“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
389
LOGISTIKANING NAZARIY ASOSLARI VA UNING TARIXI
Saitqulova Matluba Abdixalil qizi
Qarshi davlat universiteti Iqtisodiyot fakulteti
Iqtisodiyot yo’nalish 3-bosqich talabasi
Annotatsiya
: Maqolada logistikaning nazariy asoslari va uning jahon
iqtisodiyotidagi o‘rni bo‘yicha tadqiqot olib borilgan bo‘lib, iqtisodchi olimlarning
tadqiqotlaridan nazariyalar ,logistikaning tarixi haqida va logistikaning qo’llanilishi
natijasida xom ashyo va tovar zahiralari minimallashadi, yetkazib beruvchilar va
zahiralar optimal tarzda joylashishi yoritilgan.
Tayanch iboralar:
Logistika, xalqaro transport, tovar, Makrologistika,
Mezologistika, Mikrologistika.
Logistika – moddiy, moliyaviy va axborot oqimlarini joriy manbadan to
iste’mol sohasigacha bo’lgan harakatini rejelashtirish, tashkil etish, boshqarish,
optimallashtirish, nazorat qilish va muvofiqlashtirish to’g’risidagi sohadir. Moddiy
va unga taaluqli bo’lgan boshqa barcha oqimlarning ro’y berishi, harakati, miqdoriy
va sifat o’zgarishlarini logistika nuqtai nazaridan mikro yoki makro darajada
o’rganish, tadqiq qilish va boshqarish tizimli yondashishni talab qiladi. Bunda
yuqorida ta’kidlangan jarayonlar bir butun va ma’lum maqsadga yo’naltirilgan
tizimning o’zaro uzviy bog’langan elementlari deb qaraladi. Moddiy oqimlar
ta’minot, ishlab chiqarish, taqsimot va iste’mol jarayonlarining turli bo’g’inlaridan
o’tganda turlicha miqdoriy, tarkibiy va sifat o’zgarishlari ro’y beradi. Logistika
sohasidagi faoliyat ko’p qirralidir. Ularga tashish va, taqsimot jarayonlari, zahira va
ombor xo’jaliklarini boshqarish, axborot tizimini tashkil qilish, tijorat va moliyaviy
faoliyatlarni boshqarish kabilar kiradi. Logistikaing qo’llanilishi natijasida xom
ashyo va tovar zahiralari minimallashadi, yetkazib beruvchilar va zahiralar optimal
tarzda joylashadi, tovarlarning ishlab chiqarishdan iste’mol sohasigacha bo’lgan
harakat vaqti qisqaradi, bularning barchasi esa pirovard natijada umumiy
xarajatlarning kamayishiga olib keladi.Logistikaning asosiy maqsadi ta’minot
tizimidagi moddiy resurslarni optimallashtirish, ishlab chiqarish bo’g’inlarining
xom ashyo, materiallar, detallar, yarim tayyor mahsulotlarga bo’lgan talabini
samarali qondirish va tayyor mahsulotni iste’molchilarga yetkazib berish uchun
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
390
qilinadigan barcha harakatlarni hisobga olgan holda umumiy xarajatlarni,
kamaytirishdan iboratdir.
Logistika (yunoncha - fikr yuritish san'ati, keyinchalik - armiya va uning
harakatini ta'minlash, matematik logistika). Qadimgi matematikada logistika o'sha
paytda ma'lum bo'lgan hisoblash va o'lchash algoritmlarining kombinatsiyasi
sifatida tushunilgan. Leybnits "logistika" atamasini o'z xulosalarini hisoblashda
ishlatgan.
Logistikaning shakllanish davri (1950 1970 yy.) Logistika nazariyasining jadal
rivojlanishi va uni amalda birinchi marta qo'llash. marketing logistikasi tushunchasi
bilan birgalikda bozor ehtiyojlariga e'tibor berishga, sotishni rag'batlantirishga va
xarajatlarni kamaytirish amaliyotini ishlab chiqishga olib keladi.
Biznes logistikasi konsepsiyasining paydo bo'lishi (1960-1970 yillar) Logistika
yondoshuvi, transport, omborxona, materiallarni qayta ishlash, himoya qadoqlash,
inventarizatsiya nazorati, ishlab chiqarish joyi va omborning joylashishini tanlash,
ishlab chiqarish buyurtmalarini boshqarish, talabni prognozlash, ishlab
chiqaruvchilar va iste'molchilarga xizmat ko'rsatishda marketing yondashuvi.
Ishlab chiqarishda yuqori sifatli xom ashyo yetishmasligi fonida raqobatning
kuchayishi va shafqatsizligi. qadoqlash inqilobi davri (1970 yil oxirlari) Ombor
jarayonidagi tub o'zgarish, uning operatsion tarkibi, ombor ishlarini tashkil etish
tamoyili, texnik va texnologik ta'minot. Transport va saqlash uskunalari, yangi
turdagi idishlar va qadoqlash vositalaridan foydalanishning boshlanishi, birinchi
konteynerlardan foydalanish, ombor operatsiyalarida, qadoqlashda, o'lchamlarda
standartlashtirishni joriy etish.
To'liq logistik (ta'minot) zanjiri g'oyasining paydo bo'lishi (1980-1990- yillari)
Shaxsiy kompyuterlarning jadal rivojlanishi va ularning biznesda keng qo'llanilishi
global ma'lumotlardan foydalanishga olib keldi. tashkilotni logistik boshqarish
uchun bo'sh joy, barcha logistika funktsiyalari va operatsiyalarini kompleks ko'rib
chiqish va umumiy logistika xarajatlarini minimallashtirish, bozorni globallashtirish
va yagona iqtisodiy makonni shakllantirish uchun imkoniyatlar paydo bo'ldi.
Hozirgi
globallashgan
iqtisodiyotda
kompaniyalar
dunyoning
turli
burchaklaridan materiallar va mahsulotlarni sotib olishga va ularni turli
mintaqalardagi mijozlarga sotishga intilishlari sababli logistika tobora muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Global logistika tarmoqlari bir nechta funktsiyalar va
tashkilotlarda samarali muvofiqlashtirish, hamkorlik va axborot almashishni talab
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
391
qiladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, logistika jahon iqtisodiyotining muhim
tarkibiy qismi bo‘lib, kompaniyalarning bugungi raqobatbardosh biznes muhitida
muvaffaqiyat qozonishi uchun logistikani samarali boshqarish uchun zarur.
Logistika jahon iqtisodiyotida muhim rol o'ynaydi, chunki u butun dunyo bo'ylab
tovarlar va xizmatlarning samarali harakatini ta'minlaydi.
Qadimgi matematikada logistika o‘sha davrda ma’lum bo‘lgan hisoblash
hamda o‘lchash algoritmlarining kombinatsiyasi sifatida tushunilgan. Leybnits
“logistika” atamasini o‘z xulosalarini hisoblashda ishlatgan. Bugungi kunda ushbu
mavzu universal e’tirofga sazovor bo‘ldi va ko‘plab sohalarni o‘z ichiga oladi.
Zamonaviy sharoitda mutaxassislar logistikaning bir nechta turlarini aniqladilar:
- axborot logistikasi;
- logistika vositalarini sotib olish;
- ishlab chiqarish jarayonlarining logistikasi;
- sotish logistikasi;
- inventar logistikasi;
- ombor logistikasi;
- transport logistikasi.
Ushbu turdagi logistika ta’minot zanjiri bo‘g‘inlariga ta’siri orqali o‘zini
namoyon qiladi. Logistika zanjiri chiziqli tartiblangan to‘plamdir lekin logistika
operatsiyalarini amalga oshiruvchi jismoniy yoki yuridik shaxslar sanoat iste’moli
holatida bir logistika tizimidan boshqasiga yoki shaxsiy noishlab chiqarish iste’moli
holatida yakuniy iste’molchiga tashqi materiallar oqimini amalga oshirish uchun
zarur bo‘ladi. Oqim - bu bir butun sifatida qabul qilinadigan ob’ektlar to‘plamidir.
U ma’lum bir vaqt oralig‘idagi jarayon sifatida mavjud bo‘lib, ma’lum bir vaqt
ichida mutlaq birliklarda o‘lchanadi.
Logistika zanjirida quyidagi asosiy bo‘g‘inlar ajralib turadi:
- materiallar, xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlar yetkazib berish;
- mahsulot va xom ashyoni saqlash;
- tovarlar ishlab chiqarish;
- taqsimlash, shu jumladan tayyor mahsulot omboridan tovarlarni jo‘natish;
- tayyor mahsulotlarni iste’mol qilish.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
392
1-rasm Logistika zanjirining bo‘g‘inlari [2]
Logistika zanjirining har bir bo‘g‘ini o‘z elementlarini o‘z ichiga oladi, ular
birgalikda logistikaning moddiy asosini tashkil qiladi. Logistikaning moddiy
elementlariga quyidagilar kiradi:
- transport vositalari hamda inshootlari;
- omborxona;
- aloqa va nazorat vositalari.
Logistika tizimi tabiiy ravishda xodimlarni ham qamrab oladi, ya’ni barcha
ketma-ket operatsiyalarni bajaradigan ishchilar. Logistika tizimi ma’lum logistika
funksiyalarini bajaradigan moslashuvchan qayta aloqa tizimidir. Logistika tizimi -
bu moddiy oqimlarni tashkil qilish hamda boshqarish uchun shakllar, usullar va
qoidalar to‘plami.
Logistika
zanjiri
Omborlar
Tarqatish
zanjiri
Tovarlar
ishlab
chiqaruvchila
r
Mahsulot
iste’molchila
ri
Mahsulot
yetkazib
beruvchilar
Transport
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
393
2-rasm. Korxonada logistika quyi tizimlari
Umumjahon sifat boshqaruvi konsepsiyasining paydo bo'lishi va rivojlanishi
(2000 yil o'rtalari) ma'lumotlardan foydalanishga olib keldi. Sifatni boshqarishda
logistik yondashuvdan foydalanish, raqobatning kuchayishi sifat uchun kurashga
olib boradi, xizmat ko'rsatish darajasini yaxshilaydi, ishlab chiqaruvchi va
iste'molchining maqsadlari birligi tan olinadi. Logistika rivojlanishi uchun ushbu
bosqichning ahamiyati shundan iboratki, erkin bozorlarda strategik rejalashtirish
nuqtai nazaridan, kompaniyaning integratsiyalangan logistika vazifalari umumiy
sifat boshqaruvi g'oyasiga to'g'ri keladi. kompaniyaning integratsiyalangan logistika
vazifalari umumiy sifat boshqaruvi g'oyasiga to'g'ri keladi.
Turli operatsiyalarni rejalashtirish hamda logistika tizimining elementlari
darajasini tahlil qilish qobiliyati uning makrologistika va mikrologistikaga
Boshlang’ich daraja: logistika
bo’limlari faoliyatini tashkil etish,
omborlar va transport ishlarini
tashkil etish.
Tashkiliy daraja: buyurtmani
boshqarish , ishlab chiqarishda
materiallar oqimini boshqarishni
tashkil etish.
Funksional daraja: Ishlab chiqarishda
moddiy oqimlarni tashkil etish,
xaridlarni boshqarish, logistika
yechimlarini huquqiy axborot
ta’minotini tashkil etish, mahsulot
sotishni tashkil etish.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
394
bo‘linishini oldindan belgilab qo‘ydi. Makrologistika - bu mintaqaviy,
mintaqalararo, milliy hamda davlatlararo darajadagi jarayonlarni o‘rganadigan
logistika hisoblandi.
Logistika maqsadi
mahsulot (tovar) ni iste'molchiga o'z vaqtida va
kerakli darajada ish kuchi, moddiy, moliyaviy resurslarning minimal qiymatida
qabul qilinishini (yetkazib berilishini) ta'minlashdir.
Oltita shart bajarilganda logistika faoliyatining maqsadiga erishildi deb
hisoblanadi
:
1.kerakli mahsulot;
2.zaruriy sifat;
3.kerakli miqdorda yetkazib berildi;
4.o'z vaqtida;
5.kerakli joyga;
6.minimal xarajat bilan.
Turli xil operatsiyalarni rejalashtirish va logistika tizimining elementlari
darajasini tahlil qilish uning makro logistika, mezologiya va mikro logistika bo'yicha
bo'linishini oldindan belgilab qo'ydi.
Makrologistika
logistika sohasi bo'lib, yetkazib beruvchilar va iste'molchilar
bozorini tahlil qilish, taqsimotning umumiy konsepsiyasini ishlab chiqish,
omborlarni xizmat ko'rsatish joyiga joylashtirish, transport va transport
vositalarining turini tanlash, transport jarayonini tashkil etish, material oqimlarining
oqilona yo'nalishlari, xom ashyo, materiallar va yarim tayyor mahsulotlarni yetkazib
1.Moliyaviy ishonchlilik bilan biznes
tajribasi hamda to’lov qobiliyati hisobga
olinadi.
3. Moslashuvchan- bu holda iste’molchiga
material oqimini yetkazib berish to’g’risidan-
to’g’ridan ulanishlar orqali ham vositachilar
ishtirokida amalga oshiriladi.
2.Marketing siyosati raqobatbardoshlikni
hisobga oladi mahsulotlarning
afzalliklari, maqsadlilik va aloqa siyosati.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
395
berish kabi punktlarni o’z ichiga oladi. Tayyor mahsulotni yetkazib berish
punktlarini tashkil qilish, tranzit yoki omborni taqsimot usulini tanlash bilan
shug’ullanadi.
Mezologistika
bir sohadagi bir nechta firmani bitta tizimga birlashtiradigan
logistika sohasidir.
Mikrologistika
bu logistika sohasi bo'lib, u logistikaning individual aloqalari
va elementlari ichidagi muammolarni hal qiladi va ichki darajada moddiy va axborot
oqimlarini boshqaradi. Bunga korxona ichidagi turli xil logistik operatsiyalarni
rejalashtirish, masalan yuklash va tushirish, transport va omborxonalar va
hokazolarni kiritish mumkin. Mikrologiyada korxonalar ichida 11 mahsulot
harakatini rejalashtirish, tayyorlash, amalga oshirish va boshqarish bo'yicha
operatsiyalar amalga oshiradi.
Logistik qarorlarda qatnashuvchilar: ishlab chiqaruvchilar, yetkazib
beruvchilar, transport agentliklari, iste'molchilar, davlat idoralari.
Xususiy sektorda iste'molchi ishlab chiqaruvchining mahsulotlariga talabga
ega. Ishlab chiqaruvchi yetkazib beruvchi sifatida ishlaydi. U transport agentliklari
bilan korxonaga xom ashyo va tayyor mahsulotni korxonalardan bozorlarga
o'tkazish bo'yicha muzokaralar olib boradi. Shunday qilib, transportga bo'lgan talab
hosil bo'lgan talabdir. Hukumat bozor faoliyatining umumiy qoidalarini belgilaydi
va transport infratuzilmasining ishlashini qisman ta'minlaydi. Davlat sektorida
hukumat mahsulotning bir qismi (masalan, harbiy ehtiyojlar sohasida) buyurtmachi,
iste'molchi va yetkazib beruvchisi sifatida ishlaydi.
Xulosa va takliflar.
Xulosa qilib aytganda, logistika butun dunyo bo'ylab tovarlar va xizmatlarning
harakatlanishini ta'minlash orqali jahon iqtisodiyotida hal qiluvchi rol o'ynaydi.
Logistika provayderlari korxonalarning samarali va samarali ishlashi uchun zarur
bo'lgan transport, omborxona, tarqatish va ta'minot zanjiri boshqaruvi kabi bir qator
xizmatlarni taklif qiladi. Logistika global iqtisodiyotga sezilarli hissa qo'shadigan va
biznesning tobora bog'langan va raqobatdosh dunyoda rivojlanishi uchun muhim
bo'lgan muhim sanoatdir.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
396
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Butayev Sh. A. Sidiqnazarov Q .M. Murodov A.S. Qo’ziyev
A.U.”Logistika”(yetkazib berish zanjirida oqimlarni boshqarish).Monografiya.
T:”EXTREMIUM-PRESS” nashriyoti 2012,580b
2.
Butayev Sh.A. Mirzaahmedov B.M. Jo’rayev M.N. Do’rmanova A.Sh.
Bahodirov B. “Tashish jarayonlarini modellashtirish va optimallashtirish “.
Toshkent, O’Zr Fanlar akademiyasi , “ Fan “ nashriyoti, 2009 268b.
3.
Dadabayeva Q.A. “Logistika” T; O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
nashriyoti, 2004, 157b
4.
Qoriyeva Yo.K. Globallashuv jarayonida xalqaro transport logistik
tizimi faoliyatining samaradorligi. – T.: TDIU, 2003. – 147b.
5.
Qulmuxamedov J.R. Qodirxonov M.O. “Avtomobillarni sinash”
T: “Iqtisodiyot-moliya” 2012, 60 b
6.
Qulmuxamedov J.R. va boshqalar. “Xususiy avtotransport vositalarida
yo’lovchilarni tashishni tashkil etish”. T: “Ilm-ziyo” 2012, 120b
7.
Bowersox, D.J. Logistika. Integratsiyalashgan ta’minot zanjiri
/D.J.Bowersox, D.J. Kloss. – M., “OLIMP-BIZNES” JA, 2001. – 640 b.
8.
Ivut, R. B. Logistika / R. B. Ivut, S. A. Narushevich. - Minsk: BNTU,
2004. – 36–37-betlar.
9.
Ivut, R. B. Logistika nazariyasi: o‘quv qo‘llanma / R. B. Ivut, T. R.
Kisel. – Minsk: BNTU, 2011. – 328 b.
10.
Emmett, S. Omborni boshqarish san’ati: xarajatlarni qanday
kamaytirish va samaradorlikni oshirish / Stuart Emmertt; qator ingliz tilidan V. A.
Kalyuta. - Minsk: Grevtsov nashriyoti, 2007. - 32 b.
11.
Anikin, A. G. Logistika / A. G. Anikin. - Moskva: nashriyot uyi
“INFRA-M”, 2011. - 305 p.
12.
Grishaeva O.Y. Marketing va logistika mahalliy korxonalarni strategik
boshqarishning zamonaviy vositalari sifatida. Magistratura talabalarining maqolalar
to‘plami M.:REA nashriyoti, 2002, 17-1 8 bet (0,06 p.l)
13.
Grishaeva O.Yu. Logistika xizmatlari marketingi - Tovar bozori
infratuzilmasini rivojlantirish.- M.: MAI nashriyoti, 2002 y., 193-19 6 (0,19 bet).
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
397
14.
Grishaeva O. Yu Logistika tushunchasidan foydalanish muammolari
Rossiya korxonalari - aspirantlarning ilmiy maqolalari to‘plami abituriyentlar, 1-
son/nashr.V.P.Savinkin. Kolomna, KSPI, 2002, 112-11-betlar 4 (0,1 8P.L.).
Internet saytlari
:
1.
2.
www.ved.ru
3.
www.ser.uz
4.
www.uza.uz
5.
www.Lex.uz
6.
www.ziyonet.uz
7.
www.logistika.uz
