“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
115
Inson ontogenezida o'z jinsini qabul qilolmaslikka sabab
bo'luvchi omillar tahlili
Jizzax Davlat Pedagogika Universiteti
Umumiy psixologiya kafedrasi O’qituvchisi
D.M.Obidova
Annotatsiya:
Insonning jinsiy identifikatsiyasi va jinsiy orientatsiyasi
murakkab va ko‘p omilli jarayon bo‘lib, ontogenezning turli bosqichlarida
shakllanadi. Ontogenez – bu individning tug‘ilishdan boshlab umrining oxirigacha
o‘tadigan biologik rivojlanish jarayoni. O‘z jinsini qabul qilolmaslik masalasi
ko‘pincha jinsiy identifikatsiya va gender disforiyasi bilan bog‘liq murakkab
fenomen hisoblanadi. Ushbu maqola inson ontogenezida jinsini qabul qilolmaslikka
olib keluvchi omillarni chuqur tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, biologik, psixologik
va ijtimoiy omillar bilan bog‘liq ilmiy ma’lumotlarga asoslanadi.
Kalit so’zlar:
Ontogenez,gender
disforiya,gender
steriotip,endokrin
tizim,inerseksual holat,jinsiy identifikatsiya,psixologik travma.
O‘zbekistonda insonlar ruhiy salomatligiga qaratilgan so‘nggi qaror 2023-
yilning iyun oyida qabul qilingan bo‘lib, Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan
imzolangan. Ushbu qaror mamlakatda ruhiy salomatlik xizmatlarini tubdan
yaxshilashga qaratilgan bir qator chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Bunga
quyidagilar kiradi:
Ruhiy salomatlik xizmatlarini birlashtirilgan boshqaruv tizimi orqali tashkil
etish;
Ruhiy kasalliklarni erta aniqlash va davolash maqsadida dastlabki tibbiy
xizmatlarga integratsiya qilish;
Ruhiy salomatlik xizmatlarini, ayniqsa, bolalar va o‘smirlar orasida
mustahkamlash;
Psixiatr va psixologlar uchun qo‘shimcha o‘qitish va ularning ish haqlarini
oshirish.
Shuningdek, Respublika Narkologiya markazi Ruhiy salomatlik markaziga
aylantirilib, barcha darajadagi ruhiy salomatlik xizmatlarini boshqarish va tashkil
qilish bo‘yicha mas'ul bo‘ladi. Bu chora-tadbirlar jamoat salomatligini yaxshilashga
qaratilgan keng qamrovli strategiyani shakllantiradi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
116
Inson ontogenezida o'z jinsini qabul qilolmaslikning sabablarini tahlil qilish
juda murakkab va ko'plab omillarni o'z ichiga oladi. Ushbu masala biologik,
psixologik, ijtimoiy, madaniy va hatto atrof-muhit bilan bog'liq omillar orqali
tushuntirilishi mumkin. Keling, buni batafsil tahlil qilamiz:
1. Genetik va biologik omillar
Gormonal o'zgarishlar
: Homila davridagi gormonal muvozanat buzilishlari
o'z jinsiga nisbatan qabul qilmaslikka olib kelishi mumkin. Masalan, prenatal davrda
testosteron yoki estrogen miqdorining noto'g'ri taqsimlanishi jinsiy identifikatsiyada
chalkashliklarni keltirib chiqarishi mumkin.
Genetik faktlar
: Ba'zi hollarda jinsiy identifikatsiyaning shakllanishiga
genetik omillar ta'sir qiladi. Masalan, Klinefelter sindromi yoki Turner sindromi
kabi genetik kasalliklar jinsiy rivojlanishda o'ziga xos o'zgarishlar keltirib chiqarishi
mumkin.
2. Psixologik omillar
Bolalik travmalari
: Bolalik davridagi jinsiy, emotsional yoki ijtimoiy
travmalar jinsiy identifikatsiyada o'zgarishlarga sabab bo'lishi mumkin. Bolaning
o'zini o'rganish va tushunish jarayoni noto'g'ri yoki noqulay tajribalar orqali buzilishi
ehtimoli bor.
Gender disforiyasi
: Ba'zi shaxslar o'z jismoniy jinsiga mos kelmagan jinsiy
identifikatsiyaga ega bo'lishadi. Bu holat psixologik zo'riqishlarga olib kelishi va o'z
jinsini qabul qila olmaslikni keltirib chiqarishi mumkin.
3. Ijtimoiy va madaniy omillar
Oila va jamiyatning ta'siri
: Bolalar ko'pincha oila, jamiyat va madaniyatdagi
jinsiy rollar asosida tarbiyalanadi. Agar bu rollar juda qat'iy bo'lsa yoki mos kelmasa,
shaxs o'z jinsini qabul qilmaslik hissini rivojlantirishi mumkin.
Ommaviy axborot vositalari va gender stereotiplari
: OAV orqali
ko'pincha jinsiy roldagi shablonlar mustahkamlanadi. Agar shaxs bu shablonlarga
mos kelmasa, o'z jinsini qabul qilish qiyin bo'lishi mumkin.
4. Atrof-muhit va tarbiya
Gender roli haqidagi tushunchalar
: Turli madaniyatlarda gender rollarining
har xil talqin qilinishi ba'zida insonning o'z jinsini qabul qilishiga ta'sir qilishi
mumkin. Gender roli haqidagi noto'g'ri tushunchalar yoki qadriyatlar bolaning o'zini
identifikatsiya qilish jarayonida chalkashliklar keltirib chiqarishi mumkin.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
117
Oila a'zolarining munosabati
: Oila a'zolarining jinsiy va gender
masalalariga qanday munosabatda bo'lishi ham shaxsning jinsiy identifikatsiyasiga
ta'sir qilishi mumkin.
5. Tibbiy omillar
Endokrin tizim kasalliklari
: Gormonlar ishlab chiqarilishi va tarqalishi bilan
bog'liq kasalliklar jinsiy identifikatsiya bilan bog'liq muammolarni keltirib
chiqarishi mumkin.
Interseksual holatlar
: Interseks shaxslar genetik, gormonal yoki anatomik
jihatdan aniq bir jinsiy kategoriya bilan mos kelmasligi mumkin, bu esa jinsiy
identifikatsiya qiyinchiliklariga olib kelishi ehtimoli bor.
O'z jinsini qabul qilolmaslik ko'pincha individual va ko'p qatlamli omillarning
natijasi bo'ladi. Har bir omilning o'ziga xosligi va ular orasidagi o'zaro ta'sirni
tushunish ushbu murakkab masalani tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega.
Inson ontogenezida o‘z jinsini qabul qilolmaslik murakkab va ko‘p omilli
jarayon bo‘lib, biologik, psixologik, ijtimoiy va madaniy omillar bilan bog‘liq.
Biologik omillar, jumladan genetik mutatsiyalar, prenatal davrdagi gormonal
ta’sirlar va interseksual holatlar jinsiy identifikatsiyaga sezilarli ta’sir qiladi.
Psixologik omillar, xususan gender disforiyasi va bolalikdagi travmatik tajribalar
jinsiy identifikatsiya jarayoniga psixologik to‘siqlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Ijtimoiy va madaniy omillar, jumladan gender stereotiplari, jamiyat va oila
tomonidan o‘rnatilgan jinsiy rollar insonning o‘z jinsini qabul qilish jarayonida
muhim rol o‘ynaydi. Bu omillar o‘zaro bog‘liq bo‘lib, insonning jinsiy
identifikatsiyasiga ta’sir qiluvchi bir-birini to‘ldiruvchi va murakkab tizimni tashkil
etadi. Shunday qilib, o‘z jinsini qabul qilolmaslikning sabablarini chuqurroq
tushunish uchun har bir omilni individual va integrativ ravishda o‘rganish zarur.
Adabiyotlar ro’yxati.
1.
American Psychiatric Association (2013
).
Diagnostic and Statistical
Manual
of
Mental
Disorders
(DSM-5).
2.
Budge, S. L., Adelson, J. L., & Howard, K. A. S. (2013).
"Anxiety and
depression in transgender individuals: The roles of transition status, loss, social
support, and coping
." Journal of Consulting and Clinical Psychology, 81(3), 545-
557.
3.
Meyer, I. H. (2003).
"Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay,
and bisexual populations: Conceptual issues and research evidence
." Psychological
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
118
Bulletin,
129(5),
674-697.
4
.Coleman, E., et al. (2012).
"Standards of care for the health of transsexual,
transgender, and gender-nonconforming people, version 7
." International Journal of
Transgenderism, 13(4), 165-232.
1.OBIDOVA, DILNOZA. «THE IMPACT OF THE FORMATION OF HIGH
HUMAN EMOTION IN STUDENTS PEDAGOGICAL PSYCHOLOGICAL
BASIS». Архив Научных Публикаций JSPI 1, no. 83 (ноябрь 16, 2020).
просмотрено май 4, 2021.
https://science.i-edu.uz/index.php/archive_jspi/article/view/7243
2.Dilnoza Obidova, & Jumanova Nasiba. (2021). ANALYSIS OF THE
ACTIVITIES OF HEALTH CARE INSTITUTIONS: PROSPECTS FOR THE
APPLICATION OF PSYCHOLOGICAL KNOWLEDGE. JournalNX - A
Multidisciplinary Peer Reviewed Journal, 7(04), 258–260. Retrieved from
https://repo.journalnx.com/index.php/nx/article/view/3091
3.Abdurasulov, R. (2020). Сотрудничество консультанта-психолога со
специалистами других отраслей. Архив Научных Публикаций JSPI, 1(54).
извлечено от
https://science.i-edu.uz/index.php/archive_jspi/article/view/4840
4.Dilnoza, O. (2020). МИЯ ЯРИМШАРЛАРИ АСИММЕТРИЯСИ–
ШАХСНИНГ КОГНИТИВ ХУСУСИЯТЛАРИНИ БЕЛГИЛОВЧИ МУҲИМ
ОМИЛСИФАТИДА. Журнал Педагогики и психологии в современном
образовании, (1).
5.Abdurasulov, R. (2020). Влияние психологической консультации на
социальную жизнь. Архив Научных Публикаций JSPI, 1(53). извлечено от
https://science.i-edu.uz/index.php/archive_jspi/article/view/4844
6.OBIDOVA, D. (2020). THE IMPACT OF THE FORMATION OF HIGH
HUMAN EMOTION IN STUDENTS PEDAGOGICAL PSYCHOLOGICAL
BASIS. Архив Научных Публикаций JSPI, 1(83). извлечено от
edu.uz/index.php/archive_jspi/article/view/7243
