“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
185
TURLI XIL TISH KORONKALARI UCHUN TISHLARNI
CHARXLASH TEXNIKASI
Kurbanova Aziza Kuvandikovna
EMU University
Annotatsiya
Mazkur ilmiy maqolada turli xil tish koronkalari uchun tishlarni charxlash
jarayonining biomekanik, anatomik va klinik jihatdan asoslangan yondashuvlari
tahlil qilingan. Har bir koronkа turi (metall, metall-keramika, sirkoniy va to‘liq
keramika) uchun tishni tayyorlash chuqurligi, devor burchaklari, marja
konfiguratsiyasi va reduktsiya standartlari alohida o‘rganilgan. Tadqiqotda tish
to‘qimalarini maksimal darajada saqlab qoluvchi tayyorlov uslublari, biologik
kenglikni buzmaslik, sementlash uchun optimal shakl yaratish kabi asosiy klinik
tamoyillar keng yoritilgan. Shuningdek, amaliyotda tez-tez uchraydigan xatoliklar
va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Ushbu maqola stomatolog-
ortopedlarga zamonaviy yondashuv asosida aniq, samarali va uzoq muddatli
protezlash natijalariga erishishda amaliy yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
tishni tayyorlash, koronkalar, charxlash texnikasi, marja
konfiguratsiyasi, biologik kenglik, protezlash, klinik yondashuvlar
Аннотация
В данной научной статье проведён всесторонний анализ методик
препарирования зубов под различные виды коронок с анатомической,
биомеханической и клинической точек зрения. Для каждого типа коронки
(металлические, металлокерамические, циркониевые и цельнокерамические)
отдельно рассмотрены параметры редукции твёрдых тканей, углы стенок,
форма и расположение краевой линии. Особое внимание уделено выбору
щадящих техник препарирования, соблюдению биологической ширины и
созданию оптимального пространства для цементирования. Также
рассмотрены наиболее распространённые клинические ошибки и методы их
профилактики. Представленные методические рекомендации позволяют
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
186
ортопедам-стоматологам достигать стабильных, эстетичных и долговечных
результатов протезирования.
Ключевые слова:
препарирование зубов, коронки, редукция, краевая
линия,
биологическая
ширина,
стоматологическое
протезирование,
клинические подходы
Abstract
This scientific article presents a comprehensive analysis of tooth preparation
techniques for various types of crowns, based on anatomical, biomechanical, and
clinical principles. The study examines preparation parameters such as tissue
reduction depth, axial wall taper, and finish line configuration for each crown type
(metal, metal-ceramic, zirconia, and all-ceramic). Emphasis is placed on minimally
invasive techniques that preserve tooth structure, respect the biological width, and
ensure proper cementation geometry. The article also discusses common clinical
mistakes during preparation and offers evidence-based recommendations for
avoiding them. These methodological insights enable prosthodontists to achieve
highly accurate, functional, and long-lasting prosthetic outcomes.
Keywords
: tooth preparation, crown types, reduction technique, finish line
design, biological width, prosthodontics, clinical protocols
Kirish
Tishlarni charxlash (preparatsiya) – bu ortopedik stomatologiyada doimiy
protezlar, xususan, koronkalar o‘rnatish oldidan tish to‘qimalarini aniq miqdorda va
belgilangan geometrik shaklda olib tashlash orqali tishni mos shaklga keltirish
jarayonidir. Bu jarayonning asosiy maqsadi – koronkani mustahkam joylashtirish
uchun optimal joy yaratish, funksional va estetika jihatdan barqaror natijani
ta’minlash, va ayni paytda tishning tabiiy to‘qimalarini iloji boricha maksimal
saqlab qolishdan iborat.
Zamonaviy stomatologiyada turli xil koronkalar: to‘liq metall, metall-
keramika, sirkoniy asosidagi, hamda to‘liq keramik modellar keng qo‘llaniladi. Har
bir material o‘ziga xos fizik-mexanik, biologik va optik xususiyatlarga ega bo‘lib,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
187
bu esa unga mos ravishda tishni charxlash uslubini talab qiladi. Masalan, to‘liq
metall koronkalar yuqori mustahkamlikka ega bo‘lib, kam miqdordagi to‘qima
reduktsiyasi bilan ham barqaror joylashtirilishi mumkin. Aksincha, keramik yoki
sirkoniy koronkalar yuqori estetik talablarga javob berishi uchun tish yuzasining
katta qismini charxlash va aniqlikni ta’minlash zarur bo‘ladi.
Tishni tayyorlashda quyidagi omillar alohida ahamiyatga ega:
• Axial (devor) burchaklari: bu burchaklar koronkani sementlash jarayonida
mustahkam turishini ta’minlaydi;
• Reduktsiya chuqurligi: materialning qalinligi va estetik qoplamasi uchun
yetarli joy ajratadi;
• Marja (chegaraviy chiziq) konfiguratsiyasi: periodontal to‘qimalarga zarar
yetkazmasdan koronkani anatomik shaklda joylashtirishga yordam beradi;
• Biologik kenglikni hurmat qilish: tish va parodont to‘qimalari o‘rtasidagi
fiziologik muvozanatni saqlash.
Ilmiy adabiyotlar va klinik tajriba shuni ko‘rsatadiki, noto‘g‘ri yoki yetarli
bo‘lmagan tayyorlov:
• koronkani noto‘g‘ri joylashishiga;
• sementning chiqib ketishiga;
• tish pulpasining zararlanishiga;
• parodontal to‘qimalarning yallig‘lanishiga olib kelishi mumkin.
Shu sababli, charxlash jarayonida individual yondashuv, zamonaviy
texnologiyalardan (CAD/CAM, mikroskop ostida tayyorlov) foydalanish, va
material xususiyatlarini chuqur bilish shartdir. Aynan shularni hisobga olgan holda,
ushbu maqolada har xil turdagi koronkalar uchun tavsiya etiladigan tish tayyorlov
texnikasi, ularning afzallik va cheklovlari, klinik amaliyotda qo‘llanilishi chuqur
tahlil qilinadi. Bu yondashuv, o‘z navbatida, stomatolog-ortopedlarga amaliy
faoliyatda aniq qarorlar qabul qilishda ilmiy asoslangan yo‘riqnoma vazifasini
bajaradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
188
Adabiyotlar sharhi
Tishlarni koronkaga tayyorlash – bu nafaqat texnik jarayon, balki zamonaviy
protetik stomatologiyada klinik natijalarni belgilovchi asosiy bosqichlardan biridir.
Ilmiy manbalar ushbu jarayonning har bir bosqichi — anatomik reduktsiya
chuqurligi, devorlarning konvergensiya burchagi, marja (chegara) shakli va
joylashuvi — oxirgi protetik konstruksiyaning muvaffaqiyatini aniqlovchi muhim
omillar ekanligini ko‘rsatadi.
Rosenstiel et al. (2020) o‘z tadqiqotida tishni tayyorlashda asosiy tamoyil –
funksional va estetik jihatdan optimal natijaga erishish bilan birga, tish
to‘qimalarining iloji boricha maksimal saqlanishini ta’minlash ekanini ta’kidlaydi.
Ularning fikricha, har bir turdagi koronkalar uchun individual yondashuv muhim
bo‘lib, aynan materialning fizik-me’yoriy xususiyatlari asosida charxlash mezonlari
belgilanadi.
Shillingburg et al. (2012) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarda preparatsiya
paytida tish devorlarining ideallashtirilgan konvergensiya burchagi 6° dan 10° gacha
bo‘lishi tavsiya etiladi. Bu, bir tomondan, koronkani mustahkam mahkamlash uchun
optimal ichki tutib turuvchi rezistensiyani ta’minlasa, boshqa tomondan, ortiqcha
tish to‘qimasini olib tashlamaslik orqali biokompatibil muhit yaratishga yordam
beradi.
Weisgold (1977) esa marjaning (finish line) konfiguratsiyasini o‘rganib,
biologik kenglikni saqlash muhimligini alohida ta’kidlaydi. Uning fikricha, tish
pastasining parodontal to‘qimalarga nisbatan noto‘g‘ri joylashtirilgan marja shakli
– ayniqsa, subgingival joylashuvdagi chuqur finish line – parodontal yallig‘lanish,
epiteliy hujayralari bo‘linishining buzilishi va hatto alveolyar suyakka salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Goodacre et al. (2001) tomonidan olib borilgan tahliliy tadqiqotda zamonaviy
koronkalar, ayniqsa, sirlangan kерамика yoki monolit цирконий asosidagi
materiallarda, tayyorlashda bir jinsli (uniform) reduktsiya darajasi klinik
barqarorlikka sezilarli ta’sir ko‘rsatgani aniqlangan. Ular simmetrik devor shakli va
markazlashtirilgan o‘qi saqlanishini tavsiya etadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
189
Ivančić et al. (2021) esa CAD/CAM texnologiyalar asosida tayyorlangan tish
koronkalarida ayniqsa yuqori aniqlikdagi preparatsiya – ya’ni nozik (mikron
darajada) chegaralar, 360° bo‘ylab bir xil konturga ega bo‘lgan reduktsiya – protetik
moslashuv va biointegratsiya jarayonlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini aniqlaydi.
Shuningdek, Gracis et al. (2015) tavsiyalariga ko‘ra, har bir preparatsiya
sxemasi klinik ehtiyojdan kelib chiqib belgilanmog‘i lozim. Masalan, oldingi tishlar
uchun estetik jihatlar ustuvor bo‘lsa, orqa tishlarda – funksiya va mustahkamlik
yetakchi omil sanaladi.
Yuqorida keltirilgan ilmiy adabiyotlar asosida aytish mumkinki, tishni
tayyorlashda faqat umumiy qoidalar emas, balki bemorning anatomik xususiyatlari,
tishning pozitsiyasi, tanlangan koronkani ishlab chiqarish texnologiyasi ham
inobatga olinishi kerak. Bu esa har bir klinik holat uchun moslashtirilgan,
shaxsiylashtirilgan yondashuvni talab qiladi.
Metodologiya
Mazkur ilmiy tadqiqot zamonaviy stomatologiyada tishlarni koronkaga
tayyorlash usullarini chuqur tahlil qilishga yo‘naltirilgan bo‘lib, unda zamonaviy
adabiy manbalarni sistematik o‘rganish, klinik tajribalarni tahlil qilish hamda
solishtirma-analitik metodlarga asoslangan yondashuvlar qo‘llanildi. Tadqiqot
jarayonida nazariy va amaliy asoslarning integratsiyasi orqali ishonchli ilmiy
xulosalar shakllantirildi.
1. Ilmiy-axborot tahlili: 2020–2024 yillar oralig‘ida chop etilgan ilmiy
maqolalar, kitoblar, amaliy protokol va darsliklardan foydalanilib, tishlarni
koronkaga tayyorlashga oid dolzarb ma’lumotlar yig‘ildi.
2. Solishtirma-analitik jadval tuzildi: Har xil materiallar asosida
tayyorlanadigan koronkalar uchun okklyuzion va aktsial reduktsiya miqdorlari,
tayyorlash burchaklari va marja konfiguratsiyasi mezonlari jadval shaklida bir-
biriga nisbatan solishtirilib tahlil qilindi.
3. Klinik xatolar tahlili: Amaliyotda ko‘p uchraydigan tishni noto‘g‘ri
charxlash holatlari, ularning sabablari va oqibatlari tahlil qilinib, oldini olish
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
190
4. Biologik muvofiqlik baholandi: Biologik kenglikni buzmaslik, gingival
retsessiyaga olib kelmaslik va parodontal salomatlikni saqlash nuqtayi nazaridan
preparatsiya parametrlariga baho berildi.
Natijalar
Turli turdagi koronkalar uchun tishni charxlashda quyidagi asosiy texnik
parametrlar va klinik tavsiyalar aniqlandi:
1. Metall-keramik koronkalar
• Okklyuzion reduktsiya: 1,5–2 mm (metall va keramika uchun alohida joy
ajratiladi).
• Aktsial reduktsiya: 1–1,2 mm.
• Marja konfiguratsiyasi: “Rounded shoulder” (yumaloq yelkalik).
• Tayyorlash burchagi: 6–10°.
Izoh: Ushbu koronkalar kombinatsiyalashgan materiallardan tashkil
topganligi sababli, har bir qavat uchun yetarlicha joy ajratilishi zarur. Tayyorlash
jarayonida devorlar silliq, burchaklar esa sezilarli darajada aniqlikka ega bo‘lishi
lozim. Biologik kenglikni buzmaslik uchun marja gingival chetidan 0,5–1 mm
yuqorida joylashtiriladi.
2. Sirkoniy koronkalar
• Okklyuzion reduktsiya: 1–1,5 mm.
• Aktsial reduktsiya: 0,8–1 mm.
• Marja shakli: “Chamfer” (yengil yelkalik) yoki “Feather finish” (qirra shaklida
tugallangan).
• Tayyorlash burchagi: 4–6°.
Izoh: Tsirkoniy – yuqori mustahkamlikka ega bo‘lgan, lekin nisbatan kam
yorug‘lik o‘tkazuvchi material bo‘lib, ayniqsa pastki orqa tishlar uchun tavsiya
etiladi. Kam miqdordagi reduktsiya bilan mustahkamlik ta’minlansa-da, estetik
zonalarda qo‘llanishi ehtiyotkorlikni talab qiladi.
3. To‘liq keramik (press-keramika, E-max) koronkalar
• Okklyuzion reduktsiya: 2 mm.
• Aktsial reduktsiya: 1,2 mm.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
191
• Marja shakli: “Flat” yoki “Rounded shoulder”.
• Tayyorlash burchagi: 10–12°.
Izoh: Estetik talablar yuqori bo‘lgan oldingi tishlarda eng yaxshi tanlov
hisoblanadi. Silliq devorlar, muvozanatli burchaklar va aniqlik bilan bajarilgan
marja shakllari bu koronkalarni uzoq muddatli foydalanishga yaroqli qiladi.
Biologik kenglikni buzmaslik bu holatda ayniqsa muhimdir.
4. To‘liq metall koronkalar
• Okklyuzion reduktsiya: 1 mm.
• Aktsial reduktsiya: 0,5–0,7 mm.
• Marja shakli: “Chamfer”.
• Tayyorlash burchagi: 6–10°.
Izoh: Metall koronkalar ko‘proq funksional zonalarda, masalan, pastki molar
tishlarda qo‘llaniladi. Estetika uncha muhim bo‘lmagan holatlarda minimal invaziv
yondashuv asosida amalga oshiriladi. Bu esa pulpa xavfsizligini saqlash,
to‘qimalarning kamroq travmatik zararlanishini ta’minlaydi.
Muhokama
Zamonaviy ortopedik stomatologiyada tishni koronkaga tayyorlash jarayoni
yuqori aniqlik va individual yondashuvni talab qiladi. Klinika amaliyotida tez-tez
uchraydigan muammolardan biri bu — ortiqcha yoki yetarli bo‘lmagan tish
to‘qimasining charxlanishidir. Yetarlicha reduksiya qilinmagan holatlarda
tayyorlanayotgan koronkada haddan tashqari qalinlik hosil bo‘lib, bu holat sement
qatlamining notekis taqsimlanishiga, retensiya va rezistensiya xususiyatlarining
pasayishiga olib keladi. Natijada, koronkani fiksatsiyalash samarasiz bo‘lishi,
sementning tezda yemirilishi va klinik muvaffaqiyatsizlik holatlari yuzaga keladi.
Aksincha, ortiqcha tish to‘qimasi olib tashlansa, pulpaga yaqinlashish xavfi
ortadi, bu esa termik va mexanik zararlanishlar, hatto pulpit yoki nekroz kabi
asoratlarni keltirib chiqarishi mumkin. Ayniqsa yosh bemorlarda bu xavf yuqori
bo‘lib, tishni konservativ saqlash imkoniyatlarini cheklaydi.
Marginal hududdagi (marja) noto‘g‘ri tayyorlov ham alohida muammo
hisoblanadi. Notekis, noaniq yoki chuqur marja periodontal to‘qimalarda surunkali
yallig‘lanish, gingival retraksiyalar, sementning chiqib ketishi yoki koronkalar
ostida biofilm to‘planishi kabi asoratlarni yuzaga keltiradi. Shu sababli, marja
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
192
konfiguratsiyasining tanlanishi, tishning klinik holati va koronkada ishlatiladigan
material turiga qarab, ehtiyotkorlik bilan amalga oshirilishi lozim.
Amaliyotda yuqori aniqlikka erishish uchun mikroskop ostida ishlash, silikon
indekslar, diagnostik voksap, shablonli (guided) preparatsiya usullarini qo‘llash
samarali natijalar beradi. Bular shifokorga anatomik shaklni saqlagan holda etarli
reduksiyani ta’minlash va marja aniqligini oshirish imkonini beradi.
Shuningdek, zamonaviy yuqori estetik koronkalarda, ayniqsa to‘liq kermik
yoki monolit zirko-niy asosli koronkalarda, maxsus ehtiyotkorlik talab qilinadi. Bu
materiallar osteoinert bo‘lib, parodontal moslashuvda cheklovlarga ega. Kermik
materiallarning mo‘rtligi tufayli tayyorlov burchaklarida keskinlikka yo‘l
qo‘yilmasligi, ularni yumaloqlashtirish orqali kuchlanishni taqsimlash muhimdir.
Aks holda, klinik sharoitda koronka yorilishi yoki sinishi kuzatilishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, har bir turdagi koronka uchun tayyorlov usuli klinik
holat, tish strukturasi, parodontal holat va ishlatiladigan material xususiyatlariga
asoslanib tanlanmog‘i lozim. Malakali va ongli yondashuvgina uzoq muddatli
funksional va estetik muvaffaqiyatni kafolatlaydi.
Xulosa
Tishlarni koronkalar uchun tayyorlash (charxlash) zamonaviy ortopedik
stomatologiyaning eng muhim va mas’uliyatli bosqichlaridan biridir. Bu
jarayonning muvaffaqiyati bevosita tanlangan protez materialining fizik-mechanik
va biologik xususiyatlarini to‘g‘ri baholash, individual klinik holatni chuqur tahlil
qilish, hamda zamonaviy tayyorlov texnikalarini qo‘llashga bog‘liq.
Tadqiqot va amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, har bir koronka materiali
uchun tishni charxlashda qo‘llaniladigan reduksiya chuqurligi, burchaklarning
shakli, marjaning holati va tayyorlov metodikasi keskin farqlanadi. Xususan, estetik
va funksional natijani ta’minlashda mikroskop yordamida ishlash, diagnostik
vositalardan foydalanish va shablonli preparatsiya usullarini amaliyotga tatbiq etish
yuqori aniqlikni ta’minlaydi.
Ortiqcha yoki yetarli bo‘lmagan charxlash, noto‘g‘ri marja shakllari,
sementlashdagi nosozliklar va materialning o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga
olmaslik ko‘plab klinik muammolar — pulpali va periodontal asoratlar, koronkani
sinishi yoki funksional samarasizlik kabi holatlarga olib keladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 07, 2025. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
193
Shu bois, tishlarni turli xil koronkalar uchun tayyorlashda universal
yondashuv emas, balki har bir bemor va klinik holatga mos individual tayyorlov
strategiyasi qo‘llanilishi lozim. Bu yondashuv nafaqat stomatologik davolash
sifatini oshiradi, balki bemorning uzoq muddatli qoniqishini, protetik tizimning
barqarorligini va estetik ko‘rinishini ham kafolatlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Rosenstiel, S. F., Land, M. F., & Fujimoto, J. (2022). Contemporary Fixed
Prosthodontics (6th ed.). St. Louis, MO: Elsevier.
2. Shillingburg, H. T., Hobo, S., Whitsett, L. D., Jacobi, R., & Brackett, S. E. (2020).
Fundamentals of Fixed Prosthodontics (4th ed.). Quintessence Publishing.
3. Givan, D. A. (2021). Clinical decision-making for crown preparations: A review
of
current
guidelines.
Journal
of
Prosthodontics,
30(4),
301–309.
https://doi.org/10.1111/jopr.13251
4. AlRumaih, H. S., & Morgano, S. M. (2023). Aesthetic and mechanical
considerations in zirconia crowns: A literature review. International Journal of
Esthetic Dentistry, 18(2), 117–128.
5. McLaren, E. A., & Chang, M. (2020). Ceramic crown preparations and material
selection: Key principles. Compendium of Continuing Education in Dentistry, 41(3),
160–167.
6. Güth, J. F., Edelhoff, D., & Stumbaum, J. (2022). Guided preparation techniques
for fixed dental prostheses: Clinical applications and outcomes. Clinical Oral
Investigations, 26(1), 51–61. https://doi.org/10.1007/s00784-021-04032-5
7. Касаткин А.А., & Лебедев Ю.А. (2021). Протезирование зубов несъёмными
конструкциями: теория и практика. Москва: ГЭОТАР-Медиа.
