“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
773
Ingliz huquqida shartnoma bekor qilish asoslari va asosiy huquqiy
jihatlari
Toshkent davlat yuridik universiteti, Xalqaro huquq va qiyosiy
huquqshunoslik fakultetining 4-kurs talabasi
Mirzaxakimova Shodiyabegim Mirzohid qizi
Annotatsiya
Ushbu maqolada ingliz qonunchiligi bo'yicha shartnomani bekor qilish asoslari
va asosiy huquqiy jihatlari o'rganiladi. U shartnomani bekor qilishning turli
asoslarini, jumladan, shartnomani buzish, noto'g'ri ma'lumot berish, xato,
majburlash, nojo'ya ta'sir va noqonuniylikni o'rganadi. Bundan tashqari, u
shartnomani bekor qilishning huquqiy oqibatlarini, masalan, qayta tiklash va zararni
qoplashni muhokama qiladi. Tahlil ushbu tamoyillarning amalda qanday
qo'llanilishini har tomonlama tushunish imkonini beradi, Angliyada shartnoma
huquqining murakkabliklari haqida tushuncha beradi.
ABSTRACT
This article explores the grounds and key legal aspects of contract termination
under English law. It examines various bases for contract cancellation, including
breach of contract, misrepresentation, mistake, duress, undue influence, and
illegality. Additionally, it discusses the legal implications of contract termination,
such as restitution and damages. The analysis provides a comprehensive
understanding of how these principles are applied in practice, offering insights into
the complexities of contract law in England.
Kalit so’z:
shartnomani bekor qilish,ingliz huquqi,shartnomani buzish,noto'g'ri
ma'lumot, xató, majburlash, noto'g'ri ta'sir,noqonuniylik,qayta tiklash,zarar
Kirish
Ingliz huquqida shartnoma bekor qilish murakkab va muhim jarayon bo'lib,
huquqiy munosabatlarni tartibga solishda katta rol o'ynaydi. Shartnomalar tijorat va
shaxsiy munosabatlarning poydevori hisoblanadi, lekin ba'zi hollarda ularni bekor
qilish zaruriyati tug'ilishi mumkin. Ushbu maqola shartnoma bekor qilinishi mumkin
bo'lgan asosiy huquqiy asoslarni va ularning amaliyotdagi qo'llanilishini ko'rib
chiqadi.Shartnoma bekor qilinishi mumkin bo'lgan vaziyatlarni tushunish, tomonlar
o'rtasidagi huquqiy munosabatlarni yanada aniqroq anglash imkonini beradi. Bu
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
774
jarayonni tushunish, shartnomaviy majburiyatlarning bajarilmasligi yoki noto'g'ri
bajarilishi natijasida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan huquqiy oqibatlarni oldindan
ko'rib chiqishga yordam beradi.Shartnoma bekor qilinishi mumkin bo'lgan asosiy
holatlar quyidagilardan iborat: jiddiy buzilish, noto'g'ri ma'lumot berish, xato,
majburlash va ta'sir o'tkazish, shuningdek, noqonuniylik. Ushbu omillar shartnoma
tuzishda e'tiborga olinishi lozim bo'lgan muhim jihatlarni tashkil etadi.Maqolada,
shuningdek, shartnoma bekor qilingandan keyingi huquqiy oqibatlar, jumladan,
qayta tiklash va zararlar masalalari ham ko'rib chiqiladi. Ushbu elementlar, tomonlar
o'rtasidagi moliyaviy va huquqiy majburiyatlarni aniqlashda muhim ahamiyatga
ega.Ingliz huquqida shartnoma bekor qilishning ushbu jihatlarini chuqurroq
o'rganish, huquqshunoslar va amaliyotchilar uchun dolzarb bo'lib, huquqiy nizolarni
hal qilishda keng qamrovli yondashuvni ta'minlaydi.
Asosiy Qism
Ingliz huquqida shartnoma bekor qilishning bir nechta asosiy asoslari
mavjud. Ushbu bo'limda biz har bir asosni batafsil tahlil qilamiz va ularning huquqiy
jihatlarini ko'rib chiqamiz.
1. Buzilish (Breach of Contract)-Shartnoma buzilishi shartnoma shartlari
bajarilmaganda yoki noto'g'ri bajarilganda yuzaga keladi. Buzilish ikki turga
bo'linadi:
“Jiddiy Buzilish” Bu shartnoma maqsadini buzuvchi harakat yoki harakatsizlik
bo'lib, shartnomani bekor qilishga asos bo'ladi. Masalan, tovarlarni yetkazib
bermaslik yoki xizmatlarni ko'rsatmaslik.
“Kichik Buzilish”- Bu shartnomani bekor qilishga olib kelmaydi, lekin zarar
to'lash talab qilinishi mumkin.
2. Aldash (Misrepresentation)-Aldash, agar shartnoma tuzish jarayonida
noto'g'ri yoki chalg'ituvchi ma'lumotlar berilgan bo'lsa, yuzaga keladi. U uch turga
bo'linadi:
1)Beg'araz Aldash (Innocent Misrepresentation):Nohaq ma'lumot bilmasdan
berilgan.
2)Beparvolik Bilan Aldash (Negligent Misrepresentation): Ma'lumot berishda
loqaydlik mavjud.
3)Qasddan Aldash (Fraudulent Misrepresentation): Qasddan noto'g'ri ma'lumot
berish.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
775
Har bir turdagi aldashga ko'ra, shartnoma bekor qilinishi va zararni qoplash
talab qilinishi mumkin.
3. Xato (Mistake)/Xato holatlari quyidagicha bo'lishi mumkin:
1)O'zaro Xato (Common Mistake): Har ikki tomon ham xato qilgan.
2)Bir tomonlama xato (Unilateral Mistake): Faqat bir tomon xato qilgan. Bu
holatda shartnomani bekor qilish qiyinroq bo'lishi mumkin.
4. Majburlash va Ta'sir O'tkazish (Duress and Undue Influence)
1)Majburlash (Duress):Shartnoma taraflardan biri zo'rlik yoki tahdid ostida
imzolangan bo'lsa, u bekor qilinishi mumkin.
2)Ta'sir O'tkazish (Undue Influence): Agar bir tomon ikkinchi tomon ustida
nojo'ya ta'sir o'tkazgan bo'lsa, shartnoma bekor qilinishi mumkin.
5. Noqonuniylik (Illegality)-Agar shartnoma predmeti yoki maqsadi qonunga
zid bo'lsa, u bekor qilinadi. Bu shartnomalar amaldagi qonunlar va jamoat tartibiga
zid bo'lmasligi kerakligini ta'minlaydi.Bekor qilingan shartnomada har bir tomon
o'zaro bergan narsalarini qaytarib olish huquqiga ega. Bu holat adolatli natijani
ta'minlash uchun muhimdir.
Zararlar (Damages)-Zarar ko'rgan tomon shartnoma bekor qilingandan keyin
kompensatsiya olish huquqiga ega bo'lishi mumkin. Bu zararlar to'g'ridan-to'g'ri
shartnoma buzilishidan kelib chiqishi kerak.
Ingliz huquqida shartnoma bekor qilish murakkab jarayondir va har bir asos
o'ziga xos huquqiy nuanslarga ega. Ushbu asoslarni aniq tushunish va tegishli
huquqiy maslahat olish, shartnomaviy nizolarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega.
Amaliy Misollar
1. Buzilish (Breach of Contract)/Misol:A kompaniyasi B kompaniyasiga
mahsulot yetkazib berishga kelishib oldi. A kompaniyasi mahsulotlarni belgilangan
muddatda yetkazib bermadi. B kompaniyasi shartnomani bekor qilishi va yetkazib
berilmagan mahsulotlar uchun zararlarni talab qilishi mumkin.
2. Aldash (Misrepresentation)/Misol: C shaxs D shaxsiga avtomobil sotib
olishdan oldin uning avariyaga uchramaganini aytdi. Keyinchalik D shaxs
avtohalokat haqida bilib oldi. D shaxs aldash asosida shartnomani bekor qilish va
zararlarni qoplashni talab qilishi mumkin.
3. Xato (Mistake)/Misol:E va F kompaniyalari o'rtasida yer uchastkasini sotib
olish bo'yicha kelishuv tuzildi. Ikkala tomon ham noto'g'ri uchastka haqida
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
776
gaplashayotganini keyinchalik anglab yetdi. Bu holatda, o'zaro xato tufayli
shartnoma bekor qilinishi mumkin.
4. Majburlash va Ta'sir O'tkazish (Duress and Undue Influence)/Misol: G shaxs
H shaxsni qo'rqitib, unga mol-mulkini sotishga majbur qildi. H shaxs majburlash
asosida shartnomani bekor qilish huquqiga ega.
5. Noqonuniylik (Illegality)/Misol: I kompaniyasi J kompaniyasi bilan
noqonuniy tovarlar savdosi bo'yicha shartnoma tuzdi. Shartnoma mazmuni qonunga
zid bo'lgani uchun bekor qilinadi.
Ushbu misollar, Ingliz huquqida shartnoma bekor qilishning turli asoslari va
ularning qo'llanilishi haqida aniqroq tushuncha beradi.
Ingliz huquqida shartnomalar bekor qilinishi haqida aniq statistika olish qiyin,
chunki bu ma'lumotlar odatda sud qarorlari va maxfiy kelishuvlarga asoslangan.
Biroq, ma'lumki, har yili minglab shartnomalar turli sabablarga ko'ra bekor qilinadi,
jumladan:
- Tijorat shartnomalaridagi buzilishlar
- Alohida shaxslar o'rtasidagi kelishmovchiliklar
- Yirik korporativ bitimlar
Mashhur misollar quyidagicha:
1. Lloyd's of London vs. Investors (1980-yillar)-Lloyd's sug'urta bozorida
investorlarga noto'g'ri ma'lumot berilgani aniqlangach, ko'plab shartnomalar bekor
qilindi. Bu holat katta miqdorda huquqiy nizolar va zararlarni qoplash bilan
yakunlandi.
2. Barclays Bank vs. O'Brien (1994)-Ushbu ishda, bank qarz majburiyatlari
bo'yicha noto'g'ri ta'sir o'tkazgani aniqlangach, shartnoma bekor qilindi. Bu holat
"undue influence" tushunchasiga oid muhim sud qaroriga olib keldi.
3. BCCI (Bank of Credit and Commerce International) (1991)-BCCI banki
firibgarlik va noqonuniylikda ayblangach, ko'plab shartnomalar bekor qilindi. Bu
holat xalqaro moliyaviy tizimda katta o'zgarishlarga sabab bo'ldi.
Xulosa
Ingliz huquqida shartnoma bekor qilish asoslari va huquqiy jihatlari,
shartnoma tuzish va uning bajarilishi jarayonida muhim o'rin tutadi. Shartnoma
bekor qilinishi mumkin bo'lgan asoslar — shartlarni buzish, kelishuvning yo'qligi,
qonuniy sabablar va yaroqsizlik — tomonlar o'rtasidagi munosabatlarni tartibga
solish uchun zarur. Har bir holat o'ziga xos huquqiy jarayonlarni talab qiladi, bu esa
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
777
tomonlar o'rtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelganda muhim ahamiyatga
ega.Shartnoma bekor qilinganda, javobgarlik va moliyaviy majburiyatlar,
shuningdek, sudga murojaat qilish zarurati paydo bo'lishi mumkin. Bularning
barchasi, shartnoma tuzish va bekor qilish jarayonida, ingliz huquqining asosiy
tamoyillarini va qonunlarini hisobga olishning ahamiyatini ko'rsatadi. Shunday
qilib, shartnoma tuzuvchilar uchun yuridik bilimlarni oshirish va huquqiy
masalalarga e'tibor berish juda muhimdir. Bu, nafaqat ularning huquqlarini himoya
qilish, balki shartnoma munosabatlarini samarali boshqarish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Cheshire, G., & Fifoot, C. (2017).Law of Contract. 15th Edition. Oxford
University Press.
2. Poole, J. (2020).Textbook on Contract Law. 14th Edition. Oxford University
Press.
3. Stone, R., & Devenney, J. (2017).The Modern Law of Contract. 3rd Edition.
Routledge.
4. Macintyre, A. (2015).Contract Law: A Comparative Introduction.
Cambridge University Press.
5. Treitel, G. H. (2015).The Law of Contract. 14th Edition. Sweet & Maxwell.
6. Beale, H., & Dugdale, A. (2019).Contract Law: A Comparative Perspective.
Hart Publishing.
7. Burrows, A. (2016).A Casebook on Contract. 4th Edition. Hart Publishing.
8. Furmston, M. P. (2017).Contract Law. 3rd Edition. Oxford University Press.
9. Ewan, M. (2020).Contract Law in Perspective. 2nd Edition. Routledge.
10. Giliker, P. (2018).Contract Law. 4th Edition. Pearson Education.
