“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
620
Valentlik va so‘z yasalishi o‘zbek tilida: leksik-sintaktik jihatlar
Azimqulov Ma’rufjon Xakimjon o’g’li
Guliston davlat universiteti tayanch doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqola o‘zbek tilida so‘z yasalishi jarayonida valentlik
tushunchasining o‘rni va uning leksik-sintaktik jihatlarini tahlil qiladi. So‘z yasovchi
qo‘shimchalar yordamida yangi so‘zlar hosil qilinishi tilning leksik boyligini
kengaytirish bilan birga, gap tuzilmasi va sintaktik bog‘lanishlar sistemasiga ham
ta’sir qiladi. Valentlik tushunchasi fe’l va boshqa so‘z turkumlarining bog‘lanish
imkoniyatlarini aniqlab beradi. Ushbu maqolada so‘z yasalishi jarayonida
valentlikning qanday o‘zgarishi, ularning o‘zaro ta’siri va bu jarayonlarning o‘zbek
tili grammatikasi va semantikasiga ta’siri yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
valentlik, so‘z yasalishi, leksik-semantik valentlik, sintaktik
valentlik, o‘zbek tili grammatikasi, morfologik o‘zgarishlar.
Tilshunoslikda
valentlik
tushunchasi fe’lning boshqa birliklar bilan bog‘lanish
imkoniyatlarini ifodalaydi. Valentlik orqali fe’lning gapdagi ishtirokchilar soni va
ularning turini belgilash mumkin. Masalan, o‘zbek tilida bir valentlikli, ikki
valentlikli va uch valentlikli fe’llar mavjud bo‘lib, ularning qanday gap bo‘laklarini
talab qilishi valentlik tushunchasi orqali tushuntiriladi.
So‘z yasalishi
esa o‘zbek tilining morfologik boyligini belgilovchi asosiy
jarayonlardan biridir. Yangi so‘zlar hosil qiluvchi qo‘shimchalar yordamida tildagi
leksik birliklar kengayadi, bu esa gapdagi sintaktik bog‘lanishlarga va valentlikka
ta’sir qiladi. Leksik valentlik qo‘shimchalar orqali o‘zgarganda, yangi hosil qilingan
so‘zlarning sintaktik imkoniyatlari ham kengayadi yoki qisqaradi. Shu jihatdan
valentlik va so‘z yasalishi jarayonlari o‘zaro uzviy bog‘liq.
Tilshunoslikda valentlik tushunchasi ilk bor XX asrda strukturalist yondashuv
asosida L. Tesniere tomonidan kiritilgan. Tesniere valentlikni atomlarning kimyoviy
bog‘lanishiga qiyoslab, fe’lning boshqa so‘zlar bilan bog‘lanish imkoniyatini
tasvirlagan. O‘sha davrdan beri valentlik nazariyasi ko‘plab tillarning grammatik
tuzilishini o‘rganishda asosiy omil sifatida qaralmoqda. Jahon tilshunosligida
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
621
valentlikka oid tadqiqotlar nafaqat fe’lning sintaktik imkoniyatlarini, balki semantik
jihatlarini ham tahlil qiladi.
Valentlik
gapda fe’lning qancha va qanday bog‘lanishlar yaratishini
belgilaydi. Bir valentlikli fe’llar faqat subyekt bilan bog‘lanadi (
yig‘lamoq
,
yurmoq
),
ikki valentlikli fe’llar esa subyekt va obyekt talab qiladi (
sevmoq
,
ko‘rmoq
). Uch
valentlikli fe’llar esa subyekt, obyekt va qo‘shimcha ishtirokchini talab qiladi
(
bermoq
,
yozmog‘
).
Valentlik nafaqat fe’llar bilan cheklanib qolmaydi, balki boshqa so‘z
turkumlariga ham taalluqli bo‘lishi mumkin. Masalan, ot, sifat va ravish yasovchi
qo‘shimchalar ham yangi hosil qilingan so‘zlarning valentligini o‘zgartirishi
mumkin. Valentlik tushunchasi tilshunoslikda fe’lning va boshqa so‘z
turkumlarining gapdagi ishtirokchilar bilan bog‘lanish imkoniyatlarini belgilovchi
muhim omillardan biri hisoblanadi. Tilning sintaktik tuzilishidagi murakkablikni
aniqlashda valentlik asosiy rol o‘ynaydi, chunki u so‘zlarning o‘zaro munosabatini,
ishtirokchilar sonini va gap tuzilmasidagi rolining qanday ekanligini tushuntirib
beradi. Fe’lning valentligi uning semantik va sintaktik funksiyasiga bog‘liq bo‘lib,
gapda ishtirokchilarni talab qilish orqali bog‘lanishlarni shakllantiradi.
Tilshunoslikda valentlik nazariyasi XX asrda strukturalistik yondashuv
doirasida rivojlana boshladi. L. Tesniere tomonidan kiritilgan bu tushuncha
kimyoviy atomlarning valentlik imkoniyatlariga qiyoslab izohlangan. Shundan
buyon valentlik tilshunoslik tadqiqotlarida, ayniqsa gapning tuzilishini tushunishda
muhim nazariya sifatida o‘rganilib kelmoqda. Jahon tilshunosligida bu
tushunchaning amaliy qo‘llanilishi fe’lning sintaktik imkoniyatlarini aniqlashda va
semantik jihatdan tahlil qilishda keng qo‘llanilmoqda.
So‘z yasalishi
esa o‘zbek tilining morfologik tizimida o‘ziga xos o‘rin tutadi.
So‘z yasalishi jarayoni orqali yangi leksik birliklar hosil qilinishi til boyligini
oshiradi, shu bilan birga, gap tuzilmasiga ham ta’sir ko‘rsatadi. So‘z yasovchi
qo‘shimchalar yordamida hosil qilingan yangi so‘zlar valentlikni o‘zgartirishi
mumkin, bu esa gapdagi sintaktik bog‘lanishlarni qayta shakllantiradi. So‘z yasalishi
natijasida fe’llarning valentligi oshishi yoki kamayishi kuzatiladi, bu esa gapdagi
ishtirokchilar sonini belgilaydi.
O‘zbek tilshunosligida so‘z yasalishi va valentlik aloqalari hozirgacha chuqur
tadqiq qilingan bo‘lsa-da, ularning o‘zaro ta’siri, ayniqsa yangi hosil qilingan
so‘zlarning sintaktik imkoniyatlariga ta’siri mavzusi yanada kengroq o‘rganilishni
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
622
talab qiladi. Ushbu maqolada o‘zbek tilida so‘z yasash va valentlik o‘zgarishlari
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik, so‘z yasovchi qo‘shimchalarning fe’l va boshqa so‘z
turkumlarining valentlikka ta’siri, hamda bu jarayonlarning gap tuzilishiga qanday
ta’sir qilishi yoritiladi. Maqolada valentlik va so‘z yasalishi jarayonlari morfologik
va sintaktik nuqtai nazardan tahlil qilinadi va ularning o‘zaro munosabati batafsil
ochib beriladi.
Bu masalalarni yoritish orqali o‘zbek tilining grammatika va semantika
tizimiga oid yangi ilmiy xulosalar chiqariladi va tilshunoslikka oid amaliy bilimlar
kengaytiriladi. Ushbu tadqiqot, shuningdek, o‘zbek tilidagi valentlik va so‘z
yasalishi o‘zaro bog‘liqliklarini chuqurroq anglash orqali boshqa tillardagi
tadqiqotlar bilan taqqoslash imkoniyatini beradi.
O‘zbek tili morfologik jihatdan boy va o‘ziga xos til bo‘lib, bu tilning ko‘p
qismi so‘z yasovchi qo‘shimchalarga asoslangan. O‘zbek tilida qo‘shimchalar
yordamida yangi so‘zlar hosil qilinishi tilning leksik imkoniyatlarini kengaytiradi.
Bu jarayon valentlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi, chunki yangi so‘zlarning
bog‘lanish imkoniyatlari va ularning gapdagi funksiyalari o‘zgarishi mumkin.
So‘z yasovchi qo‘shimchalar quyidagi turkumlarga bo‘linadi:
Fe’l yasovchi qo‘shimchalar
:
-la
,
-dir
,
-moq
;
Ot yasovchi qo‘shimchalar
:
-lik
,
-chi
,
-dor
;
Sifat yasovchi qo‘shimchalar
:
-li
,
-siz
,
-cha
.
Fe’l yasovchi qo‘shimchalar orqali valentlik sezilarli darajada o‘zgaradi.
Masalan,
-la
qo‘shimchasi orqali hosil qilingan fe’lning valentligi dastlabki fe’lning
valentligidan farq qilishi mumkin.
Yozmoq
fe’li ikki valentlikka ega bo‘lsa,
yozdirish
fe’li uch valentlikka ega bo‘ladi, chunki yangi fe’l uchun yana bir
ishtirokchi (yozdiruvchi shaxs) talab etiladi.
Valentlik tahlili ikki asosiy ko‘rinishda olib boriladi:
leksik valentlik
va
sintaktik valentlik
. Leksik valentlik til birliklarining semantik jihatdan bog‘lanish
imkoniyatlarini anglatadi, ya’ni so‘zlarning ma’nosi ularga qanday ishtirokchilarni
talab qilishini belgilaydi.
Sintaktik valentlik esa so‘zlarning gapda qanday strukturaviy bog‘lanishlarga
kirishishini ifodalaydi.Masalan,
bermoq
fe’li leksik valentlik nuqtai nazaridan uch
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
623
valentlikli, chunki u subyekt, obyekt va manzilni talab qiladi. Ammo sintaktik
valentlikka ko‘ra, bu fe’l gapda qanday ishtirokchilar bilan birlashishini tahlil qilish
mumkin. O‘zbek tilida so‘z yasalishi jarayonida bu valentlik turli qo‘shimchalar
yordamida o‘zgarishi mumkin.
Ot yasovchi qo‘shimchalar
so‘zning valentligini kamaytirishi yoki yangi
valentlik imkoniyatlarini yaratishi mumkin. Masalan,
-lik
qo‘shimchasi
qo‘shilganda yangi ot valentligi kamayadi, chunki ot fe’l kabi bog‘lanish
imkoniyatiga ega emas. Shunga qaramay, otning sintaktik pozitsiyasi gapdagi
boshqa so‘zlar bilan bog‘lanish imkoniyatini belgilaydi.
O‘zbek tilida so‘z yasovchi qo‘shimchalar ko‘pincha fe’lning valentligini
o‘zgartiradi. Masalan,
-moq
qo‘shimchasi orqali hosil qilingan fe’lning valentligi
unga qo‘shilgan so‘z turkumiga bog‘liq holda o‘zgaradi. Fe’lning valentligi ot
yasovchi qo‘shimchalar orqali qisqaradi. Masalan,
yozmoq
fe’li ikki valentlikka ega
bo‘lib, ot yasovchi
-uvchi
qo‘shimchasi qo‘shilganda bu bog‘lanish imkoniyati
torayadi va yangi hosil qilingan ot boshqa ishtirokchilarni talab qilmaydi.
So‘z yasovchi qo‘shimchalarning valentlikka ta’siri faqat morfologik darajada
emas, balki sintaktik tizimga ham ta’sir qiladi. Fe’lning valentligi uning gapda
boshqa birliklar bilan qanday bog‘lanishini belgilaydi. Fe’llarning valentligi gap
tuzishda muhim omil hisoblanadi va bu bog‘lanish sintaktik strukturalarni
shakllantiradi. So‘z yasovchi qo‘shimchalar yangi so‘zlar hosil qilishda sintaktik
tizimni qayta tuzib, gapdagi bog‘lanishlarni o‘zgartirishi mumkin.
Misol sifatida,
sevmoq
fe’li ikki valentlikka ega bo‘lib, subyekt va obyektni
talab qiladi. Ammo bu fe’lga
-dir
qo‘shimchasi qo‘shilganda, yangi hosil qilingan
fe’l uch valentlikka ega bo‘ladi, chunki u qo‘shimcha ishtirokchini talab qiladi.
Sintaktik jihatdan bu fe’lning bog‘lanish imkoniyatlari kengayadi.
Valentlik va so‘z yasalishi jarayonlari o‘zbek tilining leksik va sintaktik
tizimida muhim o‘rin tutadi. Valentlik til birliklarining gapda qanday bog‘lanish
imkoniyatlarini belgilasa, so‘z yasovchi qo‘shimchalar bu bog‘lanishlar tizimini
o‘zgartiradi. So‘z yasalishi jarayonida valentlik o‘zgarishi, tilning semantik va
sintaktik imkoniyatlarini kengaytiradi yoki toraytiradi.
Valentlikning semantik jihatlari
: Valentlik nafaqat sintaktik bog‘lanishlarni,
balki so‘zlarning semantik yukini ham belgilaydi. Fe’lning valentligi uning
ma’nosini aniqlab beradi, ya’ni u qanday ishtirokchilar bilan ishlatilishini bildiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
624
Masalan, ikki valentlikli fe’l bo‘lgan "olmoq" faqat subyekt va obyektni talab qiladi,
bu esa har doim ikki ishtirokchi o‘rtasidagi ma’no munosabatini aks ettiradi.
Qo‘shimchalar valentlikni o‘zgartirishi
: O‘zbek tilida so‘z yasovchi
qo‘shimchalar valentlikni o‘zgartirishi mumkin. Masalan, ot yasovchi
qo‘shimchalar orqali fe’l valentlikni yo‘qotib, gapdagi ishtirokchi sonini
kamaytiradi. Bu jarayon tilning moslashuvchanligini ta’minlaydi va tilning yangi
ma’no imkoniyatlarini ochadi.
Fe’lning valentlik yuki
: Fe’lning valentligi uning harakat yoki holatni qanday
ifodalashiga ham bog‘liq. Masalan, "o‘qimoq" ikki valentlikka ega bo‘lib, u subyekt
va obyektni talab qiladi. Biroq fe’lga ma’lum qo‘shimchalar qo‘shilganda, valentlik
o‘zgaradi va yangi gap tuzilmalari hosil bo‘ladi, bu esa tilning ma’no ifodalash
imkoniyatlarini kengaytiradi.
Tilning dinamik tuzilishi
: Valentlik va so‘z yasalishi o‘zbek tilining dinamik
xususiyatlarini ko‘rsatadi. Tilning o‘zgaruvchan va rivojlanishi ko‘p hollarda yangi
fe’l va ot shakllarining paydo bo‘lishi va bu jarayonlarning valentlikka ta’sir
qilishiga bog‘liq. Bu jarayon tilni zamon bilan birga rivojlanishga moslashtiradi va
yangi nutq shakllarini hosil qilishga imkon yaratadi.
O‘zbek tilida so‘z yasovchi qo‘shimchalar, xususan fe’l va ot yasovchi
qo‘shimchalar, fe’lning valentligini o‘zgartirishi mumkin. Fe’lning valentligi
oshganda yoki kamayganda, gapdagi ishtirokchilar soni va bog‘lanishlar tizimi ham
o‘zgaradi. Shuningdek, so‘z yasalishi faqat fe’lning valentlikka ta’sir qilib qolmay,
boshqa so‘z turkumlari (ot, sifat) orqali ham gapdagi sintaktik qurilmalarga ta’sir
ko‘rsatadi.
Valentlik va so‘z yasalishi jarayonlarini chuqurroq tahlil qilish orqali o‘zbek
tilining morfologik va sintaktik qurilishi haqidagi bilimlarimizni yanada
kengaytirish mumkin. Ushbu tadqiqot natijalari nafaqat o‘zbek tili grammatikasini
yanada chuqurroq tushunishga, balki tilshunoslikning universal qonuniyatlarini
aniqlashda ham xizmat qiladi. Shuningdek, bu bilimlar boshqa tillardagi valentlik va
so‘z yasalishi tizimlari bilan o‘zbek tilini taqqoslash imkonini yaratadi.
So‘z yasalishi jarayonida valentlikning o‘zgarishi tilning morfologik va
sintaktik tuzilishini chuqurroq anglashga yordam beradi. Yangi qo‘shimchalar
yordamida hosil qilingan so‘zlarning valentligi orqali gap tuzilmalari boyitiladi yoki
soddalashtiriladi. Bu jarayon o‘zbek tilida, ayniqsa fe’l va ot yasovchi qo‘shimchalar
yordamida keng qo‘llaniladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
625
Valentlik va so‘z yasalishi tilning semantik jihatlarini ham kengaytiradi, chunki
yangi so‘zlar va ularning bog‘lanish imkoniyatlari gapning ma’nosiga ta’sir qiladi.
So‘z yasovchi qo‘shimchalar orqali tilning ma’no darajasi chuqurlashadi va bu
orqali ifodaviy imkoniyatlar oshadi. Shunday qilib, valentlik va so‘z yasalishi
o‘zbek tilining o‘zaro uzviy bog‘langan va murakkab tizimini tashkil etib, tilning
o‘zgaruvchan va rivojlanish xususiyatlarini yoritib beradi.
Tadqiqot natijalari tilshunoslik nazariyasida o‘zbek tilining so‘z yasalishi va
valentlik mexanizmlarini batafsil tushunish uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
boshqa tillardagi valentlik tizimlari bilan solishtirishga ham imkon yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Tesniere, L. (1959).
Elements de Syntaxe Structurale
. Paris: Klincksieck.
2.
Fillmore, C. J. (1968). The Case for Case. In E. Bach & R. T. Harms (Eds.),
Universals in Linguistic Theory
(pp. 1-88). New York: Holt, Rinehart and Winston.
3.
Croft, W. (2001).
Radical Construction Grammar: Syntactic Theory in
Typological Perspective
. Oxford: Oxford University Press.
4.
Abdurahmonov, H. (2007).
O‘zbek tili sintaksisi
. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti.
5.
Buranov, J. B., & Qodirov, A. N. (1981).
O‘zbek tilining grammatikasi:
Sintaksis
. Toshkent: O‘zbekiston fanlar akademiyasi nashriyoti.
6.
Shoumarov, R. (1998).
O‘zbek tili morfologiyasi
. Toshkent: O‘qituvchi
nashriyoti.
7.
Haydarov, A. (2010).
Tilshunoslikka kirish
. Toshkent: Universitet
nashriyoti.
8.
Tomlin, R. S. (1986).
Basic Word Order: Functional Principles
. London:
Croom Helm.
9.
Dixon, R. M. W. (2010).
Basic Linguistic Theory, Vol. 2: Grammatical
Topics
. Oxford: Oxford University Press.
10.
Levin, B. (1993).
English Verb Classes and Alternations: A
Preliminary Investigation
. Chicago: The University of Chicago Press.
