“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
89
SOMATIK HUQUQLAR : INSON TANASINING DAXLSIZLIGI VA
O’ZBEKISTON HUQUQIY TIZIMIDAGI YONDASHUV
Saidkomilova Sevinchoy Hamza qizi
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti Ijtimiy-iqtisodiy
fanlar fakulteti Yurisprudensiya yo’nalishi talabasi
Tel: +998886003181
ORCID:
Xorazm, O’zbekiston
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy bioetika va huquqning kesishgan
nuqtasida joylashgan somatik huquqlar tushunchasi tahlil qilinadi. Maqolaning
asosiy maqsadi — inson tanasi ustidan egalik va qaror qabul qilish huquqlarining
huquqiy asoslarini yoritish hamda ularni O‘zbekiston qonunchiligi bilan taqqoslab
o‘rganishdir. Tadqiqotda tana daxlsizligi, tibbiy rozilik, organ donorligi va jinsni
o‘zgartirish kabi masalalar asosiy obyekt sifatida ko‘rib chiqilgan. Xalqaro tajriba
va mahalliy normativ-huquqiy hujjatlar tahlili orqali, ushbu sohada mavjud bo‘lgan
bo‘shliqlar va huquqiy ehtiyojlar aniqlangan. Maqola yakunida O‘zbekistonda
somatik huquqlarning huquqiy maqomini mustahkamlash bo‘yicha amaliy va
qonunchilik takliflari bildirilgan.
Kalit so’zlar:
somatik huqular, tanaga egalik, bioetika, tana daxlsizligi, tibbiy
rozilik,organ donorligi, jinsni o’zgartirish.
SOMATIC RIGHTS: THE INVIOLABILITY OF THE HUMAN BODY
AND THE LEGAL APPROACH IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
Saidkomilova Sevinchoy Hamza qizi
Student of the Faculty of Social and Economic Sciences, majoring in
Jurisprudence, Urgench State University named after Abu Rayhon Beruni
Tel: +998886003181
ORCID:
Xorazm, O’zbekiston
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
90
Annotation:
This article explores the concept of somatic rights, which lies at
the intersection of modern bioethics and law. The main objective of the study is to
examine the legal foundations of a person’s right to bodily autonomy and decision-
making over their own div, and to compare these rights within the context of
Uzbekistan's legal framework. The research focuses on key issues such as bodily
integrity, informed medical consent, organ donation, and gender reassignment.
Through an analysis of international experience and national legal documents,
existing gaps and legal needs in this area have been identified. The article concludes
with practical and legislative recommendations aimed at strengthening the legal
status of somatic rights in Uzbekistan.
Key words:
somatic rights, including bodily ownership, bioethics, and bodily
integrity.
Inson tanasi — bu shunchaki biologik obyekt emas, balki huquqiy, axloqiy va
shaxsiy daxlsizlikni o‘zida mujassam etgan noyob qadriyatdir. Har bir inson o‘z
tanasi ustidan egalik qilish, uni boshqarish, rad etish yoki rozilik berish huquqiga
ega. Bu huquqlar jamlanmasi “somatik huquqlar” nomi bilan tanilgan. Garchi ushbu
atama o‘zbek huquqiy adabiyotida keng qo‘llanilmasa-da, u tibbiy aralashuv, organ
donorligi, evtanaziya, jinsni o‘zgartirish kabi ko‘plab dolzarb masalalarning
markazida turadi.
Maqolaning dolzarbligi shundaki, zamonaviy bioetika va tibbiyot
texnologiyalari rivojlanib borayotgan bir paytda, fuqaroning tana ustidan huquqlari
qanday himoya qilinayotgani, rozilik asosida qarorlar qanday qabul qilinayotgani,
va bu huquqlarni buzish holatlari qanday javobgarlikka sabab bo‘lishi masalalari
yanada keskin ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu maqolada somatik huquqlarning
mazmuni, ularning O‘zbekiston qonunchiligida qanday aks etishi, xalqaro tajribalar
bilan qiyosiy yondashuv orqali chuqur o‘rganiladi va shu asosda takliflar ishlab
chiqiladi.
“Somatik huquq” atamasi zamonaviy bioetika va inson huquqlari
nazariyasining kesishgan nuqtasida paydo bo‘lgan bo‘lib, inson tanasi ustidan
shaxsiy egalik, daxlsizlik va avtonomiya (mustaqil qaror qabul qilish) huquqlarini
anglatadi. Ushbu huquq tibbiy aralashuvlarga rozilik berish, organ donorligi, estetik
operatsiyalarni tanlash, shuningdek, hayotni ixtiyoriy yakunlash (evtanaziya) kabi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
91
tanaga oid qarorlarni qamrab oladi [1]. Somatik huquqning nazariy asoslari inson
sha’ni, erkinligi va daxlsizligi g‘oyasiga tayanadi. Bu tushuncha Rim huquqidagi
“neminem laedere” (hech kimga zarar yetkazmaslik) tamoyiliga, shuningdek, G‘arb
huquqiy maktablarida keng tarqalgan “bodily autonomy” – tanaviy avtonomiya
konseptiga borib taqaladi [2][3]. Bu huquq, asosan, shaxsiy erkinlik va huquqiy
javobgarlik o‘rtasidagi nozik muvozanatni ta’minlashga qaratilgan.
BMTning Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948) 3-moddasida
“har bir inson yashash huquqi, erkinligi va shaxsiy daxlsizligiga ega” ekani qayd
etilgan [4]. Shuningdek, Yevropa Inson huquqlari konvensiyasi (1950) ham bu
huquqning asosiy kafolatlaridan biri hisoblanadi . Somatik huquq faqat tibbiyotga
oid tushuncha emas, balki huquqiy, axloqiy va ijtimoiy ongning rivojlanish
darajasini aks ettiruvchi mezon hamdir [1]. Aynan shu sababli, har bir demokratik
jamiyat bu huquqlarni tan olishi va qonuniy asosda tartibga solishi muhimdir.
Somatik huquqlar quydagi yo’nalishlarda namoyon bo‘ladi: tana daxlsizligi,
tibbiy aralashuvlarga rozilik (informed consent), organ donorligi, evtanaziya, jinsni
o‘zgartirish, hamda estetik yoki rekonstruktiv operatsiyalar [5]. Bu huquqlarni
amalga oshirish darajasi jamiyatda bioetik qadriyatlar va huquqiy madaniyat
darajasini ko‘rsatadi .
1. Tana daxlsizligi — har bir inson o‘z tanasiga begona aralashuvlarsiz
yashash huquqiga ega. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 26-moddasida
har kimning daxlsizligi va sha’ni qonun bilan kafolatlanadi [6]. Biroq amaliyotda,
tibbiy yordam ko‘rsatilayotganda ba’zan bemorning roziligisiz muolajalar
o‘tkazilishi holatlari uchrab turadi.
2. Tibbiy rozilik (informed consent) — bemorning ongli ravishda va to‘liq
ma’lumot asosida tibbiy aralashuvga rozilik berishidir. Bu prinsip BMTning
Bioetika va inson huquqlari bo‘yicha umumiy deklaratsiyasida ham o‘z ifodasini
topgan . O‘zbekistonda bu prinsip Sog‘liqni saqlash to‘g‘risidagi Qonun (2015-yil,
yangi tahrir)da belgilangan bo‘lsa-da, uni amaliyotda to‘liq tatbiq etish hali
muammoli hisoblanadi.
3. Organ donorligi — bu o‘z tanasidagi a’zolarni tiriklikda yoki vafotidan
keyin boshqa insonga berish huquqidir. Ba’zi mamlakatlarda bu avtomatik ro‘yxatga
olinadigan tizim asosida ishlaydi (masalan, Ispaniya, Belgiya), O‘zbekistonda esa
bu ixtiyoriy va ruxsat asosida amalga oshadi. 2022-yildagi yangi qonun donorlik
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
92
tizimini huquqiy jihatdan tartibga sola boshladi, ammo jamoatchilik ongini
shakllantirish bo‘yicha ishlar sust olib borilmoqda .
4. Jinsni o‘zgartirish (gender reassignment) — bu hozircha O‘zbekiston
qonunchiligida bevosita tartibga solinmagan eng bahsli masalalardan biridir. Bu
masala nafaqat huquqiy, balki diniy, madaniy va axloqiy jihatdan murakkabdir.
Ayrim Yevropa davlatlari (masalan, Germaniya, Niderlandiya)da bu huquq tan
olinadi va davlat tomonidan tartibga solinadi [7]. O‘zbekistonda esa shaxsning
jinsini hujjatlarda o‘zgartirish imkoniyati mavjud emas.
Somatik huquqlar sohasida xalqaro huquq tizimlari muhim rol o‘ynaydi.
Rivojlangan davlatlar — xususan, Germaniya, AQSh, Niderlandiya, Shvetsiya,
Ispaniya kabi mamlakatlar bu huquqlarni mustaqil kategoriya sifatida e’tirof etgan
va ularni qonunchilik, sud amaliyoti va bioetik normalar bilan aniq tartibga solgan .
Masalan, Germaniyada inson tanasiga tibbiy aralashuvlar faqat bemorning yozma
roziligi bilan amalga oshiriladi, rozilik olmasdan muolaja o‘tkazish jinoyat
hisoblanadi .
AQShda esa bemorning bodily autonomy huquqi 1973-yildagi Roe v. Wade
ishi bilan mustahkamlangan bo‘lib, bu qaror orqali inson o‘z tanasi ustidan mustaqil
qaror qilish huquqiga egaligi konstitutsiyaviy darajada tan olingan [8]. Garchi
keyingi yillarda bu qarorning yuridik asosi o‘zgargan bo‘lsa-da, prinsipial jihatdan
u somatik huquqlarning asosiy tamoyillarini belgilab berdi.
Shvetsiya va Ispaniyada organ donorligi bo‘yicha “presumed consent”
(avtomatik rozilik) tizimi mavjud bo‘lib, bu tizimda fuqaro o‘z roziligini bildirgan
deb hisoblanadi, agar u oldindan rad etmagan bo‘lsa . Bu tizim organ
transplantatsiyasi uchun zarur a’zolar yetishmasligini kamaytirishda samarali
hisoblanadi.
Aksincha, O‘zbekistonda somatik huquqlar bevosita qonunlarda nomma-nom
ko‘rsatilmagan, balki ayrim huquqiy institutlar (tibbiy rozilik, bemorning roziligisiz
aralashuv taqiqlanishi) orqali bilvosita ifodalanadi. Masalan, “Fuqarolarning
sog‘lig‘ini saqlash to‘g‘risida”gi qonun va 2022-yilda qabul qilingan “Organ
transplantatsiyasi to‘g‘risida”gi qonunlarda tana daxlsizligi, bemorning roziligi, va
donorlik tamoyillari nazarda tutilgan bo‘lsa-da, "somatik huquq" tushunchasi
huquqiy kategoriya sifatida mustaqil o‘rin egallamagan .
Shuningdek, O‘zbekiston sud-huquq amaliyotida bemorning roziligi, jinsni
o‘zgartirish, evtanaziya yoki estetik operatsiyalarga oid aniq huquqiy pozitsiyalar
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
93
mavjud emas. Bu esa somatik huquqlarning huquqiy jihatdan noaniq maqomda
ekanidan dalolat beradi. Shu sababli, xalqaro tajribadan kelib chiqib, milliy
qonunchilikni to‘ldirish zarurati mavjud.
Zamonaviy tibbiyot, bioetika va huquqning rivojlanishi bu huquqlarga bo‘lgan
ehtiyojni yanada oshirmoqda. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston
qonunchiligida somatik huquqlar bevosita alohida kategoriya sifatida tan olinmagan,
balki alohida institutlar orqali tartibga solinadi. Bu esa amaliyotda chalkashliklarga
va huquqiy bo‘shliqlarga olib kelmoqda.
Xalqaro tajriba, xususan Yevropa va AQShda, bu huquqlar mustaqil ravishda
qonun, sud amaliyoti va bioetik kodekslar asosida mustahkamlangan. Shu sababli,
O‘zbekistonda ham somatik huquqlarni huquqiy jihatdan aniq belgilash, tibbiy
sohadagi rozilik va daxlsizlikka oid normalarni kuchaytirish, shuningdek, organ
donorligi va jinsni o‘zgartirish kabi bahsli masalalarga nisbatan aniq pozitsiyalarni
shakllantirish zarur.
Buning uchun quydagi takliflarni ko’rib chiqamiz:
1. "Somatik huquqlar to‘g‘risida" alohida qonun qabul qilish — bunda tanaga
egalik, tibbiy rozilik, daxlsizlik, donorlik va jinsni o‘zgartirish huquqlari aniq
ifodalanadi.
2. Tibbiy rozilik institutini kuchaytirish — har bir bemorga aralashuvdan oldin
to‘liq ma’lumot berish va ularning roziligini hujjatli rasmiylashtirish majburiy etib
belgilanishi lozim.
3. Donorlik tizimini tartibga soluvchi qonunlarni takomillashtirish —
jamoatchilik ongini oshirish, maxfiylik va rozilik asosida donorlik tizimini
rivojlantirish zarur.
4. Sud-huquq amaliyotiga somatik huquqlarni kiritish — sud qarorlarida
“tanaviy avtonomiya”, “rozilik asosida aralashuv” kabi prinsiplarni belgilash.
5. Huquqshunoslar va tibbiyot mutaxassislari uchun bioetika va somatik
huquqlar bo‘yicha maxsus kurslar joriy etish — bu sohada yetarli nazariy va amaliy
bilimga ega mutaxassislar tayyorlash zarur.
Xulosa qilib aytganda, somatik huquqlar O‘zbekiston huquqiy tizimida yangi
ilmiy mavzu sifatida ko‘rib chiqiladi. Bu mavzuni chuqur o‘rganish va amaliyotga
tatbiq etish — huquqiy modernizatsiyaning zaruriy qismidir.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
94
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Smith, George P. (2013). Law and Bioethics: Intersections Along the
Mortal Coil. Routledge.
2. Edozien, Leroy C. (2007). Self-Determination in Health Care: A Property
Approach to the Protection of Patients’ Rights. Ashgate Publishing.
3. Beauchamp, T. L. & Childress, J. F. (2019). Principles of Biomedical
Ethics (8th ed.). Oxford University Press.
4. Universal Declaration of Human Rights. United Nations General
Assembly, 1948.
https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
5. Beauchamp, T. L. & Childress, J. F. (2019). Principles of Biomedical
Ethics (8th ed.). Oxford University Press.
6. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023). 26-modda.
7. Drescher, J. (2015). Gender Identity and Gender Dysphoria: A Guide
for Legal and Mental Health Professionals. Routledge.
8. Roe v. Wade, 410 U.S. 113 (1973). Supreme Court of the United States.
