“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
70
O‘ZBEKISTONDA INKLYUZIV TA'LIM ASOSLARINING
O‘RNATILISHI VA RIVOJLANISHI
Guliston davlat universiteti
Psixologiya va ijtimoiy fanlar fakulteti
Tarix kafedrasi stajyor-o’qituvchisi
Salavat Galiyev
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston hukumatining ushbu sohadagi
faoliyatining asosiy yo‘nalishlaridan biri – inklyuziv ta’lim sohasidagi davlat
siyosatini amalga oshirish, ya’ni o‘ziga xos ehtiyojlari va individual
xususiyatlaridan qat’i nazar, barcha fuqarolarning ta’lim olishdan teng
foydalanishini ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish sanaladi.
Kalit so’zlar:
Inklyuziv ta’lim, UNESKO, O’zbekiston, UNICEF, nogironlar
jamiyati, Phillips, Mitchell,qonun, Konstitutsiya.
Аннотация:
Одним из основных направлений деятельности
правительства Узбекистана в этой сфере является реализация государственной
политики в сфере инклюзивного образования, то есть равный доступ к
образованию для всех граждан, независимо от их конкретных потребностей и
индивидуальные особенности реализации мер, направленных на обеспечение.
Ключевые слова:
Инклюзивное образование, ЮНЕСКО, Узбекистан,
ЮНИСЕФ, общество инвалидов, Филлипс, Митчелл, закон, Конституция
Abstract:
One of the main directions of the activity of the government of
Uzbekistan in this field is the implementation of the state policy in the field of
inclusive education, that is, the equal access to education for all citizens, regardless
of their specific needs and individual characteristics. implementation of measures
aimed at ensuring.
Key words:
Inclusive education, UNESCO, Uzbekistan, UNICEF, society of
disabled people, Phillips, Mitchell, law, Constitution.
Oʻzbekistonda inklyuziv taʼlim konsepsiyasi ilk bor 1996-yilda Respublika
taʼlim markazi va YUNESKO hamkorligida qabul qilingan loyiha doirasida joriy
etilgan1. Nogironlarning huquqlarini, jumladan, ta’lim olish huquqlarini qo‘llab-
1
YUNESCO: Jamiyatga va inklyuziv ta’limga muhtojlarga qaratilgan Dastur. – 1994
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
71
quvvatlash maqsadida O‘zbekiston inson huquqlari bo‘yicha bir qancha xalqaro
shartnomalarni imzolagan va ratifikatsiya qilgan. Bundan tashqari, Oʻzbekiston
hukumati qonunchilikni inklyuzivlik nuqtai nazaridan qayta koʻrib chiqishga
harakat qildi va xalqaro yordam tashkilotlari koʻmagida inklyuziv taʼlim boʻyicha
pilot loyihalarni amalga oshirdi.
Ushbu sa'y-harakatlarga qaramay, nogiron bolalar uchun ta'lim Sovet
davridagi kabi institutsionalizatsiyaga katta e'tibor berishda davom etmoqda.
Phillips (2009) ta'kidlashicha, ko‘pgina postsovet mamlakatlarida hali ham
"sotsialistik davrning nogironlik siyosatini shakllantirgan muhim merosi" mavjud.
O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan bolalarning aksariyati yo uy sharoitida ta’lim
oladi yoki ixtisoslashtirilgan muassasalarga qatnaydi2 (O‘zbekiston nogironlar
jamiyati, 2014-yil). Oʻzbekistonda maxsus taʼlim tizimi quyidagi muassasalar bilan
ifodalanadi: maxsus bolalar bogʻchalari va maktablar; maxsus maktab-internatlar;
va ota-ona qaramog‘isiz qolgan nogiron bolalar uchun Mehribonlik uylari. Ushbu
muassasalarning birortasiga joylashtirilgan bolalar ko‘pincha tegishli ta'lim olish
uchun zarur xizmatlar va resurslar bilan ta'minlanmaydi. Ularning ahvoli ko‘pincha
boshqa muammolar tufayli yomonlashadi: "nogiron bolalar o‘zlarining
nogironliklari va jamiyat ularning yo‘lida ko‘plab to‘siqlar keltirib chiqaradigan
qo‘shimcha qiyinchiliklarga duch kelishadi" (UNICEF, 2013, 1-bet). Bular
qashshoqlik, yashash sharoitlarining etarli emasligi va ijtimoiy kamsitishdir.
UNICEF (2011) ma'lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston hukumati ko‘pincha
inklyuziv ta'lim tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlamaydi, garchi o‘z majburiyatini
olgan bo‘lsa ham. O‘zbekiston inklyuziv ta'limni boshlagan yagona davlat emas,
lekin uning kun tartibiga sodiq qolmagan. Inklyuziv ta'lim iqtisodiy jihatdan
qashshoq mamlakatlarning aksariyati uchun chalkash soha bo‘lib qolmoqda va
shuning uchun uni qabul qilish qiyin.
Mitchell (2005) ta'kidlaganidek, "Ko‘pgina mamlakatlar o‘zlarining
ritorikasida, hatto qonunchiligi va siyosatida inklyuziv ta'limga sodiq bo‘lib
ko‘rinsa-da, amaliyot ko‘pincha kamlik qiladi" (11-bet). Ular moliyaviy cheklovlar,
malakali kadrlar etishmasligi, katta sinflar, madaniy noto‘g‘ri qarashlar,
2
Умумий ўрта таълим ташкилотларида инклюзив таълимни ташкил этиш тартиби тўғрисидаги Низом. – Т.:
“Вазирлар Маҳкамасининг 638-сон қарори иловаси”, 2021.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
72
qonunchilikning noaniqligi, inklyuziya nima ekanligini bilmaslik va boshqalar bilan
kurashmoqda (Charema, 2010).
Yuqorida keltirilgan huquqiy-me’yoriy hujjatlar O‘zbekiston Respublikasida
inklyuziv ta’limning joriy etilishi uchun asos bo‘lib hisoblanadi. Jumladan; “Ta’lim
hamma uchun” dasturining bajarilishi, O‘zbekistonda ta’lim olish huquqining
qonunchilik asosini:
O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi (1992 yil; 41-modda)
“O‘zbekiston Respublikasida nogironlarni ijtimoiy himoyalash to‘g‘risidagi”
qonun (19, 27-moddalar)
“Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun (1997 yil, 22, 23-moddalar)
“Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi qonun (2008 yil; ta’lim
olishdagi teng imkoniyatlar va alohida kafolatlari, 28, 29-moddalar)
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi (o‘quvchilarni qobiliyat va imkoniyatlariga
muvofiq o‘qitishga differension yondashuv)
“Ijtimoiy himoya yili” davlat dasturi (4.2-modda), “Yoshlar yili” Davlat
dasturi.
“Sog‘lom avlod” davlat dasturi (2000 yil)
“Ijtimoiy himoya yili” davlat dasturi (2007 yil)
“Barkamol avlod yili” davlat dasturi (2010 yil) va boshqalar
Inklyuziv ta’limning barqarorligini ta’minlash maqsadida “Ta’lim to‘g‘risida”gi
qonunning yangi tahririga imkoniyati cheklangan bolalarni umumta’lim jarayoniga
integratsiyalash maqsadida umumta’lim maktablari, maktabgacha ta’lim
muassasalarida inklyuziv guruh va sinflarning tashkil qilinishini tartibga soluvchi
modda kiritilgan.
Bolaning ta’lim tizimiga jalb qilinishining biror ko‘rinishi u uchun oddiy va
foydali bo‘lishi darkor, ayni paytda bu inklyuziv ta’lim maromida rivojlanayotgan
tengdoshlarining sifatli ta’lim olishiga halaqit bermasligi lozim.
Shuningdek, ushbu hujjatlar asosida 2003-yilda Respublikamizda “Talim hamma
uchun” Milliy dasturi ishlab chiqildi. “Ta’lim hamma uchun” dasturining Milliy
rejasi YUNESKOning maslahatlari va moddiy ko‘magi bilan 2000- yilgi Dakar
shartnomalariga mos bo‘lib, siyosatchilar, ta’lim tizimi, vazirlik va idoralar
rahbarlari, pedagoglar, jamoat arboblari, O‘zbekiston Respublikasi uzluksiz ta’lim
tizimini rivojlantirish muammolari bilan qiziquvchi barcha shaxslar uchun
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
73
mo‘ljallangan. Mazkur rejada O‘zbekiston Respublikasida uzluksiz ta’lim tizimini
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi –“Ta’lim hamma uchun” Milliy Rejasining
konseptual o‘zagi asosida isloh etish muammolari va istiqbollari tahlil qilingan.
Inklyuziv ta’lim Resurs Markazi imkoniyati cheklangan bolalarni
integratsiyalashgan ta’lim jarayonida ta’lim olish strategiyasini keng joriy qilish
maqsadida YUNESKO tashkiloti bilan shu yildan buyon hamkorlik qilib kelmoqda.
O‘zbekistonda integratsiyalashgan inklyuziv ta’lim tizimini amaliyotga tadbiq qilish
maqsadida YUNESKO xalqaro tashkiloti loyihasi asosida bir necha Respublika
seminar-treninglar va xalqaro konferensiya, forumlar o‘tkazishga muyassar bo‘lindi.
Konferensiyalarda ko‘tarilgan dolzarb muammolar, tavsiyalar va ishtirokchilarning
ma’ruzalari kuyidagi ilmiy amaliy tuplalarda: “Alohida yordamga muhtoj bolalarni
ma’naviy va estetik rivojlantirish” chop etildi. O‘zbekistonda himoyaga muhtoj
bulgan bolalarga yorrdam ko‘rsatishning samarali shakli va uslubi “O‘zbekiston
respublikasida
bolalarni
ijtimoiy
himoyalash
tizimini
rivojlantirishning
istiqbollari”(2007y), “Inklyuziv ta’lim va bolalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning
zamonaviy tendensiyalari” va boshka bir kator tuplamlarda chop etildi. Hozirgi
kunda Respublikamizda inklyuziv ta’lim konsepsiyasini joriy qilishda ush bu
materiallar asosiy dasturamal bo‘lib kelmoqda.
Jumladan, kelgusi o‘quv yilidan boshlab alohida ta’lim olishga ehtiyoji bor
bolalaming 24 foizi, 2025-yilda esa 40 foizi oddiy maktablarda o‘qishi uchun barcha
sharoitlar yaratiladi. Shuningdek, inklyuziv ta’limning resurs markazlari soni 14
barobarga ko‘payib, 200 tadan oshadi. Ikkinchidan, nogironligi bo‘lgan shaxslami
kasb-hunarga o‘qitish va ular uchun munosib ish o‘rinlarini yaratish orqali ulaming
daromadini ko‘paytirishga qaratilgan chora-tadbirlar yanada kuchaytiriladi. Bu
borada ulami zamonaviy kasb-hunarga o‘qitish bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab
chiqiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Oʻzbekiston Respublikasini ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning hozirgi voqeliklarida nogironligi boʻlgan shaxslarning taʼlim olish
imkoniyatlarini amalga oshirishni hisobga olgan holda respublikada inklyuziv taʼlim
tizimi oʻzining shakllanish bosqichida bo‘lib, davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlanishi zarur. O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslarning yashashi,
ta’lim olishi uchun sharoit yaratish bo‘yicha salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda,
bunday toifadagi shaxslarning yanada rivojlanishi uchun shart-sharoit yaratish
bo‘yicha qonunchilik bazasi yaratilgan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
74
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 11 sentyabrdagi
“O‘zbekiston – 2030 strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–158-sonli Farmoni //
https://lex.uz/ru/docs/6600413
2.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning BMT Inson huquqlari boʻyicha
kengashining 46-sessiyasidagi nutqi //https://yuz.uz/uz/news/prezident-shavkat-
mirziyoevning-bmt-inson-huquqlari-boyicha-kengashining-46-sessiyasidagi-nutqi
3.
Всемирная
декларация
об
образовании
для
всех
//
https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/pdf/jomtien.pdf
4.
Дакарский рамки действий. Образование для всех: выполнение наших
общих
обязательств
//
https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/pdf/dakar.pdf
5.
Декларация
о
правах
инвалидов.
3-
статья
//
https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/disabled.shtml
sanasi 28.11.2022)
6.
Конвенция о правах инвалидов от 13 декабря 2006 г. // Свод законов РФ.
– 2013. – № 6. Ст. 468
7.
Конвенция о правах ребенка от 20 ноября 1989 г. Вступила в силу д
8.
Конвенция о правах ребенка от 20 ноября 1989 г. Вступила в силу для
СССР 15 сентября 1990 г./ / Сборник международных договоров СССР. 1993.
Выпуск XLVI. – С. 242-257.
9.
Народное образование в СССР: общеобразовательная школа: сборник
документов: 1917–1973 / сост. А. А. Абакумов, Н. П. Кузин, Ф. И. Пузырев, Л.
Ф. Литвинов. – М.: Педагогика, 1974. – 560 сю
10.
О дополнительных мерах по улучшению организации
профессионального обучения и трудового устройства инвалидов:
постановление Совета министров СССР от 10.12.1976 № 1010 // Свод законов
СССР. 1990. Т. 2. –
11.
О подоходном налоге с кооперативных и общественных
организаций : указ Президиума Верховного Совета СССР от 01.03.1979 ; с изм.
и доп. // Свод законов СССР. 1990. Т. 5. – С. 455.
