“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
232
GLISIRRIZIN KISLOTASINING BIOLOGIK AHAMIYATI
GAPPAROVA FARIDA JABBAROVNA
Sayxunobod tumani 23-maktab kimyo fani oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Glitsirrizin kislotasi uch atomli kislota bo‘lib, tarkibidagi
elektrodonor xususiyatga ega bo‘lgan atom va atom guruhlari mavjud bo‘lganligi
uchun bir qator metallar tuzlari va donor xususiyatli molekulalar bilan
supramolekulyar gidroksidlari bilan reaksiyaga kirishadi. GK tabiiy birikmalardan
bo‘lib, reagentning olinish manbasi tiklanuvchan va getrohalqali birikmalar negizida
turli xil supramolekulyar komplekslar olish va ularning biologik vaolligi hamda
barqarorligini o‘rganish imkoniyatini beradi.
Kalit so‘zlar:
glirsirrizin kislotasi, biologik ahamiyat, kimyoviy tuzilish.
Kimyoviy tuzilishiga ko’ra, glisirrizin kislota (GK) - (20β-karboksi-11-okso-
30-norolean-12-yen-3β-il-2-
O
-β-D-glyukopiranuronozil-α-D-glyuko-
piranoziduron kislota) oziq-ovqat
sanoatida shirinlashtiruvchi vosita sifatida,
tibbiyotda, aromaterapiyada
va boshqa bir qator sohalarda qimmatli xomashyo
hisoblanadi.
GK molekulasining kimyoviy tuzilishini ikki qismga ajratish mumkin: uglevod
qismi va triterpen aglikoni. GK ning triterpen aglikoni - glisirret kislotasini
kimyoviy tuzilishini o’rganishga Rujichka, Djerassi va Bitonlar katta hissa
qo’shishgan.
Shirinmiya ildizi tarkibida GK Na
+
, K
+
, Mg
2+
Ca
2+
tuzlari shaklida mavjud
bo’ladi, kimyoviy tuzilishi bo’yicha esa α-, β-izomerlar va shuningdek,
trans
- va
sis-
tarmoqlanish shakllarida uchrashi qayd qilingan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
233
1.1-rasm. GK ning kimyoviy tuzilishi fragmentlari
[5; 62-b].
Glisirrizin kislotasi (glycyrrhizin) asosan "kondan" (liquorice) o'simligidan
olinadi va farmatsevtikada, kosmetikada va oziq-ovqat sanoatida keng qo'llaniladi.
Uning biologik ahamiyati quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1.
Yallig'lanishga
qarshi ta'sir: Glisirrizin
kislotasi
yallig'lanishni
kamaytiruvchi xususiyatlarga ega bo'lib, organizmda yallig'lanish jarayonlarini
boshqarishga yordam beradi.
2. Immun tizimini qo'llab-quvvatlash: U immun tizimini kuchaytirish va
kasalliklardan himoya qilishda foydali bo'lishi mumkin.
3. Antivirus xususiyatlari: Ba'zi tadqiqotlar glisirrizin kislotasining viruslarga
qarshi ta'sir ko'rsatishini va ayrim virusli infeksiyalarni kamaytirishga yordam
berishini ko'rsatadi.
4. Jigar salomatligi: Ushbu kislotaning jigarni himoya qilish xususiyatlari ham
mavjud bo'lib, jigar kasalliklarini oldini olishda foydali bo'lishi mumkin.
5. Oziq-ovqat sanoatida qo'llanishi: Glisirrizin kislotasi tatib beruvchi sifatida
ishlatiladi va shirinliklar, ichimliklar va boshqa mahsulotlarda keng tarqalgan.
Гидрофиль фрагмент
Гидрофоб фрагмент
β–изомер
α–изомер
Цис
–тармоқланиш
Транс
–тармоқланиш
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
234
6. Stressni kamaytirish: U gormonlar darajasini tartibga solish orqali stressni
kamaytirishga yordam beradi.
Glisirrizin kislotasini qabul qilishda ehtiyotkorlik zarur, chunki uning ortiqcha
iste'moli salbiy ta'sirlar (masalan, qon bosimini oshirish) keltirib chiqarishi mumkin.
Shuning uchun, uni qo'llashdan oldin shifokor bilan maslahatlashish muhimdir.
Gall kislotasi tanninning gidrolitik parchalanishi natijasida olinadi. Tannin
ko’p miqdorda turk, xitoy, yapon sarg’ish yong’oq barglarida uchraydi. Xitoy
yong’og’idagi tannin miqdori 60-70%. Birinchi ikki turdagi xom ashyo yuqori sifatli
tannin va gall kislotasining asosiy manbalari hisoblanadi. [51– P. 1551-1565]. Bu
o’simliklar Qrim, Kavkaz va Ukrainada keng tarqalgan. Bu o’simliklarda
gallotannin miqdori 25-30%ga yetadi. Gall kislotasining yallig’lanishga qarshi
ta’siri va asosiy ta’sir mexanizmini isbotlangan. Gall kislotasining ko’plab biologik
faolliklari ichida alohida antibakterial [52 R – 851.] va antioksidant [53-P.937–942.]
faolliklarini ko’rish mumkin bo’ladi.
Gall kislotasi odatda farmasevtika sanoatida Folin-Chokalto usulidan
foydalanib, turli analizatorlarda fenol tarkibini aniqlash uchun standart sifatida
qo’llaniladi. U meskalin alkaloidi sintezida ham boshlang’ich material sifatida
ishlatilishi mumkin.
meskalin alkaloidi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
235
Gall kislotasining pomidor o’simliklarini yetishtirishda va boshqarishga o’ziga
xos mexanizmga ega ekanligi aniqlandi va shuning uchun o’simliklarning samarali
o’sishini stabillashtiruvchi sifatida ishlatish mumkinligi ko’rsatib berildi.
Gall kislota va tabiiy fenollar nazariy hamda amaliy jihatdan to’liq
o’rganilmagan va shuning uchun ham ularning biologik jihatdan faolligi haligacha
katta qiziqish uyg’otib kelmokda [56.-82-84s].
Gall kislotasi stimulyasiyalangan xitozanning yallig’lanish, mikroblarga va
saratonga kasalligiga qarshi antioksidant ta’sir ko’rsatishi aniqlangan.
Shu bilan birga gall kislotasi, qahva va xlorogen kislotalarning antioksidantlik
faolligini qiyosiy o’rganishda, floresanning lyuminessent intensivligining
logarifmga bog’liqligi ham gall kislota konsentrasiyasiga bog’liq ekanligi va ular
aniqlangan qora choy tarkibida xlorogen va gall kislotalarining nisbatan antioksidant
faolligi yaxshi ekanligi aniqlangan.
Shuningdek, gall kislotasining alkil efirlari membranalarni barqarorlashtirish
uchun tizimli antioksidantlar sifatida foydalanilgan. Yangi biologik faol birikmalar
olish hamda tanadagi erkin radikallarning ortiqcha ishlab chiqarilishi va yurak-qon
tomir tizimi, onkologik kasalliklar xavf omili hisoblanadi. Erkin radikallar
oksidlanishida muhim rol o’ynaydi istiqbolli antioksidantlarni olishning dolzarbligi
farmakoterapiyada muhim ahamiyatga ega. Gall kislotasi va uning hosilalari ana
shunday istiqbolli birikmalardan hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YHATI:
1.
Korniyevskaya
V.S.
Izucheniye supramolekulyarnыx struktur
glisirrizinovoy kislotы v rastvorax metodami
1
N YaMR i XPYa // Avtoreferat diss.
...k.xim.n. – Novosibirsk, 2008. – S.3–20.
2.
Djegrassi C., Osiecki J., Closson W. Constitution of the ester obtained
by oxidation of methylglycyrrhetate acetate. – J.Am.Chem.Soc. - 1959. - V.81. -
P.458- 460.
3.
Ruzicka L., Jeger O. Lage der carboxylgruppe bei der Glycyrrhetinsaure.
- Helv. Chim. Acta. – Zurich. - 1943. - V.26. - P. 2278-2282.
4.
Chao Su, LiQin Jiang, WenJun Zhang. A review on heavy metal
contamination in the soil worldwide: Situation, impact and remediation techniques.
Environmental Skeptics and Critics, 2014, 3(2): 24-38
5.
Yakovshin L.A. Molekulyarnыye kompleksы triterpenovыx glikozidov s
biologicheski aktivnыmi veщyestvami: Polucheniye, ximiko–farmasevticheskiye
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
236
svoystva i biologicheskaya aktivnost // Diss… na soiskaniye uchen. st. d.xim.n. –
Sevastopol, 2018. – S.10–238.
6.
Yakovishin L.A., Grishkoves V.I., Korj Ye.N. Supramolekuyarnыy
kompleks monoammoniynoy soli glisirrizinovoy kislotы (Glisirama) s kofeinom //
Uchenыye zapiski Krыmskogo federalnogo un–ta im. Vernadskogo V.I. (Biologiya.
Ximiya). – 2014. – T.27(66). – №4. – S.131–137.
7.
Tolstikova T.G., Tolstikov A.G., Tolstikov G.A. Na puti k nizkodoznыm
lekarstvam. - Vestnik rossiyskoy akademii nauk. – Moskva. 2007. - T.77. - №10. -
S.867-874.
8.
Tolstikov G.A., Baltina L.A., Grankina V.P., Kondratenko R.M.,
Tolstikova T.G. Solodka bioraznoobraziye, ximiya, primeneniye v medisine. –
Novosibirsk. Akademicheskoye izdatelstvo «Geo». - 2007. - 311s.
