“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
79
DUAL TA’LIMNI JORIY ETISH METODLARI
Ashurova Sanobar Yuldashevna, Professional ta’limni rivojlantirish instituti,
bo‘lim boshlig‘i
Karimova Nozima Nurmuxamadovna, Professional ta’limni rivojlantirish
instituti, dotsent
Annotatsiya:
Mazkur maqolada dual ta’lim metodlarining nazariy asoslari,
turli mamlakatlardagi modellari va ularning qo‘llanilishi tahlil qilingan. Dual ta’lim
tizimi nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog‘lash orqali talabalarning kasbiy
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Germaniya, Shveysariya va O‘zbekiston
kabi mamlakatlar tajribasi asosida dual ta’limning samaradorligi va kamchiliklari
o‘rganilgan. Shuningdek, dual ta’limning afzalliklari va muammolari, uning yoshlar
bandligiga ta’siri va kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlari muhokama qilingan.
Tayanch so‘zlar:
dual ta’lim, nazariy asoslar, amaliy tajriba, kasbiy
ko‘nikmalar, ishga joylashish, ta’lim modeli
Abstract:
This article examines the theoretical foundations of dual
education methods, various country models, and their applications. The dual
education system is aimed at developing students' professional skills by combining
theoretical knowledge with practical experience. The experiences of countries like
Germany, Switzerland, and Uzbekistan are studied for the effectiveness and
shortcomings of dual education. The advantages and problems of dual education, its
impact on youth employment, and future development directions are also discussed.
Keywords:
dual education, theoretical foundations, practical experience,
professional skills, employment, education model
Bugungi kunda mamlakatimiz iqtisodiy salohiyatini yuksaltirishda muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan ilmiy-texnika taraqqiyoti yutuqlarini amaliyotga keng joriy
etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jamiyat taraqqiyotini ilm-fan rivojisiz tasavvur
qilib bo‘lmaydi. Chunki, ilm-fan ishlab chiqarish va uning moddiy asosini yaratish,
texnologik rivojlantirish va eng asosiysi kadrlar bilan ta’minlash vazifalarini o‘z
zimmasiga oladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
80
Professional ta’limda dual ta’lim dasturlarini joriy etilishidan asosiy maqsad
mehnat bozori uchun malakali va raqobatbardosh kadrlar tayyorlash hamda mazkur
jarayonga ish beruvchilarni keng jalb qilishdir. Mamlakatimizda ta’lim jarayoniga
bo‘lgan bunday e’tibor ertamiz egalari bo‘lgan yosh avlodning o‘z salohiyatini to‘la
namoyon etishi, o‘zi tanlagan kasb bo‘yicha o‘qishi, ishlashi, hayotda o‘z o‘rnini
topishi va jamiyat ravnaqiga munosib hissa qo‘shadigan mutaxassislar bo‘lib
yetishishi uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Xususan, ta’lim muassasasi, ilmiy-tadqiqot tuzilmalari, shuningdek, dual
ta’limni amalga oshiruvchi professional ta’lim muassasasi va ishlab chiqarish
korxonalarini birlashtiruvchi o‘quv-ilmiy-tadqiqot ishlab chiqarish majmualarini
tashkil qilishning ijobiy tajribasi katta ahamiyatga ega.
Germaniya dual ta’lim modeli o‘zining yuqori samaradorligi bilan tanilgan.
Bu modelda talabalar nazariy darslarni ta’lim muassasalarida o‘taydilar va qolgan
vaqtni ishlab chiqarish korxonalarida amaliy tajriba orttirish bilan o‘tkazadilar.
Korxonalar va ta’lim muassasalari o‘rtasidagi yaqin hamkorlik ushbu modelning
asosiy afzalligidir. Renold va Wolter (2019) ta’kidlaganlaridek, dual ta’lim tizimi
yoshlarni ishga joylashish imkoniyatlarini oshiradi va ularning kasbiy
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi .Shveysariyadagi dual ta’lim modeli
Germaniya modelidan farqli o‘laroq, talabalarning shaxsiy rivojlanishiga ko‘proq
e’tibor qaratadi. Bu modelda talabalarga individual ta’lim rejalari tuziladi va
ularning kasbiy ko‘nikmalari shaxsiy ehtiyojlariga mos ravishda rivojlantiriladi.
O‘zbekistonda dual ta’lim modeli yangilik sifatida joriy etilmoqda. Bu modelda
talabalarning amaliyot o‘tashlari uchun korxonalar bilan hamkorlik o‘rnatilmoqda.
O‘zbekistonda dual ta’limning joriy etilishi mehnat bozorida malakali kadrlarga
bo‘lgan talabni qondirishga qaratilgan.
Dual ta’limning afzalliklari va kamchiliklari.
Dual ta’limning afzalliklari
quyidagilardan iborat: ishlab chiqarish bilan aloqalar, amaliyotga asoslangan
o‘qitish, ishga joylashish imkoniyatlari. Dual ta’lim talabalarga ishlab chiqarish
jarayoni bilan yaqindan tanishish imkonini beradi. Bu esa ularning kelajakdagi
kasbiy faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Talabalar nazariy bilimlarni amaliyotda
tatbiq etish orqali ularni yaxshiroq o‘zlashtiradilar. Bu ularning kasbiy
ko‘nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi. Dual ta’lim orqali talabalar
o‘zlarining kelajakdagi ish beruvchilari bilan aloqalar o‘rnatadilar, bu esa ularning
ishga
joylashish
imkoniyatlarini
oshiradi.
Maurer
va
Gonon
(2014)
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
81
ta’kidlaganlaridek, dual ta’lim modeli yoshlarni kasbiy malaka bilan ta’minlashda
samarali usul hisoblanadi va bu tizim yoshlarning ish bilan ta’minlanish darajasini
oshirishga yordam beradi. Dual ta’limni tashkil etishda ta’lim muassasalari va ish
beruvchilar o‘rtasida muvofiqlashuv muammolari yuzaga kelishi mumkin. Bu esa
ta’lim jarayonining samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Dual ta’limni amalga
oshirish uchun qo‘shimcha moddiy sarf-xarajatlar talab etiladi. Bu ta’lim
muassasalari va ish beruvchilar uchun qo‘shimcha yuk bo‘lishi mumkin.
Muammolar va yechimlar.
Dual ta’limni amalga oshirishda uchraydigan
asosiy muammolardan biri – ta’lim muassasalari va ish beruvchilar o‘rtasida
muvofiqlashuvning yetishmasligi. Bu muammoni hal etish uchun ta’lim
muassasalari va ish beruvchilar o‘rtasida yaqin hamkorlikni ta’minlash kerak.
Bundan tashqari, dual ta’limni amalga oshirish uchun qo‘shimcha moddiy sarf-
xarajatlar talab etiladi. Bu muammoni hal etish uchun davlat va jamoat tashkilotlari
tomonidan qo‘llab-quvvatlash kerak. Dual ta’lim jarayonida talabalarning shaxsiy
rivojlanishiga e’tibor qaratish muhim. Bu muammoni hal etish uchun individual
ta’lim rejalarini tuzish va ularni amalga oshirish kerak. Grishina (2023) yozishicha,
"Dual ta’lim nazariy va amaliy bilimlarni bir vaqtda o‘zlashtirish orqali talabalarga
mehnat bozorida raqobatbardoshlikni oshiradi va yoshlar ishsizligini kamaytiradi."
Dual ta’lim metodlari amaliyotga asoslanganligi va ishlab chiqarish bilan yaqin
hamkorlikda amalga oshirilishi sababli mehnat bozorida talab etiladigan malakali
mutaxassislarni tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Dual ta’lim modellari turli
mamlakatlarda turli shakllarda amalga oshirilmoqda va ularning har biri o‘zining
afzalliklari va kamchiliklariga ega. Dual ta’limni rivojlantirish uchun ta’lim
muassasalari va ish beruvchilar o‘rtasida yaqin hamkorlikni ta’minlash, davlat va
jamoat tashkilotlari tomonidan qo‘llab-quvvatlash kerak.
Dual ta’limning nazariy va amaliy bilimlarni uyg‘unlashtirishi talabalarning
kasbiy ko‘nikmalarini samarali rivojlantirishga yordam beradi. Bu metod yoshlarni
mehnat bozoriga tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Germaniya va
Shveysariyaning
dual
ta’lim modellari talabalarning ishga joylashish
imkoniyatlarini oshirishda samarali bo‘lib, O‘zbekiston uchun ham bu modellarning
joriy etilishi mehnat bozorida talab qilinadigan malakali mutaxassislarni
tayyorlashda yordam beradi.
Dual ta’limni samarali joriy etish uchun ta’lim muassasalari va ish
beruvchilar o‘rtasida yaqin hamkorlikni ta’minlash kerak. Bu hamkorlik ta’lim
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
82
jarayonining samaradorligini oshirishga yordam beradi. Dual ta’limni amalga
oshirish uchun qo‘shimcha moddiy sarf-xarajatlar talab etiladi. Bu muammoni hal
etish uchun davlat va jamoat tashkilotlari tomonidan qo‘llab-quvvatlash muhim
ahamiyatga ega.
Dual ta’limda talabalarning shaxsiy rivojlanishiga e’tibor qaratish lozim.
Individual ta’lim rejalari talabalarning shaxsiy ehtiyojlariga mos ravishda kasbiy
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Kelajak tadqiqotlari dual ta’lim
modellarining samaradorligini oshirish va ularning joriy etilishiga qaratilgan
bo‘lishi lozim. Bu tadqiqotlar dual ta’limning amaliyotdagi samaradorligini yanada
oshirishga yordam beradi.
Xulosa va tavsiyalar.
Xulosa qilib aytganda, dual ta’lim metodlari nazariy
va amaliy bilimlarni bir vaqtda o‘zlashtirish orqali talabalarga mehnat bozorida
raqobatbardoshlikni oshiradi va yoshlar ishsizligini kamaytiradi. Dual ta’limning
afzalliklari, uning yoshlar bandligiga ijobiy ta’siri va kelajakdagi rivojlanish
yo‘nalishlari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari dual ta’lim modellarini yanada
rivojlantirish va amaliyotga joriy etish bo‘yicha tavsiyalarni o‘z ichiga olgan holda,
ta’lim muassasalari va ish beruvchilar o‘rtasida yaqin hamkorlikni ta’minlash, davlat
va jamoat tashkilotlari tomonidan qo‘llab-quvvatlash, individual ta’lim rejalarini
tuzish va kelajak tadqiqotlari orqali dual ta’lim modellarining samaradorligini
oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish zarurligini ko‘rsatdi. Dual
ta’lim modelida ishlab chiqarish korxonalari va ta’lim muassasalari o‘rtasidagi yaqin
hamkorlik mehnat bozorida talab va taklif muvozanatini ta’minlashga yordam
beradi. Bu esa malakali mutaxassislarni tayyorlashda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Choriev R.K.
Pedagogical technologies in dual training model //
European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol. 8 No. 1,
2020 ISSN 2056-5852/.3-66 pages.
2.
Choriev R.K. Formation of professional competencies of high-tech
industry specialists in dual education.// European Journal of Research and Reflection
in Educational Sciences (EJRRES). Volume 8 Number 4, 2020 Part II ISSN 2056-
5852. 112-114. pages
3.
Maurer, M., Gonon, B. (2014). Dual Education: A Conceptual
Analysis. European Journal of Education, 49(4), 560-576. DOI: 10.1111/ejed.12098
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
83
4.
Ureњa Ernandez, M. (2024). Dual ta’lim: Kasbiy kotiblik maktabida
2023 yilda ishchi malakalarini rivojlantirish uchun qo‘llanilgan metodologiya.
Revista respaldo: educación, tecnología y desarrollo. DOI: 10.15359/respaldo.9-1.2
5.
Grishina N. (2023). Dual ta’lim shakli zamonaviy mehnat bozoriga
talabalarni integratsiyalashtirish asosidir. Jurnal maqolasi. DOI: 10.36887/2415-
8453-2023-3-17
