“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
97
O‘SIMLIK EKSTRAKTINING YALLIG‘LANISHGA QARSHI VA
ANTIOKSIDANT XUSUSIYATLARI
Yunusaliyeva Madina Doniyor qizi
E-mail:madinayunusaliyevamadina@gmail.com
Andijon Davlat Universiteti tabiiy fanlar fakulteti Biologiya yo‘nalishi
talabasi
ABSTRACT:
There is any kind of disease, which certainly involves an
inflammatory process. Nowadays, local plants are widely used in the treatment of
many diseases. The development of folk medicine contributes to the reduction of
inflammatory diseases. This article presents information about the molecular
mechanisms of inflammatory disease and the anti-inflammatory activity of local
plants used in folk medicine to combat it.
KEY
WORDS:
Anti-inflammatory,
antioxidant,
plant
excistirakti,
cyclooxygenase( COX), licorice, enzyme, flavonoid, metabolites.
АБСТРАКТ:
Существует любое заболевание, которое непременно
сопровождается воспалительным процессом. В наши дни местные растения
широко используются при лечении многих заболеваний. Развитие народной
медицины способствует уменьшению воспалительных заболеваний. В данной
статье представлены сведения о молекулярных механизмах воспалительного
заболевания и противовоспалительной активности местных растений,
используемых в народной медицине для борьбы с ним.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА
: Противовоспалительное, антиоксидантное,
растительный экстракт, циклооксигеназа (ЦОГ), солодка, фермент,
флавоноид, метаболиты
ANNOTATSIYA:
Harqanday kassallik turi borki albatta yallig‘lanish jarayoni
sodir bo‘ladi. Hozirgi kunda ko‘plab kassalliklarni davolashda mahalliy
o‘simliklardan keng foydalanilmoqda. Xalq tabobatining rivojlanishi yallig‘lanish
kasalliklarining kamayishiga o‘z hissasini qo‘shmoqda. Ushbu maqolada
yallig‘lanish kasalligining molekular mexanizmlari hamda unga qarshi kurashishda
xalq tabobatida qo‘llaniladigan mahalliy o‘simliklarning yallig‘lanishga qarshi
faolligi va ular haqida ma’lumotlar keltirilgan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
98
KALIT SO‘ZLAR:
Yallig‘lanishga qarshi, antioksidant, o‘simlik ekistirakti,
siklooksigenaza (COX), qizilmiyya, ferment, flavonoid, metabolitlar.
KIRISH.
Qadim zamonlardan beri o‘simliklar ko‘plab kasalliklarni davolashda
ishlatiladigan an'anaviy tibbiyotning muhim manbai bo‘lib kelgan. Bugungi kunda
ilmiy tadqiqotlar tabiiy o‘simlik birikmalarining terapevtik imkoniyatlaridan
foydalanishga
tobora
ko‘proq
e'tibor
qaratmoqda.
Ayniqsa, o‘simlik
ekstraktlari yallig‘lanish va oksidlovchi stress bilan kurashish uchun katta va'dalarni
ko‘rsatadi - ko‘plab surunkali kasalliklar bilan bog‘liq ikkita asosiy jarayon.
O‘simlik ekstrakti, o‘simliklarning turli qismlaridan olingan, bizning
farovonligimiz uchun qutqaruvchilar kabi harakat qiladi, diabet, yurak muammolari,
miya kasalliklari va hatto saraton kabi muammolarga yordam beradi. Ular nafaqat
bu erda to‘xtab qolmay, balki baxtli va sog‘lom ichakni saqlash uchun ham harakat
qilishadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI.
Immunomodulyatsiya va yallig‘lanishni nazorat qilish:
O‘simliklarni iste'mol qilish tananing kuchayishiga yordam beradi va
allergenlar va zaif immunitet yoki doimiy yallig‘lanish tufayli kelib chiqadigan
muammolarni kamaytiradi. Yallig‘lanishga qarshi sitokinlar, siklooksigenaza
(COX) ning regulyatsiyasi va yadro omili-kappa B (NF-kB) ning yadroga o‘tishini
inhibe qilish orqali, o‘simlik ekstraktlari yallig‘lanish jarayonlaridan himoya
qilishni taklif qiladi. Botanika ekstraktlari bioaktiv komponentlar oksidlovchi
stressni nazorat qilish, reaktiv kislorod turlarini (ROS) hosil qilishda muvozanatni
tiklash va hujayra fermentlarining antioksidant salohiyatini oshirish uchun ham
muhimdir.
Yallig`lаnish tipоviy pаtоlоgik jаrаyon bo`lib evоlyutsiоn tаrаqqiyot
jаrаyonidа pаydо bo`lgаn vа gеnеtik аppаrаtdа аks etgаndir. Yallig`lаnish birinchi
nаvbаtdа mаhаlliy pаtоlоgik jаrаyon bo`lib, kеyinchаlik u yoki bu dаrаjаdа butun
оrgаnizmning, аvvаlо uning immun, endоkrin vа nеrv sistеmаsini jаlb etilishi bilаn
dаvоm etаdi.
METODOLOGIYA.
Yallig‘lanish - tananing shikastlanish, infektsiya yoki kasalliklarga qarshi
himoya reaktsiyasi. O‘tkir yallig‘lanish hal qiluvchi rol o‘ynasa-da, surunkali
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
99
yallig‘lanish muammoli bo‘lib, artrit, astma, saraton, yurak kasalliklari va boshqalar
kabi kasalliklarga yordam berishi mumkin. Mavjud yallig‘lanishga qarshi dorilar
yengillikni ta'minlaydi, ammo salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin, ayniqsa uzoq
muddatli foydalanish bilan. Tadqiqotchilar endi xavfsizroq, o‘simlikdan olingan
narsalarni faol ravishda o‘rganishmoqda yallig‘lanishga qarshi parhez an'anaviy
yallig‘lanishga qarshi dorilarga alternativa. Yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarga
ega bo‘lgan o‘simlik birikmalarining ba'zi asosiy sinflari:
1. Flavonoidlar: Flavonoidlar o‘simliklarni yorqin ranglari bilan
ta'minlaydigan pigmentlardir. Ular meva, sabzavotlar, donlar, o‘tlar, ziravorlar,
choylar va boshqalarda mavjud. Flavonoidlar hujayralarni shikastlanishdan himoya
qiluvchi antioksidant xususiyatlarga ega. Shuningdek, ular yallig‘lanishni keltirib
chiqaradigan kimyoviy moddalarni yaratadigan fermentlarni blokirovka qilishlari
mumkin. Quercetin, luteolin va kaempferol kabi o‘ziga xos flavonoidlar
yallig‘lanishni kamaytirishda juda kuchli.
2. Alkaloidlar: Alkaloidlar azotni o‘z ichiga oladi va ma'lum o‘simliklar
oilalarida uchraydi. Morfin kabi ba'zi taniqli alkaloidlar kuchli og‘riq qoldiruvchi
vositalar sifatida ishlatiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, boshqa turdagi
alkaloidlar ham yallig‘lanishni engillashtiradi.
3. Saponinlar: Saponinlar ko‘plab o‘simliklarda mavjud bo‘lgan tabiiy
yuvish vositalaridir. Ular hujayra membranalari bilan o‘zaro ta'sir qilishi va
yallig‘lanish yo‘llarini to‘sib qo‘yishi mumkin. Qizilmiya ildizidan olingan
glycyrrhizin kabi saponinlar kortizonga o‘xshash yallig‘lanishga qarshi ta'sir
ko‘rsatadi.
4. Taninlar: Taninlar ikki guruhga bo‘lingan polifenol birikmalari:
gidrolizlanadigan taninlar va kondensatsiyalangan taninlar. Ular antioksidantlar
vazifasini bajaradi va sitokinlar kabi yallig‘lanishga qarshi kimyoviy moddalarni
inhibe qilishi mumkin. Taninlar ko‘plab o‘simlik ovqatlarida mavjud va ba'zi
mevalarga biriktiruvchi ta'm beradi.
5. Terpenlar: Terpenlar evkalipt, yalpiz, chinnigullar, bibariya va kekik
kabi o‘simliklarning efir moylarida faol moddalarni tashkil qiladi. Ushbu tabiiy
uglevodorod birikmalari shishishni, isitmani va og‘riqni kamaytirishi mumkin. Alfa
va beta amirinlar kuchli yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarga ega triterpenlardir.
Ushbu fitokimyoviy moddalar prostaglandinlar kabi yallig‘lanish
mediatorlarini ishlab chiqarishni cheklash uchun turli fermentlar va yo‘llarni maqsad
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
100
qilib qo‘yadi. O‘simliklarning shifobaxsh afzalliklaridan foydalangan holda,
tadqiqotchilar mavjud dorilarga qaraganda kamroq yon ta'sirga ega bo‘lgan
samaraliroq va barqaror yallig‘lanishga qarshi davolash usullarini ishlab chiqishga
umid qilmoqdalar.
Oksidativ stress bilan kurashish uchun o‘simlik antioksidantlari:
Reaktiv kislorod turlari (ROS) va tananing antioksidant himoyasi
muvozanatdan chiqqanda, bu oksidlovchi stress deb ataladigan hujayra
shikastlanishiga olib kelishi mumkin. ROS ko‘plab kasalliklar bilan bog‘liq
bo‘lganligi sababli, olimlar terapevtik yechim sifatida o‘simlikdan olingan
antioksidantlarni o‘rganmoqdalar. S vitamini topilgandan so‘ng, o‘simlik
antioksidantlari bo‘yicha tadqiqotlar tezlashdi. Biroq, laboratoriya antioksidant
sinovlari va haqiqiy samaradorlik o‘rtasidagi tafovutni bartaraf etish muammo bo‘lib
qolmoqda. O‘simliklar o‘sishi, rivojlanishi va atrof-muhit ta'siridan himoya qilish
uchun vitaminlar, fermentlar va polifenollar kabi antioksidantlarni ishlab chiqaradi.
Ularning murakkab ikkilamchi metabolitlari, ayniqsa fenolik antioksidant
birikmalari laboratoriya va insoniy tadqiqotlarda antioksidant foyda ko‘rsatdi.
Yallig‘lanishdan ko‘ra ko‘proq o‘simlik ekstraktining boshqa sohalarda
ham qo‘llaniladi. Bu o‘simlik ekstraktlari faqat yallig‘lanish uchun emas
shuningdek, ular tug‘ilishga yordam beradi, kasalliklarga olib keladigan
bakteriyalarga qarshi kurashadi va ba'zi dorilarning nojo‘ya ta'sirini kamaytiradi.
Masalan, dan ko‘chirmalar Pinus pinaster qobig‘i bakteriyalarga qarshi kuchli edi
va uzum qoldiqlari (Vitis vinifera) og‘izni parvarish qilishda foydali bo‘lgan. Xuddi
o‘simliklar bizni sog‘lom saqlash uchun ko‘plab iste'dodlarga egadek.
O‘simliklarda mavjud bo‘lgan polifenollar bizning miyamiz va
nervlarimiz uchun ham foydalari ko‘p. Ular miyamizga qon aylanishiga yordam
beradi va hatto asabimizga ta'sir qiladigan kasalliklarning oldini oladi. Curcumin,
ildizidan Curcuma longa, Osiyo tibbiyotida yallig‘lanishga qarshi va antibakterial
xususiyatlari uchun ishlatilgan va asab muammolari uchun foydali bo‘lishi
hisoblanadi.
MUHOKAMA.
1. Qizilmiyya
ekstrakti:
Qizilmiyya antioksidantlarga boy
va
antosiyaninlar kabi polifenollarga boy. Sog‘likka foydalari orasida siydik yo‘llari
salomatligi, yurak-qon tomir tizimini qo‘llab-quvvatlash, saraton kasalligining
oldini olish va turli kasalliklarga qarshi kurashish kiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
101
2. Fenugreek ekstrakti: Antioksidantlar va yallig‘lanishga qarshi ta'sirlari
bilan sog‘liq uchun foydalari bor. U zararli moddalar bilan kurashadi, shishishni
kamaytiradi va tananing mudofaasini kuchaytiradi.
3. Ginkgo biloba ekstrakti: Bu boy bioaktiv komponentlar tufayli turli xil
sog‘liq uchun foyda keltiradigan qadimiy o‘simlikdir. U turli xil dorivor
xususiyatlarga ega, masalan, saratonga qarshi, antioksidant va yallig‘lanishga qarshi
ta'sirga ega bo‘lib, uni nevrologik, yurak-qon tomir va nafas olish kasalliklarini
davolashda qimmatli xususiyatlarga ega. Biroq, mumkin bo‘lgan nojo‘ya ta'sirlar va
dorilar bilan o‘zaro ta'sirlar xavfsiz dorivor foydalanish uchun qo‘shimcha
tadqiqotlarni talab qiladi.
4. Neem ekstrakti: Neem (Azadirachta belgisi) mikroblarga qarshi
xususiyatlarni namoyon qiladi, urug‘larda mikroblarning o‘sishiga to‘sqinlik
qiladigan azadiraxtin mavjud. Neemning etanol ekstrakti Staphylococcus aureus va
MRSA ga qarshi antibakterial faollikni namoyish etadi. U kuchli antioksidant bo‘lib,
azadiraxtin va nimbolid bilan antiradikal tozalash faolligini ko‘rsatadi. Bundan
tashqari, neem hujayra signalizatsiya yo‘llarini tartibga solish orqali saraton
kasalligini davolashda yordam beradi va ferment faolligini modulyatsiya qilish
orqali yallig‘lanishga qarshi vosita sifatida ishlaydi.
5. Pomidor ekstrakti: Bu kuchli antioksidant va yallig‘lanishga qarshi
faollikni namoyish etadi. Pomidorlar karotinoidlar (likopen, fitoen va b-karotin) va
polifenollar (flavonoidlar, flavanonlar va flavonlar) kabi fitokimyoviy moddalarga
boy bo‘lib, ular oksidlovchi stress va yallig‘lanishga qarshi kurashadi, bu sog‘liq
uchun potentsial foyda va umumiy farovonlikka hissa qo‘shadi.
6. Alfa-lipoik kislota: Ko‘pincha "universal antioksidant" deb ataladi, u
ham suvli, ham lipofil muhitda ishlaydi. Antioksidant fermentlar ta'sirini
kuchaytiradi, vitaminlarni qayta ishlashga yordam beradi va yallig‘lanishga qarshi
xususiyatlarga ega. Odamlar va hayvonlar ustida olib borilgan klinik tadqiqotlar
yurak-qon tomir kasalliklari, semizlik, yallig‘lanish, og‘riq va qarish uchun
potentsial foyda ko‘rsatadi.
7. Zarchava ekstrakti: Zarchavaldan olingan pigment bo‘lgan kurkumin
antioksidant va yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarni namoyish etadi. Uning
profilaktika va terapevtik afzalliklari saraton, ateroskleroz va neyrodegenerativ
kasalliklarga olib keladigan erkin radikallarning zararlanishiga qarshi turish bilan
bog‘liq. Curcuminning yallig‘lanishga qarshi ta'siri COX-2, LOX va iNOS kabi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 7, 2024. JULY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
102
asosiy fermentlarni inhibe qilishni o‘z ichiga oladi, saraton va yallig‘lanish
kasalliklariga qarshi potentsial kimyopreventiv ta'sir ko‘rsatadi.
8. Shatavari ekstrakti: Asparagus racemosus, odatda Shatavari yoki Rak-
Sam-Sib nomi bilan tanilgan, Liliaceae oilasiga tegishli. Osiyo, Avstraliya va
Afrikaning soyali hududlarida joylashgan bo‘lib, tarkibida steroid saponinlar, shu
jumladan shatavarin I-IV mavjud. Asparagus racemosus ildiz ekstrakti turli xil
farmakologik faollikni namoyon etadi, masalan, yaraga qarshi, antioksidant,
immunomodulyator va qarishga qarshi xususiyatlar, bu asab kasalliklari, dispepsiya,
diareya, o‘smalar va yallig‘lanishni davolashda foydalidir.
XULOSA.
Hozirgi rivojlanib borayotgan meditsina davrida xalq tabobati ham
orqada qolayotgani yo‘q. Insonlar faqatgina zamonaviy farmaseftika mahsulotlariga
emas qadimdan ma’lum bo‘lgan o‘simliklardan yallig‘lanishga va antioksidantlikka
qarshi foydalanib kelishmoqda. Ushbu tadqiqotlarimiz natijasi shuni ko‘rsatdiki,
yalpiz, rayhon, qizilmiyya va boshqa ko‘plab o‘simliklar yallig‘lanishga qarshi va
antioksidant xususiyatlarga ega. Ushbu o‘simlik ekistiraktlaridan kelajakda tabiiy
dorivor vositalarni yaratishda foydalanish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
M.G. Safin, S.R. Ruziyev, S.B.Aliqulov. – Biologik faol va dorivor
moddalar biotexnologiyasi. Toshkent – 2013.
2.
Abdullaxo‘jayeva M. Patologik anatomiya. Toshkent – 2012
3.
M. A. Abdullayeva, L. L. Sultonova. Yallig‘lanish patofiziologiyasi
(Uslubiy qo‘llanma). Buxoro – 2018.
4.
https://naturmedscientific.com/uz/yallig%27lanishga-qarshi-
o%27simlik-ekstraktlari/
5.
https://www.trt.net.tr/uzbek/xalq-tabobati/2023/09/05/01234567890-
2032998
