“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
90
CHET EL INVESTITSIYALARINI HIMOYA QILISHNING
HUQUQIY MEXANIZMLARI
ПРАВОВЫЕ МЕХАНИЗМЫ ЗАЩИТЫ ИНОСТРАННЫХ
ИНВЕСТИЦИЙ
LEGAL MECHANISMS FOR THE PROTECTION OF FOREIGN
INVESTMENT
SamDU yurisprudensiya yo‘nalishi I bosqich talabasi
Ximmatova Gulmira Murotjon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada chet el investitsiyalarini himoya qilishning
huquqiy mexanizmlari O‘zbekiston misolida o‘rganiladi. Maqolada mavjud ilmiy
adabiyotlar va O‘zbekiston qonunchiligi tahlil qilinib, chet el investitsiyalarini
himoya qilishning milliy va xalqaro huquqiy mexanizmlari ko‘rib chiqiladi.
Natijalar asosida O‘zbekistonda chet el investitsiyalarini himoya qilishning samarali
huquqiy mexanizmlari taklif etiladi va xulosalar chiqariladi.
Kalit so‘zlar:
chet el investitsiyalari, huquqiy himoya, investitsiya
qonunchiligi, xalqaro shartnomalar, nizolarni hal etish, O‘zbekiston
Аннотация:
В данной статье будут рассмотрены правовые механизмы
защиты иностранных инвестиций на примере Узбекистана. В статье будет
проанализирована имеющаяся научная литература и законодательство
Узбекистана, рассмотрены национальные и международно-правовые
механизмы защиты иностранных инвестиций. На основании результатов
будут предложены эффективные правовые механизмы защиты иностранных
инвестиций в Узбекистане и сделаны выводы.
Ключевые слова:
иностранные инвестиции, правовая защита,
инвестиционное законодательство, международные договоры, разрешение
споров, Узбекистан
Abstract:
In this article, the legal mechanisms for the protection of foreign
investments are studied on the example of Uzbekistan. The article will analyze the
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
91
existing scientific literature and the legislation of Uzbekistan and consider the
national and international legal mechanisms for the protection of foreign
investments. Based on the results, effective legal mechanisms for the protection of
foreign investment in Uzbekistan are proposed and conclusions are drawn.
Keywords:
foreign investment, legal protection, investment law, international
agreements, dispute resolution, Uzbekistan
KIRISH
Globallashuv sharoitida chet el investitsiyalari mamlakatlar iqtisodiy
rivojlanishining muhim omili hisoblanadi. Bu O‘zbekiston uchun ham dolzarb
ahamiyatga ega. Shu bois, chet el investorlarining huquqlarini himoya qilish va ular
uchun qulay investitsiya muhitini yaratish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biridir [1]. Ushbu maqolaning maqsadi O‘zbekistonda chet el
investitsiyalarini himoya qilishning mavjud huquqiy mexanizmlarini o‘rganish va
tahlil qilishdan iborat.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Maqolani tayyorlashda qiyosiy-huquqiy, tizimli tahlil va mantiqiy usullardan
foydalanildi. O‘zbek, rus va xorijiy manbalar, shu jumladan ilmiy maqolalar,
monografiyalar va qonunchilik hujjatlari o‘rganib chiqildi.
O‘zbekistonda chet el investitsiyalarini huquqiy tartibga solish masalalari
Gulyamov [2] tomonidan o‘rganilgan. Muallif O‘zbekistonda investitsiya
qonunchiligining rivojlanish bosqichlarini tahlil qilib, chet el investitsiyalarini
himoya qilishning asosiy huquqiy mexanizmlarini ko‘rsatib bergan.
Xodjayev [3] o‘z asarida O‘zbekistonda investitsiya muhitini yaxshilash va
chet el investitsiyalarini jalb qilish masalalarini tadqiq etgan. Muallif chet el
investitsiyalarini himoya qilishning huquqiy kafolatlarini takomillashtirish bo‘yicha
takliflar bergan.
Rustambekov [4] O‘zbekistonda investitsiya faoliyatini davlat tomonidan
tartibga solish va qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini o‘rganib chiqqan. Muallifning
fikricha, mamlakatda chet el investitsiyalarini himoya qilishning huquqiy bazasi
yetarlicha shakllangan, ammo uni amaliyotda qo‘llash mexanizmlarini
takomillashtirish zarur.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
92
NATIJALAR
Adabiyotlar tahlili va O‘zbekiston qonunchiligini o‘rganish natijasida chet el
investitsiyalarini himoya qilishning quyidagi asosiy huquqiy mexanizmlari
aniqlandi:
1.
Milliy
qonunchilik.
O‘zbekistonda
2019-yil
25-dekabrda
"Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida"gi yangi qonun qabul qilindi [5].
Ushbu qonunda chet ellik investorlarga keng huquqlar, kafolatlar va imtiyozlar
berilgan.
2.
Xalqaro shartnomalar. O‘zbekiston 50 dan ortiq davlat bilan ikki
tomonlama investitsiya shartnomalari (BIT) tuzgan [6]. Bu shartnomalar chet el
investitsiyalarini himoya qilishning muhim vositasi hisoblanadi.
3.
Ko‘p tomonlama konvensiyalar. O‘zbekiston Investitsiya nizolarini hal
qilish bo‘yicha xalqaro markaz (ICSID) to‘g‘risidagi konvensiyaga a'zo [7]. Bu
investorlar va davlatlar o‘rtasidagi nizolarni hal etish mexanizmini belgilaydi.
4.
Milliy sud tizimi. Investorlar o‘z huquqlarini himoya qilish uchun
O‘zbekiston sudlariga murojaat qilishlari mumkin.
5.
Xalqaro arbitraj. O‘zbekiston qonunchiligi xalqaro tijorat arbitraji va
investitsiya arbitrajini tan oladi [8].
TAHLIL VA MUHOKAMA
O‘zbekistonda chet el investitsiyalarini himoya qilishning yuqorida sanab
o‘tilgan huquqiy mexanizmlari bir qator afzalliklarga ega. Yangi investitsiya
qonunchiligi investorlar uchun huquqiy aniqlik va kafolatlarni ta'minlaydi. Xalqaro
shartnomalar esa investorlarga qo‘shimcha himoya beradi va nizolarni xalqaro
miqyosda hal etish imkoniyatini yaratadi.
Biroq, ushbu mexanizmlarning ba'zi kamchiliklari ham mavjud. Masalan,
milliy qonunchilik tez-tez o‘zgartirilishi mumkin, bu esa investorlar uchun noaniqlik
tug‘diradi. Xalqaro shartnomalar esa ba'zan davlatning tartibga solish huquqini
cheklashi mumkin [9].
O‘zbekistonda chet el investitsiyalarini himoya qilishning samarali tizimini
yaratish uchun quyidagi tavsiyalarni berish mumkin:
1.
Milliy qonunchilikni yanada takomillashtirish va barqarorlashtirish;
2.
Xalqaro
shartnomalarda
investorlar
va
davlat
manfaatlarini
muvozanatlashtirish;
3.
Nizolarni hal etishning muqobil usullarini rivojlantirish;
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
93
4.
Milliy sud tizimining samaradorligini oshirish;
5.
Investitsiya nizolarini hal etish bo‘yicha maxsus sud yoki arbitraj
markazini tashkil etish.
O‘zbekistonda chet el investitsiyalarini himoya qilishning huquqiy
mexanizmlari so‘nggi yillarda sezilarli darajada takomillashtirildi. 2019 yildagi
yangi investitsiya qonuni bu borada muhim qadam bo‘ldi. Qonun investorlarga keng
huquqlar va kafolatlar berish bilan birga, investitsiya faoliyatini tartibga solishning
zamonaviy mexanizmlarini joriy etdi [5].
Shu bilan birga, chet el investitsiyalarini himoya qilish mexanizmlarini
takomillashtirish jarayonida milliy manfaatlarni ham inobatga olish muhim.
Xususan, strategik tarmoqlarda davlatning tartibga solish huquqini saqlab qolish,
atrof-muhitni muhofaza qilish va mehnat huquqlarini ta'minlash masalalariga e'tibor
qaratish lozim [9].
O‘zbekiston uchun xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribasini o‘rganish ham
foydali bo‘lishi mumkin. Masalan, Singapur va BAA kabi mamlakatlar tajribasi
investitsiya nizolarini hal qilishning samarali mexanizmlarini yaratishda qo‘l kelishi
mumkin [10].
Shunday qilib, O‘zbekistonda chet el investitsiyalarini himoya qilishning
huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish – bu uzluksiz jarayon bo‘lib, u doimiy
monitoring va tahlilni talab etadi. Bu jarayonda nafaqat huquqshunoslar va
iqtisodchilar, balki amaliyotchi investorlarning ham fikr-mulohazalarini inobatga
olish muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekistonda chet el investitsiyalarini himoya qilishning huquqiy
mexanizmlarini yanada takomillashtirish uchun quyidagi yo‘nalishlarni ko‘rib
chiqish maqsadga muvofiq:
Raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiyalarni himoya qilish.
Blokcheyn
texnologiyalari va kriptovalyutalar kabi yangi investitsiya obyektlari paydo
bo‘lmoqda. Qonunchilikni bu o‘zgarishlarga moslashtirish zarur.
Ekologik va ijtimoiy mas'uliyatli investitsiyalarni rag‘batlantirish
.
"Yashil" investitsiyalar uchun qo‘shimcha imtiyozlar va kafolatlar joriy etish
mumkin.
Mintaqaviy hamkorlikni kuchaytirish.
Markaziy Osiyo mamlakatlari
o‘rtasida investitsiyalarni o‘zaro himoya qilish bo‘yicha ko‘p tomonlama shartnoma
tuzish imkoniyatini ko‘rib chiqish foydali bo‘ladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
94
Investitsiya ombudsmani institutini joriy etish.
Bu institut investorlar
huquqlarini himoya qilish va ular bilan davlat organlari o‘rtasidagi nizolarni
sudgacha hal etishga yordam berishi mumkin.
Milliy xavfsizlik manfaatlarini inobatga olgan holda, strategik tarmoqlarda chet
el investitsiyalarini cheklash mexanizmlarini aniq belgilash.
Bu yo‘nalishlar bo‘yicha islohotlarni amalga oshirish O‘zbekistonda chet el
investitsiyalarini
himoya
qilishning
huquqiy
mexanizmlarini
yanada
mustahkamlashga va mamlakatning investitsion jozibadorligini oshirishga xizmat
qiladi.
XULOSA
O‘zbekistonda chet el investitsiyalarini himoya qilishning huquqiy
mexanizmlari murakkab va ko‘p qirrali tizimni tashkil etadi. Bu tizim milliy
qonunchilik, xalqaro shartnomalar va nizolarni hal etish mexanizmlarini o‘z ichiga
oladi. Har bir mexanizmning o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud.
Samarali huquqiy himoya tizimini yaratish uchun milliy va xalqaro darajada
kompleks yondashuv talab etiladi. Bunda investorlar va davlat manfaatlarini
muvozanatlashtirish, huquqiy barqarorlikni ta'minlash hamda nizolarni hal etishning
samarali mexanizmlarini yaratish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kelajakda bu sohada yanada chuqur tadqiqotlar olib borish, xususan, raqamli
iqtisodiyot sharoitida chet el investitsiyalarini himoya qilishning yangi
mexanizmlarini o‘rganish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
“O‘zbekiston — 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
Farmoni,
11.09.2023
yildagi
PF-158-son,
https://lex.uz/ru/docs/-6600413
2.
Gulyamov S.S. (2019). Chet el investitsiyalarini huquqiy tartibga
solish. Toshkent: TDYU nashriyoti.
3.
Xodjayev A.R. (2018). O‘zbekistonda investitsiya muhitini yaxshilash
va chet el investitsiyalarini jalb qilish masalalari. Iqtisod va moliya jurnali, 2018(5),
20-28.
4.
Rustambekov I.R. (2020). O‘zbekistonda investitsiya faoliyatini davlat
tomonidan tartibga solish va qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari. Iqtisodiyot va
innovatsion texnologiyalar jurnali, 2020(1), 100-110.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
95
5.
O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 25-dekabrdagi "Investitsiyalar
va investitsiya faoliyati to‘g‘risida"gi O‘RQ-598-son Qonuni // Qonun hujjatlari
ma'lumotlari milliy bazasi, 26.12.2019-y.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi
ma'lumotlari.
https://mift.uz/uz/menu/xalqaro-shartnomalar
7.
ICSID (2021). List of Contracting States and Other Signatories of the
Convention. World Bank.
8.
O‘zbekiston Respublikasining 2006-yil 16-oktabrdagi "Xalqaro tijorat
arbitraji to‘g‘risida"gi O‘RQ-64-son Qonuni // O‘zbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari to‘plami, 2006 y., 42-son, 416-modda.
9.
Farxutdinov I.Z. (2014). Mezhdunarodnoye investitsionnoye pravo i
protsess. Moscow: Prospekt.
10.
Dolzer R. and Schreuer C. (2012). Principles of international
investment law. Oxford University Press.
