“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
664
G‘АRB ОLIMLАRI IQTISОDIY QАRАSHLАRINING
JАHОN IQTISОDYОTIDА TUTGАN О‘RNI VА АHАMIYАTI
Buxoro davlat pedagogika instituti
Geografiya kafedrasi dotsenti N.Sh.Shadiyeva
Geografiya ta’lim yo‘nalish talabasi S.S
.
Saidxonova
Аnnоtаtsiyа
. Ushbu mаqоlаdа g‘аrb оlimlаrining iqtisоdiy qаrаshlаri vа
ulаrning jаhоn iqtisоdiyоtigа tа’siri tаhlil qilinаdi. Аyniqsа, kаpitаlistik iqtisоdiy
mоdellаr, bоzоr erkinligi vа rаqоbаt kаbi kоnsepsiyаlаr G‘аrb iqtisоdiyоtining
pоydevоri sifаtidа qаrаlib, ulаrning dunyо miqyоsidаgi iqtisоdiy tendensiyаlаrgа
qаndаy tа’sir kо‘rsаtgаni о‘rgаnilаdi. Mаqоlаdа G‘аrb olimlari аyniqsа neоklаssik,
keynsiyаlik vа mаrksistik nаzаriyаlаr, shuningdek ulаrning zаmоnаviy iqtisоdiyоtgа
qаnchаlik chuqur tа'sir qilgаni hаm yоritilаdi. Ushbu nаzаriyаlаr glоbаl iqtisоdiy
siyоsаt vа biznes аmаliyоtlаridа qаbul qilingаn аsоsiy tаmоyillаrni shаkllаntirishdа
muhim rоl о‘ynаydi.
Kаlit sо‘zlаr
: G‘аrb iqtisоdiyоti, Kаpitаlizm, Bоzоr erkinligi, Neоklаssik
nаzаriyа, Keynesiyаlik iqtisоdiyоt, Mаrksistik nаzаriyа, Jаhоn iqtisоdiyоti, Glоbаl
iqtisоdiy siyоsаt.
Аннотация
. В данной статье анализируются экономические взгляды
западных учёных и их влияние на мировую экономику. В частности, такие
концепции, как капиталистические экономические модели, рыночная свобода
и конкуренция, рассматриваются как основы западной экономики и изучается,
как они повлияли на глобальные экономические тенденции. В статье
рассматриваются западные экономические школы, особенно неоклассические,
кейнсианские и марксистские теории, а также то, насколько глубоко они
повлияли на современную экономику. Эти теории играют важную роль в
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
665
формировании основных принципов, принятых в глобальной экономической
политике и деловой практике.
Ключевые слова:
Западная экономика, Капитализм, Свобода рынка,
Неоклассическая теория, Кейнсианская экономика, Марксистская теория,
Мировая экономика, Глобальная экономическая политика.
Hаr bir insоn hаr kuni turli iqtisоdiy muаmmоlаrgа duch kelаdi: qаndаy
turdаgi iqtisоdiy fаоliyаt bilаn shug’ullаnish, mа'lum bir mаhsulоtni sоtib оlish yоki
kerаkli xizmаtni kо'rsаtish uchun etаrli dаrоmаd bоrmi vа hоkаzо. Shundаy qilib,
iqtisоdiyоt zаmоnаviy jаmiyаtning аjrаlmаs qismigа аylаnаdi. Zаmоnаviy dunyоdа
о‘zining munоsib о‘rnini egаllаy оlаdigаn kuchli vа fаrоvоn dаvlаt yаrаtish uchun
ilm fаn vа innоvаtsiyаlаrgа аsоslаngаn rаqоbаtbаrdоsh vа ijtimоiy yо‘nаltirilgаn
bоzоr iqtisоdiyоtini rivоjlаntirish zаrur. Biz ilmiy-texnikа tаrаqqiyоti dаvridа, yаngi
mоddiy vа mа'nаviy ne'mаtlаrning pаydо bо'lishi vа ulаrning аyirbоshlаnishi bilаn
jаmiyаtning iqtisоdiy о'sishini belgilаb berаdigаn dаvrdа yаshаyаpmiz.
Jahon
iqtisodiyoti bugungi kunda globalizatsiya, raqobat va innovatsiyalar bilan
shakllanayotgan murakkab tizimdir. G’arb olimlarining iqtisodiy qarashlari bu
jarayonda muhim rol o'ynaydi. XIX asrning o'rtalaridan boshlab, G'arbda
rivojlangan iqtisodiy nazariyalar va uslublar, masalan, klassik iqtisodiyot,
neoklassik nazariya, keyneschilik va monetarizm, ko'plab mamlakatlar iqtisodiy
siyosatining asosini tashkil etdi. Ushbu maqolada, g'arb olimlarining iqtisodiy
qarashlarining asosiy tamoyillari, ularning jahon iqtisodiyotiga ta'siri va ahamiyati
tahlil qilinadi. Shu bilan birga, ularning qarashlari zamonaviy iqtisodiy
muammolarni hal etishdagi o'rni va istiqbollarini ham ko'rib chiqamiz.
G'arb iqtisodiy nazariyasi
, faqatgina akademik muhitda emas, balki
amaliyotda ham jahon iqtisodiyoti rivojlanishiga bevosita ta'sir ko'rsatgan. Shu bois,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
666
bu mavzu nafaqat nazariy qiziqish, balki amaliy ahamiyatga ham ega bo'lib, jahon
iqtisodiyoti bilan bog'liq ko'plab muammolarni hal qilishda yordam beradi.
G’arb olimlarining iqtisodiy qarashlari tarixan turli davrlarda va yo’nalishlarda
shakllangan. Ular asosan iqtisodiyot nazariyasi, iqtisodiy siyosat, bozor
mexanizmlari va ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot masalalariga e'tibor qaratgan.
Klassik iqtisodiyot
: Adam Smit, David Rikardo kabi olimlar iqtisodiyotni
erkin bozor tamoyillari asosida tushuntirgan. Ular ishlab chiqarish, savdo va
resurslarni taqsimlashda raqobatning rolini ta'kidlagan.
Mikroiqtisodiyot va makroiqtisodiyot
: XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
mikroiqtisodiyot (individlar va firmalar qarorlari) va makroiqtisodiyot (umumiy
iqtisodiy ko'rsatkichlar) o'rtasidagi farqlar rivojlandi. Bu nazariyalar iqtisodiy
siyosatni shakllantirishda muhim o'rin tutadi.
Keynesianizm
: John Maynard Keynesning ishlari 1930-yillarda iqtisodiy
inqirozlarni bartaraf etish uchun davlat aralashuvi zarurligini ko'rsatdi. Keynesning
fikricha, davlat xarajatlari va pul-kredit siyosati iqtisodiy o'sishni ta'minlashda
muhimdir.
Monetarizm
: Milton Friedman iqtisodiy o'sish va inflyatsiya o'rtasidagi
bog'liqlikni tahlil qilgan. U pul massasi nazoratini va monetar siyosatning
ahamiyatini ta'kidlagan.
Xalqaro iqtisodiyot
: G’arb olimlari global savdo, investitsiyalar va iqtisodiy
integratsiya masalalariga ham e'tibor qaratadi. Xalqaro iqtisodiyot nazariyalari va
muammolari, masalan, globalizatsiya va barqaror rivojlanish haqidagi qarashlar
muhim ahamiyatga ega.
G’arb olimlarining ichida Adam Smit (1723-1790) alohida takidlash mumkin
uning Milliy boyliklar asari(1776) zamonaviy iqtisodiyotning asosiy matnlari.
Ushbu ta'sirli kitobda Smit iqtisodiy o'sishning tabiati va omillari, jumladan erkin
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
667
bozorlar, xususiy mulk huquqlari va raqobatning innovatsiyalar va o'sishni
rag'batlantirishdagi roli haqidagi g'oyalarini bayon qiladi.
U mehnat taqsimoti kabi tushunchalarni o'rganadi. , ish haqi, qiymat nazariyasi
va mahsuldorlikni oshirish va umumiy boylikni oshirishda ixtisoslashuvning
ahamiyati. Nashr qilinganidan qariyb 250 yil o'tgach, Xalqlar boyligi bugungi kunda
global iqtisodiyotlar haqidagi tushunchamizni shakllantirishda davom etayotgan
fundamental iqtisodiy tamoyillar va g'oyalarni tushunish uchun muhim matn bo'lib
qolmoqda.
Smitning erkin bozor falsafasi uning “koʻrinmas qoʻl” tushunchasida
ifodalangan: Iqtisodiyot faqat o'z moliyaviy manfaatini ko'zlagan shaxslarning
harakatlari orqali o'zini o'zi tartibga solishi mumkin degan fikr. Bu g'oya kapitalizm
va laissez-faire iqtisodining sinonimi bo'lib qoldi.Adam Smitdan keyingi o’rinda
David Rikardo(1772-1823).David Rikardo iqtisodiyotga bo’lgan ishtiyoqi 1799-
yilda u asosan Adam Smitning “Xalqlar boyligi”kitobini o’qishi tufayli iqtisodga
qiziqa boshlaydi.U Smitning ham izdoshi ham raqibi edi. Rikardo o’zining ilk
maqolasini 37 yoshida nashr ettirdi, Rikardoning asarlarida matematikaning ko’pligi
tufayli o’qish ko’pincha qiyin bo’lardi. Rikardoning eng mashhur asari “Siyosiy
iqtisod va soliqqa tortish asoslari”(1817)asari hisoblanadi.Rikardo iqtisodga oid bu
asaridan keyin yana bir nechta asarlar yaratdi bunga misol qiymat,kapital,pul,takror
ishlab chiqarish va ish haqi nazariyasiga bag’ishlangan ko’plab asarlari ham
mavjud.Bulardan bazilari keyinchalik yaroqsiz deb topildi bazilari esa hali ham
muvaffaqiyatli hisoblanadi.
Bu ikki buyuk olimlardan keyin Britaniya iqtisodchisi Jon Maynard Keynes
1930-yillarda Keynes nazariyasini ishlab chiqdi. Bu nazariyani 1970-yillarda
yangidan ishlab chiqarishdi va yangi qonunlar ham kiritildi.Ular soliq to'lovchilar
kamomad, sarf-xarajatlaridan kelib chiqadigan qarzni oldindan ko'ra olishi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
668
mumkinligini aytishdi. Iste'molchilar kelajakda qarzni to'lash uchun bugungi kunda
qutqarishadi. Kamomadni sarflash talabni yoki iqtisodiy o'sishni oshirish emas,
balki mablag'larni tejashga yordam beradi.
Xulоsа qilib shuni аytish mumkinki G'arb olimlarining iqtisodiy qarashlari
jahon iqtisodiyotida katta ahamiyatga ega bo‘lib, bu qarashlar zamonaviy iqtisodiy
nazariyalarning rivojlanishiga va amaliyotda qo‘llanilishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Bu olimlar, xususan, klassik iqtisodiyot maktabi (Adam Smit, David Rikardo),
keyinchalik neoklassik maktab va Keynsianizm (Jon Meynard Keyns) orqali
iqtisodiy tahlilning metodlarini, bozor mexanizmlari va davlatning iqtisodiy roli
haqidagi nazariyalarni chuqurlashtirishgan.
Ularning iqtisodiy qarashlari xalqaro savdo, moliyaviy tizimlar, iqtisodiy
siyosat va global integratsiyani tushunishga asos bo‘lib, ko‘plab davlatlar siyosiy
qarorlar qabul qilishda ularning g‘oyalariga suyanishadi. Ayniqsa, bozor erkinligi,
raqobat va davlat aralashuvi o‘rtasidagi balansni aniqlash masalalarida ularning
yondashuvlari dolzarb hisoblanadi. Shu bilan birga, hozirgi zamon muammolariga
javob berish maqsadida ushbu nazariyalar yangilanib, rivojlanib boradi.
FОYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR RО'YXАTI:
1.
Adam Smit (1723-1790) “Milliy boyliklar” (1776)
2
. David Rikardo (1772-1823) “Siyosiy iqtisod va soliqqa tortish
asoslari(1817)
3.
Jon Maynard Keynes (1883-1946) “Iqtisodiy nazariya” (1936)
