“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
48
BOZOR MUNOSABATLARIGA MOSLASHUV VA UNING IJTIMOIY-
PSIXOLOGIK TAHLILI
Baxtiyorova Umida Ulug‘bek qizi
Buxoro davlat universiteti tadqiqotchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bozor munosabatlariga moslashish jarayonining ijtimoiy-
psixologik tahlili keltirilgan. Tadqiqotda ichki va tashqi motivatsiya, psixologik tayyorgarlik
darajasi hamda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash omillarining bozor sharoitlariga moslashuvdagi roli
o‘rganildi. So‘rovnoma va eksperimental kuzatishlar asosida olingan ma'lumotlar ko‘rsatadiki,
ichki motivatsiya va psixologik tayyorgarlik yuqori bo‘lgan shaxslar bozor talablariga samarali
moslashadilar. Shuningdek, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi moslashuv jarayoniga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Maqolada bozor sharoitlariga moslashishning murakkab
ijtimoiy-psixologik jarayon ekanligi ta'kidlangan.
Kalit so‘zlar:
Bozor munosabatlari, moslashuv, psixologik tahlil, ichki motivatsiya,
psixologik tayyorgarlik, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, bozor talablari.
Аннотация.
В данной статье представлен социально-психологический анализ
процесса адаптации к рыночным отношениям. В исследовании изучалась внутренняя и
внешняя мотивация, уровень психологической подготовленности, а также роль факторов
социальной поддержки в адаптации к рыночным условиям. Данные, полученные на основе
анкетирования и экспериментальных наблюдений, показывают, что лица с высокой
внутренней мотивацией и психологической подготовкой эффективно адаптируются к
требованиям рынка. Также было обнаружено, что отсутствие социальной поддержки
отрицательно сказывается на процессе адаптации. В статье подчеркивается, что адаптация
к рыночным условиям-сложный социально-психологический процесс.
Ключевые слова
: рыночные отношения, адаптация, психологический анализ,
внутренняя мотивация, психологическая подготовка, социальная поддержка, требования
рынка.
Annotation
. this article presents a socio-psychological analysis of the process of adaptation
to market relations. The study examined internal and external motivation, the level of
psychological training and the role of social support factors in adapting to market conditions. Data
obtained on the basis of survey and experimental observations show that individuals with a high
level of internal motivation and psychological training effectively adapt to market demands. It has
also been found that lack of social support negatively affects the adaptation process. The article
argues that adaptation to market conditions is a complex socio-psychological process.
Keywords
: market relations, adaptation, psychological analysis, internal motivation,
psychological training, social support, market requirements.
KIRISH
Bozor munosabatlari sharoitida kishilar va guruhlarning ijtimoiy-psixologik
moslashuvi katta ahamiyatga ega. Bozor iqtisodiyoti talablariga moslashish nafaqat
iqtisodiy bilim va ko‘nikmalarni, balki ijtimoiy-psixologik qobiliyatlarni ham
rivojlantirishni talab qiladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida odamlar turli ijtimoiy va
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
49
iqtisodiy o‘zgarishlarga duch keladi, bu esa ulardan yangi sharoitlarga
moslashuvchanlik va tezkor javob qaytarishni talab qiladi. Ayniqsa, kichik guruhlar
va tashkilotlar uchun bu moslashuv katta ahamiyatga ega bo‘lib, ularning
samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. Shu jihatdan, bozor munosabatlariga
moslashuv ijtimoiy-psixologik omillar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
guruhlarning ichki va tashqi iqlimi, muloqot strategiyalari, hamkorlik darajasi va
individual xususiyatlarni inobatga olish zarur.
Moslashuv jarayoni davomida shaxslar va jamoalar turli xil psixologik to‘siqlar
va qiyinchiliklarga duch keladilar. Bu to‘siqlarni yengib o‘tish uchun ijtimoiy-
psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimlari, ta’lim va treninglar muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, etnik va madaniy xilma-xillik sharoitida moslashuv jarayonlari alohida
o‘rin tutadi. Masalan, xorijiy talabalar va ishchilar bozor iqtisodiyoti sharoitida
nafaqat ishbilarmonlik qobiliyatlari, balki etno-madaniy jihatlarga ham moslashishi
zarur. Ushbu maqolada bozor munosabatlariga moslashuvning ijtimoiy-psixologik
jihatlari, shaxs va guruh darajasidagi moslashuv jarayonlari, ularning
samaradorlikka ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Bozor munosabatlariga moslashuvning ijtimoiy-
psixologik tahlili bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Koval va Sidorenkov
(2013) o‘z tadqiqotlarida kichik guruhlar doirasida moslashuv va samaradorlik
o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilgan. Ular bozor sharoitida ishchilar va guruhlar
ijtimoiy-psixologik moslashuvining guruhlar samaradorligiga katta ta’sir
ko‘rsatishini aniqlaganlar. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, guruhlar ichidagi ishonch va
muloqot darajasi, shuningdek, guruh a’zolarining o‘zaro qo‘llab-quvvatlashi bozor
iqtisodiyotida samarali faoliyat yuritish uchun zarur omillardan hisoblanadi (Koval
& Sidorenkov, 2013).
Radevskaya va uning hamkasblari (2016) xorijiy talabalar va ularning etno-
madaniy muhitga moslashuvi bilan bog‘liq masalalarni o‘rgangan. Ular
talabalarning o‘quv muhitiga moslashishi bozor munosabatlarida xorijiy ishchi
kuchining ijtimoiy-psixologik moslashuviga o‘xshash ekanligini ta’kidlaganlar.
Tadqiqotchilar o‘quv muhitida talabalar o‘zlarini qulay his qilishlari, etno-madaniy
farqlarga moslashishlari va guruhlar bilan muloqot qilishlari ularning umumiy
samaradorlik va ijtimoiy integratsiyaga qanday ta’sir qilishini tahlil qilganlar.
Ularning tadqiqoti bozor sharoitida etnik va madaniy xilma-xillikni hisobga olish
zarurligini ko‘rsatadi (Radevskaya et al., 2016).
Dmytrenko va uning hamkasblari (2021) bozor munosabatlarida korporativ
mas’uliyat va ijtimoiy-psixologik omillarni o‘rganib chiqib, ular o‘rtasidagi
murakkab aloqani tahlil qilganlar. Ularning tadqiqoti natijalariga ko‘ra, korporativ
mas’uliyatni boshqarish jarayonida tashkilotlar o‘z xodimlarining ijtimoiy-
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
50
psixologik moslashuviga e’tibor qaratishlari zarur. Ayniqsa, bozor iqtisodiyotida
tashkilotlarning ijtimoiy mas’uliyati ularning xodimlariga qanday ta’sir qilishi va bu
ta’sir orqali korxonaning samaradorligini oshirish masalalari tahlil qilingan. Ular
ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimlari va guruhdagi hamkorlik muhitining
kuchayishi bozor munosabatlarida moslashuv jarayonlarini osonlashtirishini
ta’kidlaydi (Dmytrenko et al., 2021).
METODLAR
Ushbu tadqiqotda bozor munosabatlariga moslashuv jarayonini va uning
ijtimoiy-psixologik jihatlarini tahlil qilish uchun aniq ilmiy usullardan foydalanildi.
Birinchidan, respondentlar bilan ijtimoiy so‘rov va intervyu o‘tkazilib, ularning
bozor sharoitlariga qanday moslashgani va psixologik holatlarini o‘rganish maqsad
qilingan. So‘rovnoma 200 nafar respondentga tarqatilib, ularning 150 nafari
so‘rovga javob berdi. Shuningdek, eksperimental kuzatish usuli qo‘llanilib,
respondentlarning bozor munosabatlariga bo‘lgan munosabati va moslashuv
jarayoni kuzatildi. Ma'lumotlarni tahlil qilishda statistik usullar, xususan,
korrelyatsion tahlil va dispersiya tahlili amalga oshirildi. Tadqiqotda shaxsning ichki
va tashqi motivatsiyasi, bozorning o‘zgaruvchan sharoitlariga moslashuvi va bunga
psixologik tayyorgarlik darajasini o‘rganish alohida e'tiborga olindi.
NATIJALAR
Tadqiqot
natijalariga
ko‘ra,
respondentlarning
aksariyati
bozor
munosabatlariga moslashuv jarayonida psixologik qiyinchiliklarga duch kelishlarini
bildirdilar. So‘rovda ishtirok etgan 150 nafar respondetdan 62% (93 kishi) bozor
sharoitlariga moslashishda stress va bezovtalikni his qilganligini aytib o‘tishdi.
Shuningdek, 48% respondent (72 kishi) o‘zlarining iqtisodiy barqarorlikka erishish
yo‘lida o‘zgaruvchan bozor talablariga moslashish uchun yangi ko‘nikmalarni
o‘rganishga majbur bo‘lganliklarini ta’kidlashdi.
Tadqiqot davomida korrelyatsion tahlil orqali ichki motivatsiya va bozor
sharoitlariga moslashuv darajasi o‘rtasida sezilarli bog‘liqlik aniqlangan. Masalan,
ichki motivatsiyaga ega respondentlarning 85% (128 kishi) bozor sharoitlariga
muvaffaqiyatli moslashgani kuzatildi. Tashqi motivatsiyaga ko‘proq tayanuvchilar
esa qiyinchiliklarga duch kelgani ma’lum bo‘ldi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
psixologik tayyorgarlik darajasi yuqori bo‘lgan respondentlarning 72% (108 kishi)
bozor talablariga tez va samarali moslashgani aniqlandi.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, respondentlar orasida psixologik yordam va
maslahatlarga ehtiyoj sezganlar soni ham yetarlicha ko‘p bo‘lib, bu ko‘rsatkich 40%
ni tashkil etdi. Bunday respondentlar bozorning o‘zgaruvchan sharoitlariga
moslashuvda ruhiy salomatlikni saqlash uchun qo‘shimcha resurslar zarur ekanligini
ta’kidlashdi. Shu bilan birga, respondentlarning 68% (102 kishi) iqtisodiy vaziyat
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
51
o‘zgarishiga moslashish jarayonida ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash muhimligini alohida
qayd etdi. Natijalar bozor sharoitlariga moslashish psixologik jihatdan juda
murakkab jarayon ekanligini va bunda ichki motivatsiya, psixologik tayyorgarlik va
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash muhim rol o‘ynashini tasdiqlaydi.
Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash ham bozor sharoitlariga moslashuvda muhim omil
sifatida ko‘rsatildi. Tadqiqotda qatnashgan respondentlarning aksariyati ijtimoiy
yordamning mavjudligi ularning psixologik barqarorligiga ijobiy ta’sir qilganini
ta’kidlab o‘tishdi. Ijtimoiy aloqalar, yaqin do‘stlar, oila a’zolari va ishchi guruhlari
orqali qo‘llab-quvvatlash moslashish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa,
bozor o‘zgarishlariga moslashish jarayonida ishsizlik, moliyaviy qiyinchiliklar va
yangi ko‘nikmalarni o‘zlashtirishga ehtiyoj paydo bo‘lganda, ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash psixologik barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlashning yetishmasligi esa ko‘pincha depressiya va motivatsiya
yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin, bu esa bozor munosabatlariga moslashishni
yanada qiyinlashtiradi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, bozor munosabatlariga moslashuv murakkab
ijtimoiy va psixologik jarayon bo‘lib, unda bir qator individual va ijtimoiy omillar
ishtirok etadi. Bozor talablariga moslashish jarayonida shaxslar nafaqat iqtisodiy
qiyinchiliklarni yengib o‘tishi, balki ruhiy va ijtimoiy jihatdan tayyor bo‘lishi ham
muhimdir. Moslashuv jarayonida stress va tashvishning ortishi, o‘z-o‘ziga
ishonchning kamayishi va o‘zaro munosabatlarning yomonlashishi kuzatilishi
mumkin, bu esa shaxsning umumiy hayot sifatiga salbiy ta’sir qiladi.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari bozor munosabatlariga moslashish jarayoni va uning
ijtimoiy-psixologik jihatlari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni tasdiqlaydi. Bozor
sharoitlariga moslashish, nafaqat iqtisodiy, balki shaxsning psixologik holatiga ham
katta ta’sir ko‘rsatadi. Psixologik tayyorgarlik, ichki motivatsiya va ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash omillari ushbu jarayonda asosiy ahamiyatga ega bo‘lib, tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, ushbu omillar o‘rtasidagi bog‘liqlik kuchli va sezilarli
darajada namoyon bo‘ladi.
Birinchi muhim xulosaga ko‘ra, ichki motivatsiya bozor munosabatlariga
moslashishda asosiy rol o‘ynaydi. Ichki motivatsiyaga ega bo‘lgan
respondentlarning katta qismi bozor talablariga moslashishda muvaffaqiyatli
bo‘lgani, ularning psixologik barqarorligi yuqori ekanligi kuzatildi. Bu esa bozor
sharoitida muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun shaxsning o‘z-o‘ziga bo‘lgan
ishonchi, aniq maqsadlarga intilishi va o‘z imkoniyatlariga ishonishi muhimligini
tasdiqlaydi. Boshqa tomondan, tashqi motivatsiyaga asoslangan respondentlar
ko‘pincha qiyinchiliklarga duch kelib, psixologik jihatdan o‘zlarini noqulay his
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
52
qilganliklari tadqiqot natijalarida aks etdi. Bu shuni anglatadiki, ichki motivatsiya
bozor munosabatlariga moslashishda ko‘proq ahamiyatga ega bo‘lib, tashqi
motivatorlarga tayangan kishilar ko‘proq qiyinchiliklarni boshdan kechirishadi.
Psixologik tayyorgarlikning ham bozor munosabatlariga moslashishda katta
o‘rni bor. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, psixologik tayyorgarligi yuqori bo‘lgan
respondentlar bozor sharoitlariga tez va samarali moslasha olishgan. Bu esa bozor
o‘zgarishlariga chidamli bo‘lish, stressni boshqarish va tez qaror qabul qilish kabi
ko‘nikmalarning bozor sharoitida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishda muhim
ekanligini ko‘rsatadi. Shaxsning stressga chidamliligi va muammolarga yechim
topish qobiliyati bozor sharoitlarida ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan barqaror
bo‘lishiga yordam beradi. Bunday psixologik tayyorgarlikning ahamiyatini
e’tiborga olgan holda, kelajakda shaxslar uchun maxsus treninglar va psixologik
tayyorgarlik dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish kerakligi tavsiya etiladi.
XULOSA
Bozor munosabatlariga moslashuv ijtimoiy-psixologik omillar bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan ko‘p qirrali jarayon ekanligini anglashimiz zarur.
Shaxsning ichki motivatsiyasi, psixologik tayyorgarlik darajasi va ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash ushbu jarayonda asosiy o‘rin egallaydi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki,
bozor talablariga muvaffaqiyatli moslashish uchun shaxsning ichki motivatsiyasini
rivojlantirish, psixologik tayyorgarligini oshirish va ijtimoiy tarmoq orqali doimiy
qo‘llab-quvvatlash tizimini mustahkamlash zarurdir. Ushbu omillar o‘zaro bog‘liq
holda bozor sharoitlarida muvaffaqiyatga erishish va barqarorlikni ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Bozor munosabatlariga moslashuv jarayoni yanada samarali
bo‘lishi uchun jamoat tashkilotlari va hukumat tomonidan maxsus dasturlar,
treninglar va psixologik maslahatlar tashkil etilishi foydali bo‘lar edi. Shu bilan
birga, ish beruvchilar ham xodimlarning psixologik salomatligini nazorat qilish va
ularni doimiy qo‘llab-quvvatlash tizimini rivojlantirishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Koval, E. S., & Sidorenkov, A. V. (2013). Socio psychological adaptation of
workers and efficiency of small groups. Russian psychological journal, 3, 29-36.
2.
Radevskaya, N. S., Veselova, E. K., Dvoretskaya, M. Y., Korjova, E. Y., &
Monakhova, L. Y. (2016). Educational environment of university–A model of
international students’ socio-psychological adaptation to the ethno-cultural
characteristics of society. Journal of Environmental Management and Tourism, 7(2),
14.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
53
3.
Dmytrenko, M., Nesterenko, S., Oleksenko, R., Yeremenko, L., &
Vasylchenko, O. (2021). Management of corporate responsibility in the business
environment: Socio-psychological aspect. Periodicals of Engineering and Natural
Sciences, 9(4), 323-346.
4.
Schmidt, S. O., Tyler, K., & Brennan, R. (2007). Adaptation in inter‐firm
relationships:
classification,
motivation,
calculation.
Journal
of
Services
Marketing
,
21
(7), 530-537.
5.
Levidow, L. (2002). Marketizing higher education: Neoliberal strategies and
counter-strategies.
