“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
180
PSIXOLOGIYADA YOSH DAVRLARI INQROZ BOSQICHLARI
Ischanov Eldorbek G‘ulomdjanovich
Gurlan tumani 5-maktab psixologi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hayotiy inqirozlarning asosiy yo‘nalishlari va
yosh davrlari inqirozlari bosqichlari to‘liq yoritib berilgan. Har bir yosh davrlar
inqirozlarining o‘ziga xos xususiyatlari keltirilgan.
Аннотация:
В данной статье подробно освещены основные направления
жизненных кризисов и стадии кризисов возрастных периодов. Приведены
особенности каждого возрастного кризиса.
Annotation
: This article fully highlights the main directions of life crises and
the stages of age-related crises. The specific characteristics of each age-related crisis
are presented.
Kalit so‘zlar:
Inqiroz, nevrotik, rivojlanish travmatik, stress.
Ключевые слова:
Кризис, невротический, травматический, стресс.
Keywords
: Crisis, neurotic, developmental traumatic, stress.
Inqirozning umumiy tavsifini taqdim etadi; inson hayotini tartibga saluvchi
konstruksiya sifatida aks ettirishning tavsifi berilgan,shu jumladan hayot inqirozi
sharoitida.Fikrlash va inqirozni o‘rganishning nazariy va uslubiy yondashuvlari
tavsiflanadi.Birinchi bobning maqsadi hayotiy inqirozlar orqali yashashni refleksiv
aniqlash bilan bog‘liq keng ko‘lamli masalalarni ochib beradigan nazariy
materiallarni birlashtirish
Psixologiyada
“inqiroz tushunchasi” ushbu hodisani o‘rganishga
yondashuvlar tahlili keltirilgan inqirozlarni o‘rganishning fanlar aro xususiyati
takidlangan.
Ko‘pincha odam biron bir muammo haqida tashvishlana boshlagan paytga duch
keladi. Hayajonlanish hissi doimo kuchayib boradi va uni tark etmaydi, salbiy fikrlar
uning ongiga doimiy ravishda tashrif buyurishda davom etadi. Ko‘pincha bunday
muammo hayotning yangi bosqichiga o‘tish uchun turtki bo‘lgan o‘zgarish tufayli
yuzaga keladi. U bu o‘zgarishga rozi emas va bunga chidashga tayyor emas. Bu holat
inqiroz deb ataladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
181
Psixologiyada bu tushunchaning ta'rifi qisqacha berilgan. Psixologik
inqiroz - bu hayotdagi istalmagan o‘zgarishlar bilan bog‘liq stressli vaziyatdan kelib
chiqadigan insonning hissiy holati. Psixologiyada inqiroz ta'rifining batafsil talqini
shuni ko‘rsatadiki, inqiroz - bu tajribali stressdan kelib chiqadigan, kasallik bilan
bog‘liq yoki ruhiy jarohatlar natijasida yuzaga keladigan odamning his-tuyg‘ularida
jiddiy o‘tish davri o‘zgarishi. Inqiroz, shuningdek, insonning axloqiy farovonligiga
salbiy ta'sir ko‘rsatadigan hissiy jihatdan muhim voqea yoki shaxsiy hayotdagi
maqomning tubdan o‘zgarishi bilan belgilanadi.
Shaxs boshidan kechirgan inqirozlarning tasnifi mavjud bo‘lib, ular shakllari,
tajriba manbalari va uning hayotiy rivojlanish bosqichlari bilan farqlanadi. Shunday
qilib, hayot inqirozlarida psixologiya uchta asosiy yo‘nalishda farqlanadi:
1. Nevrotik inqirozlar
. Ular yoshga bog‘liq o‘zgarishlarga asoslanadi va tashqi
sharoitlarni yoki tashqi omillarning uning psixo-emotsional holatiga ta'sirini
o‘zgartirmasdan ham inson ongida shakllanishi mumkin. Qoidaga ko‘ra, nevrotik
inqirozlar bolalik davrida, atrofdagi jamiyat va yashash joylari bilan birlamchi
aloqalar o‘rnatilganda boshlanadi. Hayotning bunday burilish nuqtasi, aslida,
vaziyatdan umidsizlikning asossiz tuyg‘usini, boshi berk ko‘chaga kirish tuyg‘usini
oldindan belgilab beradi. Bu shaxsiyatning noto‘g‘ri tuzilishi yoki oddiy qilib
aytganda, ermitajga olib keladi.
2. Rivojlanish inqirozlari
. Zamonaviylik psixologiyasida insonning hissiy-
psixologik holati o‘zgarib turadigan, sodir bo‘layotgan narsalarni idrok etish va
atrofdagi olamga munosabat o‘zgarib turadigan bir qator chegara yoshi bosqichlari
ajralib turadi. Bunday burilish nuqtalarining shakli, davomiyligi va zo‘ravonligidagi
o‘zgarishlar bevosita shaxsning o‘ziga xos shaxsiyati va uning tipologik
xususiyatlariga, shuningdek, yashash sharoitlari va pedagogik ta'sirga bog‘liq. Ba'zi
ekspertlar psixologiyada yosh inqirozining namoyon bo‘lishini mutlaqo normal
hodisa deb bilishadi, chunki ijtimoiy birlik sifatida shaxsning shaxsiy va xarakterli
tarkibiy qismlari shunday shakllanadi. Ammo ko‘pchilik buni xavfli ko‘rinish deb
biladi.
3. Travmatik inqirozlar.
Bolalar, o‘smirlar, kattalar va qariyalar psixologiyasi
fojiali hayotiy vaziyatlar kabi tashqi omillarning ongli jarayonlarga salbiy ta'siridan
himoyalangan emas. Baxtsiz hodisalar, tabiiy ofatlar va boshqa halokatli hodisalar
stressli holat va turg‘unlikning uzoq inqiroz jarayoni natijasida kelib chiqadigan
depressiyaning paydo bo‘lishiga kuchli turtki beradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
182
Aynan rivojlanish inqirozi hayotiy burilish nuqtalari tizimida muhim o‘rinni
egallaydi. Psixologiyada yosh inqirozlari odatda to‘qqiz bosqichga bo‘linadi
1-bosqich - neonatal inqiroz.
Bu chaqaloqning fiziologik va psixo-emotsional
holatining barcha darajalarining beqarorligini nazarda tutadi. Bachadondagi yaxshi
tashkil etilgan jarayonlarga o‘rganib qolgan, u tug‘ilgandan so‘ng darhol yashashning
boshqa sohasiga qayta tashkil etishga tayyor emas. Chaqaloqlarda yosh inqirozi
psixologiyasi eng yumshoq va eng oson kechadigan hisoblanadi, chunki
qiyinchiliklar chaqaloqning tanasini jismoniy qayta qurishda ko‘proq namoyon
bo‘ladi.
2-bosqich - yoshli inqiroz.
Bu birinchi ta'lim jarayonlariga ochiq bo‘lgan
chaqaloqning shakllanishini o‘z ichiga oladi. U o‘tirishni, yurishni, gapirishni, ona
sutidan kattalar ovqatlanishiga o‘tishni o‘rganadi. Bu bola uchun stressning bir turi,
chunki u hayotining birinchi yili chegarasini kesib o‘tadi.
3-bosqich - uch yillik inqiroz.
Bu bolalarda turli yo‘llar bilan namoyon bo‘ladi,
lekin asosan o‘ta o‘jarlik, injiqlik va o‘zboshimchalik bilan belgilanadi. Hayotning
ushbu davrida chaqaloq vaqti-vaqti bilan o‘zi yoqtirmaydigan ovqatdan voz
kechishga, yotishda qarshilik ko‘rsatishga, kiyinishni va o‘z-o‘zidan o‘yinchoqlarni
qo‘yishni xohlamaydi.
4-bosqich - maktabgacha yoshdagi inqiroz
. 7 yoshli bolada rivojlanish
psixologiyasi uning ijtimoiy tuyg‘usini shakllantirishga asoslanadi. Bu vaqtda
chaqaloq kattalarga taqlid qila boshlaydi, odob-axloq kabi harakat qiladi, o‘z xohish-
istaklari haqida gapira boshlaydi. Bu endi faqat individual so‘zlarni talaffuz qila
oladigan va erga sochilgan o‘yin atributlarini beparvolik bilan o‘ynaydigan chaqaloq
emas. 7 yoshli inqirozning yosh psixologiyasi bolaning erta bolalikdan ketishini va
bolaning soddaligi va o‘z-o‘zidan yo‘qolishini nazarda tutadi. Bu vaqtda ota-onalar
uchun farzandini nazorat qilish qiyinlashadi, chunki chaqaloq ko‘proq vaqtini uydan
tashqarida, tengdoshlari bilan, maktabda o‘tkaza boshlaydi. 7 yoshli bola uchun yangi
turmush sharoitlariga moslashish, ko‘plab yangi odamlar, sinfdoshlar va o‘qituvchilar
bilan uchrashish jarayoni odatiy holga aylanadi.
5-bosqich - 13 yoshli inqiroz yoki pubertal inqiroz.
O‘smirlik psixologiyasi
bolaning
shaxsiy
rivojlanishining
boshlanishini,
uning
psixo-emotsional
rivojlanishini shakllantirishni o‘z ichiga oladi. Bu davr nafaqat axloqiy, balki
jismoniy jihatdan ham tez o‘zgarishlar bilan birga keladi. Shuning uchun bu yosh
boshqacha tarzda o‘tish davri deb ataladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
183
6-bosqich - yoshlar inqirozi.
Bu o‘smirda 17 yoshga to‘lganida, u endi o‘smir
emas, lekin hali voyaga etmaganga o‘xshaydi. Bu bosqichda umumiy ta’limni
tamomlash va oliy o‘quv yurtiga kirish, o‘z kasbini belgilash zarurati bilan bog‘liq
holda o‘z kelajagini tanlash masalasi tug‘iladi. Ko‘pincha yoshlar o‘z xohish-istaklari
va xohishlariga dosh bera olmaydilar, ular hayotdan nimani xohlashlarini, nima
bo‘lishni orzu qilishlarini tushunishlari qiyin va shuning uchun inqirozning burilish
nuqtasi paydo bo‘ladi.
7-bosqich - 30 yillik inqiroz.
Yosh psixologiyasida birinchi hayot natijalarini
umumlashtirish bilan belgilanadigan etuklik davri alohida o‘rinni egallaydi. Agar u
erkaklar tomonidan mamnuniyat bilan kutib olinsa, ayollar o‘ttizinchi tug‘ilgan
kunini iloji boricha kechiktirishni xohlashadi.
8-bosqich - 40 yillik inqiroz
. Hayotning bu davri ayollar tomonidan avvalgidan
ko‘ra ko‘proq og‘riqli tarzda muhosaba qilinadi. Ular avvalgidek go‘zal emasligini
his qila boshlaydilar, shuning uchun ular ko‘pincha tushkunlikka tushadilar. Ammo
nafaqat ayollar bu bosqichni qiyinchilik bilan boshdan kechirmoqda. Erkaklar uchun
qirqinchi tug‘ilgan kun barcha fiziologik jihatdan oldingi kuchning asta-sekin
yo‘qolishidagi birinchi qo‘ng‘iroqdir, ammo jismoniy kuch va salomatlik deyarli har
bir erkakning asosiy qadr-qimmati hisoblanadi.
9-bosqich - 50 yoshdan oshgan inqiroz
. Ellik yoshli odam hayotda qilgan
ishlarini sarhisob qilishi va orzulari ushalayotgan bir paytda, afsuski, u o‘zining
yarmidan ko‘pi haqiqatni anglashi kerak. hayot allaqachon yashab o‘tgan, o‘sha baxtli
damlarni qaytarib bo‘lmaydi, bu unga oldin shunchalik yoqardiki, u yoshroq va
sog‘lom bo‘lib qolmasdi, yoshligida qilish mumkin bo‘lgan hamma narsani qila
olmaydi.
Xulosa qilib aytganda yosh davrlari inqirozi murakkab kechadigan jarayon
bo‘lib, hozirgi kunda dolzarb muammolardan hisoblanadi. Har bir yosh davrlari
inqirozlarini yengib o‘tishda insonga psixologik jihatdan yordam ko‘rsatilsa,
yengilroq kechishi ta’minlanadi. Inqiroz davrida insonlarni o‘ziga ishonchini
oshirish, yashashga bo‘lgan iltilishini oshirish, o‘z hayotiy qiziqishlari bilan
shug‘ullanishda motivatsiya berish orqali stessiz o‘tishiga olib keladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
184
Foydalanilgan adabiyotlar
1 Ambrumova, A.G. O'z joniga qasd qilish xatti-harakatlarining yosh jihatlari /
A.G. Ambrumova // O'z joniga qasd qilishda qiyosiy yosh tadqiqotlari: ilmiy ishlar
to'plami. - M., 1989. - 145 b.
2. Antsyferova, L.I. Qiyin hayot sharoitida shaxsiyat: qayta ko'rib chiqish,
vaziyatlarni o'zgartirish va psixologik himoya / L.I. Antsyferova // Psixologik jurnal.
- 1994. - T. 15. - S. 1, 3-18.
3. Assagioli, R. Psixosintez: tamoyillar va texnikalar / R. Assagioli; boshiga.
ingliz tilidan. - M .: Psixoterapiya, 2008. - 384 p.
4. Axmerov, PA Biografik inqirozlar: t.f.n. ... qand. psixolog. Fanlar / PA
Axmerov. - M.: Rossiya Fanlar akademiyasining Psixologiya instituti, 1994 yil.
5. Bazhanov, V.A. Zamonaviy ilm-fandagi aks ettirish / V.A. Bazhanov //
Refleksiv jarayonlar va boshqaruv. - 2002. - No 2. - T. 2. -S. 73-89.
