘oriladi. Bunda har gektar yerga 600-
650m3 suv sarflansa kifoya. Ana shunda kanop po‘stlog‘i o‘zagidan tez, oson va
toza ajraladi. Bu esa mahsulotning yuqori sifatli bo‘lishini ta'minlaydi hamda
hosilning unumdor bo‘lishiga yordam beradi. [2].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
613
Foydalanilgan adabiyotlar
[1].Ranglar gammasidan foydalanib yangi zamonaviy modellarni yaratish
Фарғона политехника институти Илмий – техника журнали 2022. Том 26. спец.
вып. №15
[2]. Mirboboyeva Gulhayo Abdusattorovna. (2023). The art of model crafting:
utilizing a spectrum of paint mediums. American Journal of Technology and Applied
Sciences, 19, 48–54. Retrieved from
[3.]Mirboboyeva G.A.,Turdiyev M. Moda funksiyalaridan,rivojlanish
qonunlaridan foydalanib eskiz modellarini yaratishda retro modellarni qo‘llab yangi
kiyim dizaynlarini tahlil qilish ....
Scientific-technical journal FerPI, ФарПИ ИТЖ
[4].Zig‘ir tolasini olish texnologiyasini qadimgi usullari Фарғона
политехника институти Илмий – техника журнали 2024. Том 28. спец. вып.
№22
[5]. Yaxyojonova Mohidil Husan qizi (2025). O‘smir yoshdagi qizlar ust
kiyimlarining tashqi ko‘rinishi badiiy hususiyatlari. Izlanuvchi ilmiy-metodik
jurnali.
[6]. Mamatkulova, S., Tursumatova, S., Turdiyev, M., Abdurakhimova, M.,
Abdullayev, M., & Berdiyeva, R. (2024). Research of materials for clothing in the
production of various sewing products. In E3S Web of Conferences (Vol. 538, p.
04003). EDP Sciences.
[7]. Sodiqovna, A. M., & Abduqodirovna, B. R. N. (2022). NOTIPAVIY
QOMATLI AYYOLLARNING O’LCHAMLARI VA TANA TURLARINING
FARQLANISHI. Science and innovation, 1(A3), 284-288.
[8]. Mamatkulova, S., Berdyeva, R., Obidova, I., Khoshimova, M.,
Rakhmonova, M., & Mominov, B. (2024). The significance of creating embroidery
patterns from art decoration techniques in the field of sewing-knitting. In E3S Web
of Conferences (Vol. 538, p. 04002). EDP Sciences.
[9]. Xalilova, D., Berdiyeva, R. N., & Raxmonova, M. (2024).
ANDOZALARNI TEXNIK KO ‘PAYTIRISHNING ASOSIY PRINSIPLARI VA
USULLARI. Journal of science-innovative research in Uzbekistan, 2(10), 195-200.
[10]. Berdiyeva, R. N., Xaydarova, I., & Xalilova, D. (2024). TO ‘QUV-
TRIKOTAJ MAHSULOTLARI ASSORTIMENTLARI TAHLILI. Journal of
science-innovative research in Uzbekistan, 2(10), 201-206.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
614
[11]. Abduqodirovna, B. R. N. Ommaviy va yakka tartibda buyurtma bo ‘yicha
tikiladigan kiyimlarni yoqalarini loyhalash xususiyatlarI.(2024). Journal of Science-
Innovative ResearchinUzbekistan, 2(3), 283-288.
[12]. Berdiyeva R. A., O‘rmonjonov M. M. FLAT NEEDLE KNITTING
MACHINES: STRUCTURE, OPERATING PRINCIPLE AND FIELDS OF USE
//Web of Technology: Multidimensional Research Journal. – 2024. – Т. 3. – №. 1. –
С. 61-65.
[13]. Xalilova D., Berdiyeva R., Raxmonova M. ANDOZALARNI TEXNIK
KO ‘PAYTIRISHNING ASOSIY PRINSIPLARI VA USULLARI //Journal of
science-innovative research in Uzbekistan. – 2024. – Т. 2. – №. 10. – С. 195-200.
[14]. Abduqodirovna B. R. Qizlar ko'ylagida transformatsiya qo'llash va uning
ahamiyati. Ilmiy impuls, 2 (15), 666-672 [Электронный ресурс].
[15]. Mirboboeva, G., Isroilova, N., & Rakhmonova, M. (2024). A
COMPARATIVE ANALYSIS OF FLAX FIBRE FOR INDUSTRIAL
APPLICATIONS. Western European Journal of Modern Experiments and Scientific
Methods, 2(10), 11-16.
[16]. Tursumatova, S., Tursunov, D., & Isroilova, N. (2023). Research on the
Production of Special Clothing for Car Repair Workers, Taking into Account Human
Ergonomic Characteristics. Eurasian Research Bulletin, 17, 204-209.
