“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
141
KUZGI BUG’DOY NAVLARIDA YUQORI XARORATGA
CHIDAMLILIK DARAJASINI BAHOLASH
Z.B.Alloberganova., M.R.Raximova., G.U.Rustamova.
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti.
Xorazm viloyati Xiva shahar 11-sonli umumiy o‘rta ta‘lim maktabi.
Kalit so’zlar:
global, bug’doy, laboratoriya, xlorid kislota, vodorod ionlari,
xlorofill, xujayra, petri likobchasi
Ключевые слова:
глобальный, пшеница, лаборатория, соляная кислота,
ионы водорода, хлорофилл, клетка, чашка петри.
Key words:
global, wheat, laboratory, hydrochloric acid, hydrogen ions,
chlorophyll, cell, petri dish.
O’simliklarning yuqori haroratga chidamliligi - bu ularning yuqori haroratni
o’tkazish qobiliyati hisoblanib, havo harorati haddan tashqari yuqori bo’lganda
ortiqcha qizishiga chidamliligi hisoblanadi [1].
Yuqori haroratning uzoq vaqt mobaynida taʻsir etishi, oʻsimlikning issiqlik
aylanishini buzadi, barglar kuyadi, turli fizizologik jarayonlar toʻxtaydi, oʻsish
kechikadi, oqibatda oʻsimlik nobud boʻladi.
Issiqqa chidamlilik xususiyat oʻsimliklarning havo harorati haddan tashqari
yuqori boʻlganda ularning ortiqcha qizishga chidamliligidir. Odatda koʻpchilik
oʻsimliklarning tana haroratlari 40°C va undan yuqori boʻlganda ulardagi fiziologik
funksiyalar buziladi hamda u nobud boʻladi. Bunda birinchi navbatda
plazmolemmaning tuzilma tarkibi buziladi va hujayraning osmotik xossalari
oʻzgaradi. Ammo oʻsimliklar olamida yuqori haroratga (60-65°C), chidamli
oʻsimiiklar turlari ham mavjud.
Bugungi kunda olimlar global haroratning 1-2 S
0
ga ko’tarilishi natijasida
qishloq xo’jalik ekinlari hosildorligining sezilarli darajada yo’qotilishini bashorat
qilishmoqda. Stenfort universiteti olimlari Devid Lobeliya va boshqa bir qator
olimlarning ta’kidlashicha, haroratning 2 S
0
ga ko’tarilishi natijasida boshoqli
ekinlar odatdagidan to’qqiz kun ertaroq pishib yetiladi, buning natijasida 20% hosil
yo’qotiladi [2].
Hind olimlari Kavi Kumar va Jyoti Parixlar yuqori haroratning bug’doy va
sholi ekinlari hosildorligiga ta’sirini o’rganishganda, shimoliy Hindistonda
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
142
haroratning o’rtacha 2 S
0
ga ko’tarilishi natijasida hosildorlikning 37 - 58% gacha
pasayganini kuzatishgan [3].
Oʻsimliklarning issiqlikka chidamligini baholashda Mazets [4] uslubidan
foydalanildi. Ushbu uslub oʻsimliklarning issiqlikka chidamliligini laboratoriya
sharoitida tez aniq baholash imkonini beradi.
Namunalarni issiqlikka chidamlilik boʻyicha quyidagi guruhlarga boʻlib
oʻrganildi: oʻta chidamli 100-75%, chidamli 74-50%, oʻrtacha chidamli 49-25% va
chidamsiz 25% dan past.
Biz ham tajribalarimiz davomida Qirg‘iziston, Tojikiston va Rossiya
f
e
d
e
r
a
t
s
i
y
a
s
i
d
a
n
k
e
l
t
i
r
i
l
g
a
n
ʻdoy namunalarini laboratoriya sharoitida yuqori haroratga chidamliligini
oʻrgandik.
B
u
n
a
m
u
n
a
l
a
r
g
a
q
i
y
o
s
l
a
s
h
m
a
q
s
O’simliklarning issiqlikka chidamligini baholashda Mazets [4] uslubidan
foydalanildi. Ushbu uslub o’simliklarning issiqlikka chidamliligini laboratoriya
sharoitida tez aniq baholash imkonini beradi.
Buning uchun o’simlik bargiga yuqori harorat ta’sir ettirib, keyin past
kontsentratsiyali (0,2) xlorid kislotaga solinsa, nobud bo’lgan va zararlangan
xujayralarga kislota ta’sir qilishi hisobiga issiqlikka chidamsiz o’simlik barglari
qo’ng’ir tusga kiradi. Xujayradagi vodorod ionlari xlorofill molekulasidagi magniy
ionlari o’rnini egallaydi va feofitin moddasiga aylanadi. Bargda qanchalik ko’p
zararlanmagan qismlar qolsa, ushbu o’simlik shunchalik darajada issiqlikka
chidamli bo’ladi. Tajribalarimizda laboratoriya stakaniga suv solinib, suv
hammomida +40
0
C gacha qizdirildi, unga o’rganilayotgan xar bir namunaning
bargidan 5 donadan solindi va 30 daqiqa mobaynida +40
0
C li suvda qoldirildi.
Keyin bir dona barg olinib (har bir namunadan), sovuq suv solingan petri
likobchasiga solindi. SHundan so’ng suv hammomining harorati +10
0
C ga ko’tarildi
ya’ni +50
0
C
ga va 10 daqiqadan keyin ikkinchi barg olinib sovuq suv solingan petri
likobchasiga solindi. Huddi shunday qilib, harorat +80
0
C ga qadar ko’tarildi.
Tajriba yakunida petri likobchasidagi sovuq suv o’rniga 0,2 xlorid kislotasi (HCl)
solindi va 20 daqiqadan so’ng barglarning zararlanish darajasi (bunda barg yuzasida
qo’ng’ir dog’lar hosil bo’ladi) aniqlandi.
Kuzgi bug’doy navlarining yuqori haroratga chidamliligini baholash
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
143
№
Nav nomi
40
0
C
50
0
C
60
0
C
70
0
C
80
0
C
1 Durdona
-
-
++
+++
+++
2 Vostorg
-
-
+
+++
+++
3 Starshina
-
-
+++
+++
+++
4 Kamol
-
-
+++
+++
+++
5 Sila
-
-
+++
+++
+++
6 Ayvina
-
-
++
++
++
7 Kasiet
-
-
+++
+++
+++
8 Adyr
-
-
++
++
+++
9 Vlada
-
-
+++
+++
+++
Eslatma: - zararlanmagan, + qisman zararlangan, ++ 50% dan ko’p
zararlangan, +++ to’liq zararlangan
Olingan ma’lumotlarga ko’ra, barcha kuzgi bug’doy navlari +40
0
C
- +50
0
C
haroratda umuman zararlanmagan bo’lsa, +60
0
C da faqat Vostorg navi qisman
zararlandi. Qolgan navlar ya’ni Durdona, Ayvina va Adyr navlari barg sathining
50% zararlangan bo’lsa, Starshina, Kamol, Sila, Kasiet va Vlada navlari 100%
zararlangani aniqlandi.
Barg sathining 50% zararlanish holatlari harorat +70
0
C
- +80
0
C ga
ko’tarilganda Ayvina navida, faqat +70 S
0
ga ko’tarilganesa da Adyr navida
kuzatildi.
Durdona, Vostorg, Starshina, Kamol, Sila, Kasiet va Vlada kabi navlar
harorat +70
0
C
- +80
0
C ga ko’tarilganda 100 % zararlangani ma’lum bo’ldi.
Jadvalga umumiy baho beriladigan bo’lsa Ayvina navini boshqa navlarga
nisbatan yuqori haroratga chidamlirok ekanligi namoyon bo’ldi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
144
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Beknazarov B.O. O’simliklar fiziologiyasi.-Toshkent.Aloqachi.-2009.536 b.
2.
Дэвид Лобелия и др, Потеплениеклимата приведёт к снижению урожая
пшеницы и риса в Египте. 9 февраля 2015 г. - Egypt Home.org.
3.
Kavi K. S., and Jyoti Parikh “Socio-Economic Impacts of climate change on
Indian Agriculture” //International Review for Enviromental Strategies, vol. 2, №.2
(2001), pp. 277-293.
4.
Мазец Ж.Э., Жукова И.И., Суленко Д.М., Грицкевич Е.Р. Учебно-полевая
практика по физиологии растений: практикум. -Минск: БГПУ, 2012 . -108 с. 4
