“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
435
Davlat-xususiy sheriklik loyihalari samaradorligini baholash masalalari
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi Loyixa boshqaruvi
(MSc-Master of Science)-mutaxassisligi magistranti
Ergashev Asil Asatullayevich
Issues of development of cooperation in public-private cooperation
Master's degree in project management (MSc-Master of Science) of the Bank-
Finance Academy of the Republic of Uzbekistan
Ergashev Asil Asatullayevich
Annotatsiya
Mazkur
maqolada
davlat-xususiy
sheriklik
(DXSh)
loyihalarining
samaradorligini baholash masalalari o‘rganiladi. DXSh loyihalari davlat va xususiy
sektor o‘rtasida resurslar va tavakkalchiliklarni birgalikda boshqarish orqali ijtimoiy
va iqtisodiy infratuzilmani rivojlantirishning samarali usuli sifatida keng
qo‘llanilmoqda. Maqolada samaradorlikni baholashning asosiy mezonlari va
ko‘rsatkichlari, tahlil usullari va amaliyotdagi muvaffaqiyat omillari ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, samaradorlik bahosini shakllantirishda iqtisodiy, ijtimoiy va
ekologik jihatlar muhimligi ta’kidlanadi. Ushbu tadqiqot davlat va xususiy sektor
sherikliklarini samarali tashkil etishda ilmiy-amaliy asoslarni mustahkamlashga
qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
davlat-xususiy sheriklik, samaradorlikni baholash, iqtisodiy
samaradorlik, ijtimoiy infratuzilma, DXSh loyihalari, tavakkalchilik boshqaruvi,
sheriklik modeli, DXSh samaradorlik ko‘rsatkichlari.
Abstract:
This article examines the issues of evaluating the effectiveness of public-
private partnership (PPP) projects. PPP projects are widely used as an effective way
to develop social and economic infrastructure by jointly managing resources and
risks between the public and private sectors. The article considers the main criteria
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
436
and indicators of performance evaluation, analysis methods and success factors in
practice. Also, the importance of economic, social and ecological aspects in the
formation of efficiency assessment is emphasized. This study is aimed at
strengthening the scientific and practical foundations of effective organization of
public and private sector partnerships.
Key words
: public-private partnership, performance evaluation, economic
efficiency, social infrastructure, PPP projects, risk management, partnership model,
PPP performance indicators.
Kirish
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) so‘nggi yillarda ijtimoiy va iqtisodiy
infratuzilmani rivojlantirishda muhim vosita sifatida keng qo‘llanilmoqda. Bu
sheriklik orqali davlat va xususiy sektor o‘rtasida resurslar, tavakkalchiliklar va
mas'uliyatni birgalikda boshqarish yo‘li bilan jamiyat uchun zarur loyihalarni
amalga oshirish imkoniyati yaratiladi. DXSh loyihalari nafaqat davlat xarajatlarini
kamaytirish, balki xizmatlar sifati va barqarorligini oshirish, shuningdek,
innovatsion yechimlarni joriy etishga yordam beradi.
Biroq, DXSh loyihalarining samaradorligini baholash va ularning haqiqiy
iqtisodiy va ijtimoiy foydalarini aniqlash masalalari dolzarbligicha qolmoqda. DXSh
loyihalarini muvaffaqiyatli amalga oshirishda iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichlari,
ijtimoiy ta’sir, tavakkalchiliklarni boshqarish va ekologik barqarorlikni ta’minlash
kabi omillar muhim o‘rin tutadi. Shu sababli, DXSh loyihalarining samaradorligini
to‘g‘ri baholash ushbu sheriklikning kelgusidagi rivojlanishi va davlat hamda xususiy
sektor o‘rtasidagi munosabatlarni mustahkamlash uchun muhim ahamiyatga ega.
Ushbu
maqola
DXSh
loyihalarining
samaradorligini
baholashda
qo‘llaniladigan mezonlar, usullar va ko‘rsatkichlarni o‘rganishga, shuningdek,
loyihalarning muvaffaqiyat omillarini aniqlashga bag‘ishlanadi.
DXSh loyihalarining samaradorligini baholashning murakkabligi turli
manfaatdor tomonlarning, jumladan, davlat tashkilotlari, xususiy sektor vakillari va
jamiyatning turli talablari va manfaatlariga bog‘liqdir. Davlat uchun asosiy maqsad
loyihalarning ijtimoiy va iqtisodiy foydasini maksimal darajada oshirish bo‘lsa,
xususiy sektor esa investitsiyalarning xavfsizligi va daromadliligini ta’minlashni
ko‘zlaydi. Shuning uchun, samaradorlikni baholash jarayonida har ikki tomonning
manfaatlarini muvozanatlashtirish muhim hisoblanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
437
Samaradorlikni baholashda iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan birga ijtimoiy ta'sir,
ekologik barqarorlik va tavakkalchiliklarni boshqarish ham muhim rol o‘ynaydi.
Ijtimoiy infratuzilma loyihalari, xususan, yo‘llar, ko‘priklar, energetika va sog‘liqni
saqlash tizimlarida DXSh loyihalari orqali erishilgan natijalar keng ko‘lamdagi
ijtimoiy manfaatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Ammo, ushbu foydalar uzoq
muddatli istiqbolda to‘liq amalga oshishi uchun har bir loyiha qadam-baqadam
nazorat qilinishi va baholanishi lozim.
Maqolaning maqsadi — DXSh loyihalarining iqtisodiy va ijtimoiy
samaradorligini baholash usullari va mezonlarini tahlil qilish, ularni amaliyotda
qo‘llashdagi qiyinchiliklar va imkoniyatlarni o‘rganishdir. Shu asosda, DXSh
loyihalarining samaradorligini oshirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqish va
amaliy yechimlar taklif etish orqali, bu jarayonni yanada samarali va shaffof qilish
maqsad qilinadi.
Mazkur tadqiqot davlat-xususiy sheriklikning samarali rivojlanishi uchun ilmiy
asoslarni mustahkamlashga xizmat qiladi va loyihalar sifatini oshirish yo‘llarini
ko‘rsatadi.
Metodologiya:
Ushbu
maqolada
davlat-xususiy
sheriklik
(DXSh)
loyihalarining samaradorligini baholash uchun kompleks yondashuv qo‘llanilgan.
Tadqiqotning metodologiyasi DXSh loyihalarining iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik
jihatlarini to‘liq qamrab olishga qaratilgan bo‘lib, bir necha bosqichlarni o‘z ichiga
oladi. Metodologiyada quyidagi usullar qo‘llaniladi:
1. Adabiyotlarni tahlil qilish usuli:
DXSh loyihalarining samaradorligini baholashga oid mavjud ilmiy tadqiqotlar
va maqolalar tahlil qilinadi. Xalqaro tajriba, jumladan, DXSh modellarining turli
mamlakatlarda qo‘llanishi va samaradorlikka ta’sir etuvchi omillar o‘rganiladi.
Ushbu tahlillar asosida DXSh loyihalarining baholash mezonlari va asosiy
ko‘rsatkichlari aniqlanadi.
2. Samaradorlikni baholash mezonlari:
DXSh loyihalarining samaradorligini o‘lchash uchun quyidagi asosiy mezonlar
tanlab olinadi:
- Iqtisodiy samaradorlik: loyiha xarajatlari va keltirilgan iqtisodiy foydaning
tahlili, xususiy sektor uchun daromadlilik, davlat uchun xarajatlarni kamaytirish;
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
438
- Ijtimoiy samaradorlik: loyiha jamiyatga keltirgan manfaatlar, aholi
farovonligiga ta’siri, xizmatlar sifatining oshishi;
- Ekologik barqarorlik: loyiha davomida va undan keyingi ekologik ta’sir,
resurslardan samarali foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish choralarining
tahlili;
- Tavakkalchiliklarni boshqarish: DXSh loyihalarida davlat va xususiy sektor
o‘rtasida risklarni taqsimlash va ularning oqibatlarini boshqarish usullari.
3. Amaliy tahlil usullari:
- Benefit-Cost Analysis (BCA): loyiha keltiradigan foyda va xarajatlarni
solishtirish orqali loyihaning iqtisodiy samaradorligi aniqlanadi. Ushbu usul
loyihalarning moliyaviy jihatdan qanchalik foydali yoki zararli ekanligini
o‘lchashda ishlatiladi.
- Net Present Value (NPV) va ichki foydalilik normasi (IRR): loyiha xarajatlari
va kelgusidagi foydani solishtirish uchun foydalaniladi, bu usul loyihaning
moliyaviy qiymatini aniqlashda qo‘llaniladi.
- Ko‘p mezonli baholash (Multi-Criteria Analysis, MCA): loyihaning iqtisodiy,
ijtimoiy va ekologik jihatlarini birgalikda baholash imkonini beradi, har bir mezon
bo‘yicha loyiha muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligi baholanadi.
4. Empirik ma'lumotlarni to‘plash va tahlil qilish:
Amaliyotda muvaffaqiyatli amalga oshirilgan DXSh loyihalarining statistik va
moliyaviy ko‘rsatkichlari o‘rganiladi. Xususan, transport, sog‘liqni saqlash va
energetika sohalaridagi loyihalar tahlil qilinadi. Olingan ma'lumotlar loyihalarning
real natijalarini baholash va o‘rganilayotgan usullarni amaliyotga tatbiq etishda asos
bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu metodologiya asosida olib borilgan tahlillar natijalari DXSh
loyihalarining samaradorligini baholashda aniq va ishonchli xulosalar chiqarish
imkonini beradi. Bu, o‘z navbatida, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni
yanada takomillashtirishga xizmat qiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) loyihalari
samaradorligini baholash bo‘yicha adabiyotlar milliy va xalqaro darajada keng
ko‘lamda o‘rganilgan. Ushbu adabiyotlar DXSh loyihalarining iqtisodiy, ijtimoiy va
ekologik jihatlarini baholash mezonlarini ko‘rib chiqadi, shuningdek, davlat va
xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikning muvaffaqiyatiga ta’sir etuvchi omillarni
tahlil qiladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
439
1. Grimsey va Lewis (2004) DXShning global tajribasini o‘rganib, DXSh
loyihalarining moliyaviy boshqaruvi va infrastruktura rivojlanishiga qo‘shgan
hissasini chuqur tahlil qiladi. Ularning tadqiqotida DXShning asosiy maqsadi
iqtisodiy samaradorlikni oshirish bo‘lsa-da, davlat va xususiy sektor o‘rtasida
risklarni to‘g‘ri taqsimlash masalasi ham muhim rol o‘ynaydi.
2. Hodge va Greve (2007) DXSh loyihalarining xalqaro darajadagi
samaradorlikni baholashda duch kelinadigan muammolarni ko‘rsatadi. Ular DXSh
loyihalarining nafaqat moliyaviy, balki uzoq muddatli ijtimoiy va ekologik ta’sirini
ham o‘rganish lozimligini ta'kidlaydi. Mualliflar ushbu loyihalarning davlat
manfaatlarini to‘liq aks ettirishi uchun samaradorlik mezonlarini kengaytirish
kerakligini qayd etadi.
3. Yescombe (2011) DXSh loyihalarining moliyalashtirish asoslariga urg‘u
beradi. Muallif DXSh loyihalarini moliyaviy jihatdan tahlil qilishda asosiy
ko‘rsatkichlar – sof joriy qiymat (NPV), ichki foydalilik normasi (IRR) va Benefit-
Cost Analysis (BCA) kabi usullarni qo‘llashni tavsiya etadi. Bu usullar loyihalarning
moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
4. Karimov (2021) O‘zbekistonda DXSh loyihalarining iqtisodiy
samaradorligini baholash bo‘yicha amaliyotga yo‘naltirilgan tadqiqot olib bordi. U
O‘zbekiston sharoitida DXSh loyihalarining muhim iqtisodiy ko‘rsatkichlarini
o‘rganib, ularni davlat xarajatlarini kamaytirish va xususiy sektor ishtirokini oshirish
orqali amalga oshirish imkoniyatlarini ko‘rsatdi.
5. Qosimov (2019) DXShning moliyaviy-iqtisodiy asoslarini tahlil qilib,
O‘zbekiston sharoitida davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi risklarni boshqarishning
muhimligini ta'kidladi. Muallifning tadqiqotiga ko‘ra, samarali tavakkalchilik
boshqaruvi DXSh loyihalarining muvaffaqiyat kaliti bo‘lib, bu loyiha rentabelligini
oshiradi.
6. Xolmirzayev (2020) DXSh loyihalarida risklarni boshqarish bo‘yicha o‘z
tadqiqotlarida, xususiy sektor ishtirokini oshirish uchun risklarni to‘g‘ri taqsimlash
mexanizmlarini
ishlab
chiqish
zarurligini
ko‘rsatadi.
U
davlatning
tavakkalchiliklarni o‘z zimmasiga olish darajasini optimallashtirish zarurligini
urg‘ulaydi.
7. World Bank Group (2015) DXSh bo‘yicha xalqaro qo‘llanmada davlat va
xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
shaffoflik, hisobdorlik va samaradorlik mezonlariga rioya qilish zarurligini
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
440
urg‘ulaydi. Ushbu manbada DXSh loyihalarining muvaffaqiyat omillari keng
ko‘lamda tahlil qilingan.
Mazkur adabiyotlar DXSh loyihalarining iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik
jihatlariga urg‘u berib, samaradorlikni baholashda foydalaniladigan mezonlar va
ko‘rsatkichlarni aniqlashda yordam beradi. Xalqaro va milliy tadqiqotlar davlat-
xususiy sheriklikning ijtimoiy ahamiyatini ta’kidlab, tavakkalchiliklarni to‘g‘ri
taqsimlash va samaradorlikni oshirish bo‘yicha turli strategiyalarni tavsiya etadi.
O‘zbekistonda ushbu yo‘nalishdagi tadqiqotlar DXSh loyihalarining moliyaviy va
ijtimoiy samaradorligini oshirish yo‘llarini amaliy jihatdan tahlil qilmoqda.
Tahlil va natijalar
Ushbu
tadqiqotda
davlat-xususiy
sheriklik
(DXSh)
loyihalarining
samaradorligini baholash uchun tanlangan mezonlar va baholash usullari asosida bir
nechta amaliyotdan olingan ma'lumotlar tahlil qilindi. Tadqiqotda turli sohalarda
amalga oshirilgan DXSh loyihalari, xususan transport, energetika va sog‘liqni
saqlash infratuzilmasi bo‘yicha amalga oshirilgan loyihalarning iqtisodiy, ijtimoiy
va ekologik samaradorligi o‘rganildi.
Tahlil qilingan loyihalarda iqtisodiy samaradorlikni baholashda asosiy
ko‘rsatkichlar sifatida Benefit-Cost Analysis (BCA), Net Present Value (NPV) va
ichki foydalilik normasi (IRR) ko‘rsatkichlari qo‘llanildi. Tahlil natijalari shuni
ko‘rsatdiki, ko‘pgina DXSh loyihalari iqtisodiy samaradorlikka erishishda yuqori
ko‘rsatkichlarni namoyon etgan. Xususan:
- Transport infratuzilmasiga oid loyihalar, yo‘l va ko‘priklar qurilishi orqali
iqtisodiy harajatlarni kamaytirish, transport tarmog‘ining yaxshilanishi va
ishbilarmonlik faoliyatini rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Bunda BCA
ko‘rsatkichlari o‘rtacha ijobiy natijalarni ko‘rsatdi.
- Energetika sohasidagi DXSh loyihalari, masalan, qayta tiklanadigan energiya
manbalari orqali ishlab chiqarish, ekologik barqarorlikni ta’minlash va davlat
byudjeti xarajatlarini kamaytirishga xizmat qildi. Loyihalar NPV va IRR
ko‘rsatkichlariga ko‘ra, xususiy sektor uchun daromadli bo‘ldi.
DXSh loyihalari jamiyat farovonligiga qo‘shgan hissasi tahlil qilindi. Bunda
sog‘liqni saqlash infratuzilmasidagi loyihalar, jumladan, xususiy sektor ishtirokida
qurilgan shifoxonalar va klinikalar aholi uchun sifatli xizmatlar ko‘rsatishda muhim
rol o‘ynadi. Ushbu loyihalar tahliliga ko‘ra:
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
441
- Sog‘liqni saqlash loyihalari aholining sog‘lig‘ini yaxshilashda sezilarli
ijtimoiy ta’sir ko‘rsatdi, bu esa ularning umumiy ijtimoiy samaradorligini oshirdi.
- Biroq, ba'zi loyihalarda xizmatlar narxining oshishi bilan bog‘liq muammolar
kuzatildi, bu esa ma’lum ijtimoiy qarama-qarshiliklarni keltirib chiqardi.
DXSh loyihalarining ekologik jihatlari ham muhim ko‘rsatkichlardan biri
sifatida baholandi. Xususan, qayta tiklanadigan energiya manbalari va yashil
texnologiyalarni joriy etish orqali loyihalarning ekologik barqarorligi ta'minlandi.
Energetika sohasidagi DXSh loyihalari ekologik ta’sirini kamaytirish bo‘yicha:
- Qayta tiklanadigan energiya manbalariga asoslangan loyihalar, masalan,
quyosh va shamol energiyasi orqali ekologik barqarorlik sezilarli darajada
oshirilgan.
- Atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan samarali foydalanish
maqsadida davlat va xususiy sektorning hamkorligi kuchaytirildi.
DXSh loyihalarida tavakkalchiliklarni boshqarish muhim omil bo‘lib, tahlillar
shuni ko‘rsatdiki, muvaffaqiyatli loyihalarda davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi
risklarni to‘g‘ri taqsimlash natijasida risklar samarali boshqarilgan.
- Muvaffaqiyatli loyihalarda davlat risklarning katta qismini zimmasiga olgan
bo‘lsa, xususiy sektor innovatsiyalar va investitsiya kiritish orqali o‘z risklarini
minimal darajada boshqargan.[6]
- Risklarni noto‘g‘ri taqsimlash natijasida ba’zi loyihalarda muammolar yuzaga
kelgan bo‘lib, ular amalga oshirilgandan keyin moliyaviy va vaqt jihatidan ortiqcha
xarajatlar yuzaga kelgan.
Natijalar
:
Tahlillar asosida shuni xulosa qilish mumkinki, davlat-xususiy sheriklik
loyihalari samaradorligini oshirish uchun turli sohalardagi iqtisodiy, ijtimoiy va
ekologik omillar birgalikda baholanishi zarur. Samaradorlikni baholashning
mezonlari va usullari to‘g‘ri tanlangan holda, DXSh loyihalari davlat va xususiy
sektor uchun ham foydali bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, tavakkalchiliklarni
boshqarish, xizmatlar narxi va sifatiga e’tibor qaratish, ekologik ta’sirni kamaytirish
orqali DXSh loyihalari samaradorligi yanada oshirilishi mumkin.[2]
Mazkur tahlillar natijalariga ko‘ra, DXSh loyihalarining samaradorligini
oshirish bo‘yicha tavsiyalar va takliflar ishlab chiqilishi mumkin.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
442
Muhokama
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) loyihalari nafaqat iqtisodiy rivojlanishni
jadallashtirish, balki ijtimoiy infratuzilmani yaxshilashda ham muhim ahamiyatga
ega. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, DXSh loyihalarining samaradorligini
baholashda iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlarni birgalikda hisobga olish zarur.
Tahlillar natijasida bir nechta muhim omillar aniqlangan, bu omillar muvaffaqiyatli
DXSh loyihalari uchun kalit bo‘lishi mumkin, shu bilan birga, ayrim qiyinchiliklar
ham kuzatilgan.[5]
1. Iqtisodiy samaradorlik va foydalilik:
DXSh loyihalari davlat va xususiy sektor uchun iqtisodiy foyda keltiradi.
Transport va energetika sohasidagi loyihalar o‘zining iqtisodiy samaradorligi bilan
ajralib turadi, bunda xususiy sektor o‘z investitsiyalaridan daromad olish
imkoniyatiga ega bo‘ladi, davlat esa infratuzilmani rivojlantirish xarajatlarini
kamaytiradi. Shunga qaramay, ba’zi loyihalarda tavakkalchilikni noto‘g‘ri
boshqarish yoki loyihalarni noto‘g‘ri rejalashtirish moliyaviy qiyinchiliklarga olib
kelishi mumkin. Bu DXSh loyihalarida moliyaviy baholash usullarini to‘g‘ri
qo‘llash zarurligini ta'kidlaydi.
2. Ijtimoiy manfaatlar va samaradorlik:
Sog‘liqni saqlash kabi ijtimoiy infratuzilma loyihalari aholiga bevosita ijtimoiy
manfaatlar yetkazadi. Shunga qaramay, ba'zi holatlarda xizmatlar narxining oshishi
aholining barcha qatlamlari uchun teng imkoniyat yaratmasligi mumkin. Bu esa
DXSh loyihalarining ijtimoiy samaradorligini baholashda xizmatlar narxi va sifatiga
e’tibor berish zarurligini ko‘rsatadi. DXSh loyihalari orqali xizmatlar sifatini
oshirish bilan birga, ularning ijtimoiy adolat tamoyillariga mos kelishi ham
muhimdir.[3]
Qayta tiklanadigan energiya manbalariga asoslangan DXSh loyihalari ekologik
barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Bunday loyihalar nafaqat energetika
tizimiga iqtisodiy foyda keltiradi, balki ekologik ta’sirni kamaytiradi. Biroq, bunday
loyihalarning amalga oshirilishi uchun katta miqdorda boshlang‘ich investitsiyalar
talab qilinadi. Bu esa xususiy sektorning faol ishtirokini ta'minlash uchun moliyaviy
rag‘batlar va uzoq muddatli istiqbollar zarurligini ko‘rsatadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
443
DXSh loyihalarining samaradorlik ko‘rsatkichlari
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tavakkalchiliklarni samarali boshqarish
DXSh loyihalarining muvaffaqiyat kalitidir. Tavakkalchiliklarni noto‘g‘ri
taqsimlash, ayniqsa davlat yoki xususiy sektorning haddan tashqari ko‘p riskni
zimmasiga olishiga olib kelishi, loyihaning muvaffaqiyatsiz bo‘lishiga sabab
bo‘lishi mumkin. Shu bois, DXSh loyihalarida risklarni to‘g‘ri boshqarish
mexanizmlarini ishlab chiqish, jumladan, shaffoflik va hisobdorlikni oshirish orqali
sheriklik munosabatlarini mustahkamlash zarur.:[7]
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
444
DXSh loyihalarini samarali boshqarish va monitoring qilish mexanizmlarini
rivojlantirish zarur. Loyihalarni boshlang‘ich bosqichida to‘g‘ri rejalashtirish,
moliyaviy va ijtimoiy tavakkalchiliklarni baholash va ularni oldindan ko‘ra bilish
loyihaning muvaffaqiyatiga ta’sir ko‘rsatadi. Monitoring tizimlarini joriy etish
orqali loyihaning barcha bosqichlarida maqsadlar va kutilgan natijalarga
erishilganligini nazorat qilish mumkin.
Xulosa va tavsiyalar:
Maqola natijalariga asoslanib, DXSh loyihalarining samaradorligini oshirish
uchun quyidagi tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
- Loyihalar iqtisodiy jihatdan daromadli bo‘lishi uchun davlat va xususiy sektor
o‘rtasida risklarni teng taqsimlash mexanizmlarini ishlab chiqish;
- Ijtimoiy infratuzilma loyihalarida xizmatlar narxi va sifatini tartibga soluvchi
mexanizmlarni joriy qilish orqali barcha aholi qatlamlariga teng imkoniyat yaratish;
- Ekologik barqarorlikni ta’minlash maqsadida ekologik mezonlar asosida
loyihalarni rejalashtirish va boshqarish;
- DXSh loyihalarida tavakkalchiliklarni boshqarishning aniq strategiyalarini
ishlab chiqish va ularni nazorat qilish;
- Loyihalarni to‘g‘ri rejalashtirish va muntazam monitoring qilish orqali
maqsadli natijalarga erishish.
Shu tariqa, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi sheriklikni rivojlantirish uchun
samarali strategiyalar va mexanizmlarni ishlab chiqish zarur bo‘lib, ular DXSh
loyihalarining muvaffaqiyatini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) loyihalari bugungi kunda iqtisodiy va
ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirishda samarali vosita sifatida keng qo‘llanilmoqda.
Ushbu tadqiqot DXSh loyihalarining samaradorligini baholash masalalariga
qaratilgan bo‘lib, loyihalarning iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik ko‘rsatkichlarini
o‘rganishga yo‘naltirilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, DXSh
loyihalarining muvaffaqiyati va samaradorligi bir necha omillarga bog‘liq,
jumladan, tavakkalchiliklarni to‘g‘ri boshqarish, ijtimoiy va ekologik barqarorlikni
ta’minlash, shuningdek, davlat va xususiy sektor o‘rtasida resurslarni samarali
taqsimlash zarur.
Iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichi loyihalarning iqtisodiy foydasi va xususiy
sektor uchun daromadlilik darajasi bilan baholandi. DXSh loyihalari iqtisodiy
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
445
jihatdan muvaffaqiyatli bo‘lsa-da, ba'zi loyihalarda moliyaviy tavakkalchiliklarni
boshqarishda muammolar kuzatilgan.
Ijtimoiy samaradorlik loyihalarning aholiga keltirgan manfaatlari va xizmatlar
sifatini oshirish bo‘yicha tahlil qilindi. Sog‘liqni saqlash va infratuzilma loyihalari
ijtimoiy farovonlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatgan, ammo xizmatlar narxining oshishi
ijtimoiy adolatga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, DXSh loyihalari samaradorligini oshirish uchun davlat
va xususiy sektor o‘rtasida tavakkalchiliklarni to‘g‘ri taqsimlash, xizmatlar sifatini
yaxshilash, ekologik jihatlarga e'tibor berish va loyihalarni muntazam monitoring
qilish zarur. Ushbu yondashuvlar nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirishga, balki
ijtimoiy va ekologik barqarorlikni ta’minlashga ham yordam beradi. Shu sababli,
DXSh loyihalarini amalga oshirishda shaffof va samarali strategiyalar ishlab chiqish
katta ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot natijalari DXSh loyihalarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
amaliy tavsiyalar va kelajakda o‘tkaziladigan ilmiy izlanishlar uchun mustahkam
asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Qosimov, S. T. (2019). Davlat-xususiy sheriklikning moliyaviy-iqtisodiy
asoslari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 6(1), 45-52.
2. Karimov, A. (2021). Davlat-xususiy sheriklik loyihalarining iqtisodiy
samaradorligini baholash usullari. O‘zbekiston moliya jurnali, 3, 35-40.
3. Xolmirzayev, M. (2020). Davlat-xususiy sheriklik loyihalarini amalga
oshirishda tavakkalchiliklarni boshqarish. Moliyaviy boshqaruv va nazorat, 4, 27-32.
4. Tursunov, A. R. (2022). O‘zbekiston Respublikasida davlat-xususiy
sheriklikning rivojlanish istiqbollari. Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, 5(2), 15-21.
5. Mahmudov, B. (2020). Davlat-xususiy sheriklik tizimining huquqiy asoslari
va ularning takomillashtirish yo‘llari. Yuridik fanlar jurnali, 7, 87-92.
6. Grimsey, D., & Lewis, M. (2004). Public-Private Partnerships: The
Worldwide Revolution in Infrastructure Provision and Project Finance. Edward
Elgar Publishing.
7. Hodge, G. A., & Greve, C. (2007). Public-Private Partnerships: An
International Performance Review. Public Administration Review, 67(3), 545-558.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
446
8. Akintoye, A., & MacLeod, M. J. (1997). Risk analysis and management in
construction. International Journal of Project Management, 15(1), 31-38.
9. Yescombe, E. R. (2011). Public-Private Partnerships: Principles of Policy
and Finance. Butterworth-Heinemann.
10. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD).
(2012). Public-Private Partnerships in Infrastructure: A Policy Approach. OECD
Publishing.
