“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
246
Arxitektura inshootlari va majmualarini shakllantirishning ekologik
tamoyillari
Samarqand davlat arxitektura- qurilish universiteti, Interyer dizayn
kafedrasi o'qituvchisi Abbosova Mehribon Sobir qizi
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqolada Arxitektura inshootlari va majmualarini
shakillantirishning ekologik tamoillari mavzusida asosiy tushunchalar yoritib
berilgan.
Kalit so’zlar:
Energiya, Ekologik, Mikro iqlim, Qurilish, Passiv uylar, Ecotect
(Avstraliya), Mahalliy jamoalar.
Kirish
Bugungi kunda arxitektura inshootlari va majmualarini shakllantirishda
ekologik tamoyillarni hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Ekologik barqarorlik va
tabiiy resurslardan samarali foydalanish nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilish, balki
inson hayoti sifatini oshirishda ham muhimdir. Ushbu referatda arxitektura
loyihalarida ekologik tamoyillarni qanday qo‘llash mumkinligi haqida ma'lumot
beramiz.
1. Ekologik Arxitektura Nima?
Ekologik arxitektura — bu tabiiy muhitni himoya qilish, energiya va resurslarni
tejash, inson salomatligini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan arxitektura yo‘nalishidir.
Bu tamoyillar quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi:
- Energiya samaradorligi: Inshootlarning energiya iste'molini kamaytirish,
quyosh, shamol va boshqa qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish.
- Materiallar tanlovi: Ekologik toza, qayta ishlanadigan va tabiiy materiallardan
foydalanish.
- Mikro iqlimni nazorat qilish: Tabiiy shamol, quyosh nuridan samarali
foydalanish orqali inshootning ichki iqlimini yaxshilash.
Asosiy jihatlari:
Energiya samaradorligi
:Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan (quyosh,
shamol, biogaz) foydalanish.
Binolarning energiya iste'molini kamaytirish uchun maxsus izolyatsiya va
energiya tejovchi tizimlar.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
247
Tabiiy materiallardan foydalanish
:Ekologik toza, qayta ishlanadigan va
mahalliy materiallar (masalan, yog'och, tuproq) tanlash.
Kimyoviy moddalar va zaharli materiallardan qochish.
Mikro iqlimni yaxshilash
:
Tabiiy havalandırma va yorug'likdan foydalanish orqali ichki iqlimni
yaxshilash.
Yashil maydonlarni ko‘paytirish, daraxtlar va o‘simliklar ekish orqali atrof-
muhitni yanada qulaylashtirish.
Barqaror boshqarish
:
Qurilish jarayonida chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash.
Ekologik standartlarga muvofiq loyihalash va qurish jarayonida atrof-muhitga
ta'sirni baholash.
Ekologik Arxitekturaning afzalliklari:
Atrof-muhitni muhofaza qilish
: Tabiiy resurslarni tejash va chiqindilarni
kamaytirish orqali ekologik izni kamaytiradi.
Inson salomatligini yaxshilash
: Sog'lom muhit yaratish orqali yashovchilar
uchun qulay sharoitlarni ta'minlaydi.
Qaror qabul qilishda barqarorlik
: Kelajak avlodlar uchun resurslarni
saqlab qolishga yordam beradi.
Ekologik arxitektura, shuningdek, ijtimoiy mas'uliyatni ham o‘z ichiga oladi,
chunki u mahalliy jamoalarning ehtiyojlarini hisobga olib, ijtimoiy barqarorlikni
ta'minlashga yordam beradi.
2. Ekologik Tamoyillar
Ekologik arxitektura tamoyillari quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga
oladi:
- Qayta tiklanuvchi energiya manbalari: Quyosh panellari, shamol turbinalari
va boshqa energiya manbalaridan foydalanish.
- Resurslarni tejash: Suv va energiya iste'molini kamaytirish uchun innovatsion
texnologiyalarni joriy etish, masalan, oqova suvlarni qayta ishlash tizimlari.
- Mahalliy materiallardan foydalanish: O‘rnatilgan joyning tabiiy resurslariga
mos keladigan materiallardan foydalanish orqali transport xarajatlarini kamaytirish.
- Biologik xilma-xillikni saqlash: Loyiha jarayonida atrof-muhit va mahalliy
ekosistemaga ta'sirini hisobga olish.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
248
3. Ekologik Arxitektura Misollari
-
"Green Building" (Yashil binolar): Bunday inshootlar energiya
samaradorligini oshiruvchi va tabiiy resurslardan tejamkor foydalanadigan usullarda
quriladi. Masalan, LEED (Leadership in Energy and Environmental Design)
sertifikati.
- Passiv uylar: Ushbu binolar energiya sarfini minimal darajaga tushirish uchun
maxsus izolyatsiya va tabiiy havalandırma tizimlariga ega.
Ekologik Arxitektura Misollari
Ekologik arxitektura ko'plab innovatsion va barqaror yondashuvlarni o'z ichiga
oladi. Quyida ushbu sohadagi bir nechta misollar keltirilgan:
1. Yashil Binalar
- LEED (Leadership in Energy and Environmental Design) sertifikatiga ega
binalar. Ushbu binolar energiya samaradorligi, suvni tejash, ichki havoni sifatini
yaxshilash va qayta ishlanadigan materiallardan foydalanishga asoslangan.
- Masalan, Bosch Eco+ Building (Germaniya) — bu binoda quyosh
energiyasi va energiya tejovchi tizimlar qo'llanilgan.
2. Passiv Uylar
- Passiv uylar maksimal darajada izolyatsiya qilingan, tabiiy energiya
manbalaridan (quyosh va shamol) foydalanishga qaratilgan. Ular minimal energiya
sarfi bilan iqlimni saqlashga qodir.
- Münsterdagi Passiv Uy (Germaniya) misoli, bu uy haroratni barqaror
saqlash uchun maxsus texnologiyalarga ega.
3. Ochiq Yashash Binalari
- The Edge (Amsterdam) — bu ofis binosi, unda tabiatga qaratilgan dizayn
va energiya samaradorligi bo'yicha bir qator innovatsiyalar mavjud. Binoda energiya
tejovchi tizimlar va yashil maydonlar ko'p.
4. Ekologik Foydalanish Markazlari
- Ecotect (Avstraliya) — bu ekologik maqsadlar uchun mo'ljallangan loyiha,
unda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish, suvni tejash va atrof-
muhitga zarar bermaydigan materiallardan foydalanish kabi tamoyillar qo'llaniladi.
5. Kengaytirilgan Yashil Mintaqalar
- Plymouth University (Buyuk Britaniya) — universitetning yangi kampusi
energiya samaradorligi va barqaror ekologik tizimni ta'minlash uchun mo'ljallangan.
Tabiiy havalandırma, quyosh energiyasi va yashil maydonlar bilan bezatilgan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
249
6. Yashil Chiqindilarni Boshqarish
- Vancouver EcoDensity — bu shahar rejalashtirish dasturi, unda yashil
binolar va ekotizimlarni yaratishga qaratilgan. Shahar ichida chiqindilarni
kamaytirish va yashil maydonlarni ko'paytirish strategiyalari ishlab chiqilgan.
Bu misollar ekologik arxitektura sohasidagi yangiliklarni va barqarorlikni
ta'minlashda qilingan harakatlarni ko'rsatadi. Ushbu yondashuvlar atrof-muhitni
himoya qilish va inson hayoti sifatini yaxshilashga qaratilgan.
4. Ekologik Arxitektura va Ijtimoiy Mas'uliyat
Ekologik arxitektura nafaqat atrof-muhitni himoya qilishga qaratilgan, balki
ijtimoiy mas'uliyatni ham o‘z ichiga oladi. Inshootlar va majmualar joylashgan
hududda yashovchi aholi uchun qulay sharoitlarni yaratish, jamoaviy makonlarni
rivojlantirish va madaniy merosni saqlash muhimdir.
Ekologik Arxitektura va Ijtimoiy Mas'uliyat
Ekologik arxitektura, atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror rivojlanishga
qaratilgan yondashuv sifatida, ijtimoiy mas'uliyat bilan chambarchas bog'liqdir. Bu
ikki tushuncha bir-birini to'ldiradi va birgalikda yanada barqaror va qulay yashash
muhitini yaratishga yordam beradi.
Ekologik Arxitekturaning Ijtimoiy Mas'uliyatga Ta'siri
1. Yashash Sharoitlarini Yaxshilash:
- Ekologik arxitektura, energiya samaradorligi va tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish orqali aholi uchun sog'lom yashash sharoitlarini ta'minlaydi.
- Barqaror dizayn, ichki havoni tozalash va tabiat bilan integratsiya qilish
orqali odamlar uchun qulay muhit yaratadi.
2. Jamoat Joylarining Rivoji:
- Ekologik arxitektura loyihalari, jamoat joylarining rivojlanishini qo'llab-
quvvatlashga qaratilgan. Yashil maydonlar, parklar va ochiq joylar jamoaning
salomatligini va hayot sifatini yaxshilaydi.
- Bunday joylar odamlarni birlashtirish va ijtimoiy aloqalarni
mustahkamlashga yordam beradi.
3. Mahalliy Iqtisodiyotga Ta'sir:
- Mahalliy materiallardan foydalanish va mahalliy ishchi kuchini jalb qilish
orqali ekologik arxitektura mahalliy iqtisodiyotni rivojlantirishga hissa qo'shadi.
- Ekologik arxitektura loyihalari mahalliy jamoalarga iqtisodiy foyda
keltiradi va yangi ish o'rinlari yaratadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
250
4. Ta'lim va Xabardorlik:
- Ekologik arxitektura orqali, aholi o'rtasida ekologik mas'uliyat va
barqarorlik haqida xabardorlikni oshirish imkoniyati yaratiladi.
- Jamoat loyihalari, ekologik bilimlarni oshirishga va kelajak avlodlarni
barqaror yashash tarzi bilan tanishtirishga yordam beradi.
5. Ijtimoiy Adolat:
- Ekologik arxitektura, ijtimoiy adolatni ta'minlashga qaratilgan yondashuv
sifatida, barcha qatlamlardan odamlar uchun qulay va arzon yashash sharoitlarini
yaratishga intiladi.
- Mahalliy jamoalar va ehtiyojmand qatlamlar uchun barqaror va qulay
yashash muhitlarini ta'minlash.
Xulosa
Arxitektura inshootlari va majmualarini shakllantirishda ekologik tamoyillarni
qo‘llash, nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilish, balki inson hayoti sifatini
yaxshilashda ham muhim rol o‘ynaydi. Ekologik arxitektura, nafaqat badiiy
estetikaga, balki barqaror rivojlanishga qaratilgan yondashuvdir. Shu bois, kelajakda
arxitektura va shaharsozlikda ekologik tamoyillarni yanada kengroq qo‘llash
zarurati mavjud. Ekologik arxitektura va ijtimoiy mas'uliyat birgalikda muhim rol
o'ynaydi, chunki barqaror rivojlanish nafaqat atrof-muhitni himoya qilish, balki
inson hayoti sifatini yaxshilashni ham o'z ichiga oladi. Ekologik arxitektura
yondashuvlari orqali, ijtimoiy mas'uliyatni oshirish va jamiyatda barqarorlikni
ta'minlash uchun yangi imkoniyatlar yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. В. Н. Логвинов Природа и архитектура: путь интеграции – М., 2019 изд.
Гласность – 218стр.
2.
https://top-technologies.ru/ru/article/view?id=37000
3. Ревзин Г. Как устроен город будущего Санкт-Петербург, Strelka Press
2022 – 216 стр.
4.
https://cyberleninka.ru/article/n/arhitektura-okruzhayuschaya-sreda-i-
ekologiya
