“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
709
Nishotiyning “Husn-u Dil” dostonida tasavvufiy va ma’rifiy terminlar
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti “O’zbek
tilshunosligi” kafedrasi mustaqil izlanuvchisi
Shernazarova Gulshan Abdullayevna
Annotatsiya:
Ushbu maqola oʻzbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri
Nishotiyning "Husn va Dil" dostonidagi tasavvufiy va ma’rifiy terminlarni tahlil
qilishga bagʻishlangan. Dostonda ishlatilgan ushbu terminlar orqali shoirning
falsafiy qarashlari, inson kamoloti yoʻlidagi izlanishlari va axloqiy mezonlarni
qanday talqin qilgani yoritiladi. Tadqiqotda dostondagi asosiy tasavvufiy
tushunchalar, ularning ma’nosi va dostonning umumiy gʻoyaviy mazmunidagi oʻrni
atroflicha koʻrib chiqiladi.
Kalit soʻzlar:
Nishotiy, Husn va Dil, doston, tasavvuf, ma’rifat, terminlar,
falsafa, axloq, ilohiy ishq, komil inson, tariqat.
Аннотация
: Статья посвящена анализу мистических и просветительских
терминов в эпической поэме «Хусн ва Дил» одного из великих деятелей
узбекской литературы Нишати. Эти термины, используемые в эпосе,
проливают свет на философские взгляды поэта, его поиски человеческого
совершенства, трактовку им нравственных критериев. В исследовании
подробно рассматриваются основные мистические понятия в эпосе, их
значение и место в общем идейном содержании эпоса.
Ключевые слова
: Нишати, Хусн ва Дил, эпос, мистицизм, просветление,
термины, философия, этика, божественная любовь, совершенный человек,
порядок.
Abstract
: This article is devoted to the analysis of mystical and enlightening
terms in the epic poem "Husn va Dil" by one of the great figures of Uzbek literature,
Nishati. These terms used in the epic shed light on the poet's philosophical views,
his search for human perfection, and how he interpreted moral criteria. The study
examines in detail the main mystical concepts in the epic, their meaning, and their
place in the overall ideological content of the epic.
Keywords
: Nishati, Husn va Dil, epic, mysticism, enlightenment, terms,
philosophy, ethics, divine love, perfect human being, order.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
710
Asosiy qism:
Nishotiyning "Husn va Dil" dostoni oʻzbek mumtoz adabiyotida
oʻziga xos oʻrin tutuvchi asarlardan biridir. Bu doston nafaqat badiiy jihatdan yuksak
saviyada yozilgan, balki unda chuqur falsafiy va ma’rifiy gʻoyalar ham mujassam.
Nishotiy ushbu asarida tasavvufiy va ma’rifiy terminlardan mohirona foydalanib,
inson ruhiyati, uning olam bilan munosabati va ma’naviy kamoloti masalalarini
teran tahlil qilgan.
Dostonning asosiy syujeti Husn (Goʻzallik) va Dil (Qalb) oʻrtasidagi
munosabatlar orqali shakllanadi. Bu ikki tushuncha shunchaki allegorik obrazlar
emas, balki tasavvufiy falsafaning asosiy kategoriyalari hisoblanadi.
Husn
ilohiy
goʻzallik, mutlaq jamolning timsoli boʻlib, u orqali Haqni anglashga intilish gʻoyasi
ilgari suriladi.
Dil
esa inson qalbini, uning ma’naviy olamini aks ettiradi. Tasavvufda
qalb Allohning nazargohi hisoblanib, uni poklash, ilohiy ishq bilan toʻldirish
komillikning asosiy shartidir.
Dostonda tez-tez uchraydigan terminlardan biri bu
ishq
tushunchasidir.
Nishotiy tasvirida ishq faqatgina insoniy muhabbatni anglatmaydi, balki u ilohiy
ishq, Haqqa boʻlgan cheksiz muhabbatdir. Bu ishq insonga Haqiqatni anglashda,
nafs balolaridan xalos boʻlishda va ma’rifatga yetishishda asosiy vosita boʻlib
xizmat qiladi. Ishq tariqat yoʻlida yurgan solik uchun harakatlantiruvchi kuchdir.
Dostonda
ma’rifat
tushunchasi ham markaziy oʻrin egallaydi. Ma’rifat
tasavvufda bilish, anglash, Haqni tanish demakdir. Nishotiy asarida ma’rifatga
erishishning turli bosqichlari, bu yoʻldagi qiyinchiliklar va ma’rifat hosilasi boʻlgan
ruhiy poklanish jarayonlari tasvirlanadi. Shoirning fikricha, inson ma’rifat orqali
oʻzini va olamni chuqurroq anglaydi, hayotning ma’nosini tushunadi va komillikka
intiladi.
Shuningdek, dostonda
nafs
,
ruh
,
aql
,
vahdatul vujud
kabi tasavvufiy
terminlar ham faol qoʻllanilgan.
Nafs
insonning jismoniy ehtiyojlari va dunyoviy
istaklari timsoli boʻlib, u bilan kurashish, uni jilovlash tariqatning muhim
shartlaridandir.
Ruh
ilohiy zarracha sifatida taqdim etiladi va uning poklanishi
orqali inson Haqqa yaqinlashadi.
Aql
esa Haqni bilish yoʻlidagi asosiy vositalardan
biri boʻlib, u qalb bilan birga harakat qilgandagina toʻgʻri yoʻl koʻrsata oladi.
Vahdatul vujud
falsafasi dostonda bilvosita namoyon boʻladi, ya’ni borliqning
yagona manbadan ekanligi, hamma narsada Haqning tajallisi mavjudligi gʻoyasi
asar mazmunida seziladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
711
Nishotiy "Husn va Dil" dostonida tasavvufiy va ma’rifiy terminlarni shunchaki
qoʻllash bilan cheklanmaydi, balki ularga chuqur ma’no yuklaydi va badiiy obrazlar
orqali ularni yorqin ifodalaydi. Ushbu terminlar dostonning gʻoyaviy-badiiy
yaxlitligini ta’minlab, asarning teran falsafiy qatlamini ochib beradi. Natijada,
doston oʻquvchiga nafaqat estetik zavq bagʻishlaydi, balki uni ma’naviy kamolotga,
oʻz-oʻzini anglashga va hayotning asl ma’nosini izlashga chorlaydi. Nishotiy bu
asari orqali oʻz davrining ilgʻor falsafiy va ma’rifiy gʻoyalarini adabiy shaklda
umumlashtira olgan muhim ijodkorlardan biri sifatida namoyon boʻladi.
Muhokama
Nishotiyning "Husn va Dil" dostonida tasavvufiy va ma’rifiy terminlarning
qoʻllanilishi asarning falsafiy teranligini oshirib, uni oddiy bir qissadan yuqori
darajaga koʻtaradi. Doston allegorik tarzda yozilgan boʻlib, har bir obraz va voqea
ortida chuqur ma’no yotadi. Jumladan,
Husn
ni ilohiy jamolning timsoli,
Dil
ni esa
ilohiy ishqni qabul qiluvchi va ma’rifatga intiluvchi inson qalbining ramzi sifatida
talqin qilish asarning tasavvufiy negizini ochib beradi.
Dostondagi
ishq
tushunchasi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu shunchaki
insoniy ehtiros emas, balki Haqiqatga eltuvchi, ruhni poklovchi va insonni
komillikka yetaklovchi ilohiy kuchdir. Shoir bu orqali ishqning tasavvufdagi
markaziy oʻrnini, uning solikning ma’naviy yoʻlidagi asosiy harakatlantiruvchi
kuchi ekanligini ta’kidlaydi.
Ma’rifat
tushunchasining dostondagi oʻrni ham alohida e’tiborga loyiq.
Nishotiy ma’rifatni insonning oʻzini va olamni anglashidagi eng yuqori daraja
sifatida koʻrsatadi. Bu esa dunyoviy ilmlardan tashqari, botiniy bilimlarga erishish
orqali sodir boʻladi. Doston ushbu bilimlarning inson hayotidagi ahamiyatini
koʻrsatib beradi.
Shuningdek,
dostonda
nafs
,
ruh
,
aql
kabi
tasavvufiy-axloqiy
kategoriyalarning oʻzaro munosabati ham mahorat bilan yoritilgan. Nafsning
yomonlikka moyilligi, ruhning ilohiyligi va aqlning toʻgʻri yoʻl koʻrsatuvchi roli
orqali insonning ichki kurashlari va uning ma’naviy rivojlanish jarayoni aks etadi.
Bu esa asarning tarbiyaviy va axloqiy jihatdan qimmatini oshiradi.
Dostonning til boyligi va badiiy vositalarning xilma-xilligi ham muhokama
qilinishi lozim boʻlgan jihatlardandir. Nishotiy qofiya, radif, tashbeh, istiora kabi
badiiy san’atlardan ustalik bilan foydalanib, tasavvufiy va ma’rifiy gʻoyalarni badiiy
obrazlar orqali yanada ta’sirchan qilib bergan. Bu uning shoirlik mahoratini yaqqol
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
712
namoyon etadi. Nishotiyning "Husn va Dil" dostonidagi tasavvufiy va ma’rifiy
terminlarni oʻrganish bugungi kunda bir qator sabablarga koʻra gʻoyatda dolzarb va
ahamiyatlidir:
1. Ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni tiklash va targʻib qilish: Hozirgi
globallashuv davrida milliy oʻzlikni anglash, ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni asrab-
avaylash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Nishotiyning dostoni ana shunday boy
ma’naviy merosimizning ajralmas qismidir. Undagi komil inson gʻoyasi, ishq,
ma’rifat, nafsni jilovlash kabi tushunchalar yosh avlodni toʻgʻri tarbiyalashda, ularda
yuksak insoniy fazilatlarni shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. Asarni
oʻrganish orqali ajdodlarimizning falsafiy tafakkuri, hayotga va borliqqa boʻlgan
chuqur qarashlari bilan tanishish mumkin.
2. Adabiy-nazariy tadqiqotlarni chuqurlashtirish: "Husn va Dil" dostoni oʻzbek
adabiyoti tarixida muhim oʻrin tutadi. Undagi tasavvufiy va ma’rifiy terminlarni
ilmiy asosda tahlil qilish mumtoz adabiyotimizning falsafiy ildizlarini chuqurroq
oʻrganishga, asarning gʻoyaviy-badiiy xususiyatlarini toʻliqroq ochib berishga
xizmat qiladi. Bu esa adabiyotshunoslikning nazariy bazasini boyitadi va yangi
tadqiqot yoʻnalishlarini ochib beradi.
3. Shaxsiy kamolot va oʻz-oʻzini anglashga undash: Doston insonning ichki
dunyosiga, uning ruhiy izlanishlariga e’tibor qaratadi. Undagi dil, ruh, aql va nafs
orasidagi munosabatlarning tasviri oʻquvchini oʻz-oʻzini tahlil qilishga, ichki
ziddiyatlarini bartaraf etishga va ma’naviy yuksalishga intilishga undaydi. Bu,
ayniqsa, bugungi kunda, shaxslarning ichki dunyosi koʻpincha tashqi omillar
ta’sirida qolib ketayotgan bir sharoitda juda muhimdir.
4. Madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish: Tasavvuf falsafasi Sharq va Gʻarb
madaniyatlari oʻrtasidagi koʻprik vazifasini oʻtaydi. Nishotiyning "Husn va Dil"
dostonini oʻrganish orqali oʻzbek tasavvuf adabiyotining jahon adabiyoti
xazinasidagi oʻrnini belgilash, boshqa madaniyatlar bilan oʻzaro bogʻliqliklarni
topish va madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish mumkin.
5. Terminologik baza va ma’lumotlar bazasini boyitish: Dostondagi tasavvufiy
va ma’rifiy terminlarning chuqur tahlili oʻzbek tili va adabiyotining lugʻat boyligini
aniqlashga, eski oʻzbek tili lugʻatlariga yangi ma’lumotlar kiritishga yordam beradi.
Bu, oʻz navbatida, tilshunoslik va adabiyotshunoslik sohalaridagi keyingi
tadqiqotlar uchun mustahkam poydevor yaratadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
713
Umumiy qilib aytganda, Nishotiyning "Husn va Dil" dostonidagi tasavvufiy va
ma’rifiy terminlarni oʻrganish nafaqat adabiy-ilmiy ahamiyatga ega, balki u
ma’naviy-axloqiy tarbiya, shaxsiy kamolot va milliy oʻzlikni anglash jarayonlarida
ham muhim rol oʻynaydi. Bu mavzu boʻyicha tadqiqotlarni davom ettirish va
ularning natijalarini keng jamoatchilikka yetkazish bugungi kunning dolzarb
vazifalaridandir.
Xulosa va takliflar
Xulosa:
Nishotiyning "Husn va Dil" dostoni oʻzbek adabiyotidagi tasavvufiy-
ma’rifiy dostonchilikning yorqin namunasi hisoblanadi. Unda qoʻllanilgan
tasavvufiy va ma’rifiy terminlar asarning falsafiy chuqurligini ta’minlab, insonning
ma’naviy kamoloti, ilohiy ishqqa intilishi va Haqiqatni anglash yoʻlidagi
izlanishlarini teran aks ettirgan. Doston bugungi kunda ham oʻzining dolzarbligini
yoʻqotmagan boʻlib, ma’naviy-axloqiy tarbiyada muhim manba boʻlib xizmat qilishi
mumkin.
Takliflar:
1.
"Husn va Dil" dostonining maktab va oliy ta’lim dasturlariga
chuqurroq kiritilishi:
Asarning falsafiy va ma’rifiy qimmatini hisobga olgan holda,
uni oʻquv-tarbiya jarayoniga yanada faolroq joriy etish lozim. Bu yosh avlodni
milliy qadriyatlar, tasavvufiy falsafa va komil inson gʻoyalari bilan tanishtirishga
yordam beradi.
2.
Dostondagi terminlarning chuqur lugʻat-izohli tahlilini yaratish:
Asardagi tasavvufiy va ma’rifiy terminlarning ilmiy asoslangan, batafsil izohli
lugʻatini yaratish tadqiqotchilar va keng oʻquvchilar ommasi uchun katta
ahamiyatga ega boʻladi. Bu ularning ma’nosini toʻliq anglashga yordam beradi.
3.
Dostonning bugungi kun kontekstida yangi talqinlarini yaratish:
Zamonaviy ilmiy-falsafiy yondashuvlar asosida "Husn va Dil" dostonini yangicha
talqin qilish, undagi gʻoyalarning hozirgi jamiyat muammolariga qanday yechimlar
bera olishini oʻrganish dolzarbdir.
4.
Doston asosida ilmiy-ommabop nashrlar va videodarslar yaratish:
Keng jamoatchilikka dostondagi gʻoyalarni yetkazish maqsadida sodda va
tushunarli tilda ilmiy-ommabop kitoblar, maqalalar, shuningdek, interaktiv
videodarslar yaratish mumkin. Bu asarning ommalashuviga xizmat qiladi.
5.
Nishotiy ijodiy merosini xalqaro miqyosda targʻib qilish:
"Husn va
Dil" dostonini turli tillarga tarjima qilish va xalqaro konferensiyalar,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
714
simpoziumlarda muhokama qilish orqali Nishotiy ijodini jahon miqyosida tanitish
lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Nishotiy, Muso. Husn va Dil dostoni. Nashrga tayyorlovchi va
soʻzboshi muallifi: Q. Munirov. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot va
san’at nashriyoti, 1970.
2.
Karimov, Naim. Oʻzbek adabiyoti tarixi. Besh jildlik. 2-jild. Toshkent:
Sharq, 2004.
3.
Qayumov, Aziz. Oʻzbek dostonchiligi tarixi. Toshkent: Fan, 1980.
4.
Komilov, Najmiddin. Tasavvuf. Toshkent: Yozuvchi, 1996.
5.
Rahimov, M.A. Oʻzbek mumtoz adabiyotida badiiy tasvir muammolari.
Toshkent: Universitet, 2007.
