“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
289
O‘smirlarda Addiktsiya (qaramlik) va uning psixologik xususiyatlari
To‘xtaboyeva Bonu Mansur qizi
UrDU 241-psixologiya magistranti
Annotatsiya
:
Ushbu maqolada o‘smirlarda addiktsiya (qaramlik) va uning psixologik
xususiyatlari o‘rganiladi. Addiktsiya o‘smirlar orasida tobora keng tarqalgan
ijtimoiy va psixologik muammo bo‘lib, ularning emotsional, psixologik va ijtimoiy
rivojlanishiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Maqolada addiktsiyaning turli shakllari, uning
psixologik sabab va oqibatlari, shuningdek, o‘smirlarning ruhiy holati va shaxsiy
xususiyatlariga
bo‘lgan
ta'siri
tahlil
qilinadi.
O‘smirlarda addiktsiya
shakllanishining asosiy omillari, masalan, oilaviy, ijtimoiy va psixologik omillar,
shuningdek, bu muammoni hal qilish uchun samarali yondashuvlar va metodlar
ko‘rib chiqiladi. Ushbu ish, pedagoglar, psixologlar va ota-onalar uchun
addiktsiyani oldini olish va unga qarshi kurashishda amaliy qo‘llanma bo‘lib xizmat
qiladi.
Kalit so‘zlar
: Addiktsiya, o‘smirlar, psixologik xususiyatlar, qarmlik,
psixologik omillar, ijtimoiy ta'sir, emotsional holat, shaxsiy rivojlanish, yomon
odatlar, profilaktika, psixologik yordam.
Annotation
This article explores addiction (dependency) in adolescents and its
psychological characteristics. Addiction is a growing social and psychological issue
among teenagers, negatively affecting their emotional, psychological, and social
development. The article analyzes various forms of addiction, its psychological
causes and consequences, as well as its impact on adolescents' mental state and
personal traits. Key factors contributing to the formation of addiction in teenagers,
such as family, social, and psychological influences, are discussed. Effective
approaches and methods to address this issue are also explored. This work serves as
a practical guide for educators, psychologists, and parents in preventing and
combating addiction.
Keywords
:
Addiction, adolescents, psychological characteristics, dependency, psychological
factors, social influence, emotional state, personal development, bad habits,
prevention, psychological support.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
290
Аннотация
: В данной статье рассматривается аддикция (зависимость) у
подростков и её психологические характеристики. Аддикция является
растущей социальной и психологической проблемой среди подростков,
негативно влияющей на их эмоциональное, психологическое и социальное
развитие. В статье анализируются различные формы зависимости, её
психологические причины и последствия, а также влияние на психическое
состояние и личностные особенности подростков. Рассматриваются основные
факторы, способствующие формированию зависимости у подростков, такие
как семейные, социальные и психологические влияния. Также представлены
эффективные подходы и методы для решения этой проблемы. Работа служит
практическим руководством для педагогов, психологов и родителей в
предотвращении и борьбе с зависимостью.
Ключевые
слова
:
Аддикция,
подростки,
психологические
характеристики, зависимость, психологические факторы, социальное влияние,
эмоциональное состояние, личностное развитие, вредные привычки,
профилактика, психологическая помощь.
Kirish:
O‘smirlik davri insonning eng muhim va o‘zgaruvchan davrlaridan biridir. Bu
davrda kishilar nafaqat jismoniy, balki psixologik va ijtimoiy jihatdan ham sezilarli
o‘zgarishlarga duch keladi. Shu bilan birga, o‘smirlar ko‘pincha yangi tajriba va
tajribalarga intilishadi, bu esa ularni turli ijtimoiy, psixologik va madaniy omillarga
ta'sir qiladi. Shu sababli, o‘smirlar orasida addiktsiya (qaramlik) shakllanishi
ko‘plab muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Addiktsiya — bu shaxsning turli xil moddalar yoki faoliyatlarga qaram bo‘lib
qolishi, o‘zini o‘z nazoratidan chiqib ketgan holatda his qilishi va bu holat uning
kundalik hayotiga, ishlashiga va ijtimoiy munosabatlariga salbiy ta'sir ko‘rsatishi
bilan tavsiflanadi. O‘smirlik davrida addiktsiyaning shakllanishi ko‘pincha o‘ziga
xos psixologik xususiyatlar va ijtimoiy omillar bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘smirlar o‘z
hissiyotlari, o‘zligini anglash, o‘zaro munosabatlar va ijtimoiy ta'sirlar natijasida
qaramlikka moyil bo‘lishlari mumkin.
Bu maqolada, o‘smirlar orasida addiktsiyaning shakllanishi va uning
psixologik xususiyatlari tahlil qilinadi. O‘smirlik davrida addiktsiyaning asosiy
psixologik omillari, masalan, o‘zlikni anglashdagi qiyinchiliklar, oilaviy va ijtimoiy
ta'sirlar, stress va emosional muammolar, shuningdek, o‘smirlarning ruhiy va
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
291
ijtimoiy rivojlanishiga bo‘lgan salbiy ta'siri ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
addiktsiyaning oldini olish va unga qarshi kurashish uchun ijtimoiy va pedagogik
yondashuvlar tavsiya etiladi.
O‘smirlar orasida addiktsiyaning shakllanishi haqida tushuncha hosil qilish,
ularning psixologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish, ta'lim va psixologik yordam
sohalaridagi amaliy usullarni ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Bu esa
o‘smirlarning ijtimoiy va psixologik rivojlanishida sog‘lom yo‘nalishlarni tanlashda
yordam beradi.
Asosiy qism:
O‘smirlar davri — bu shaxsning jismoniy, psixologik va ijtimoiy
rivojlanishining intensiv o‘zgarishlar davridir. Ushbu davrda o‘smirlar ko‘plab
yangi tajribalarga duch keladilar va shu bilan birga, o‘zlarini ijtimoiy, emosional va
psixologik jihatdan mustahkamlashga intiladilar. Biroq, ayrim hollarda o‘smirlar bu
jarayonni boshqarishda qiyinchiliklarga duch keladilar, bu esa ularni turli xil
qaramliklarga moyil qiladi. O‘smirlarda addiktsiyaning shakllanishi, ko‘plab
psixologik omillarga asoslanadi va uning oqibatlari shaxsning kelajakdagi
rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Quyida o‘smirlarda addiktsiyaning
shakllanishi va uning psixologik xususiyatlariga oid muhim jihatlar yoritiladi.
1. Addiktsiyaning psixologik sabablari
O‘smirlar orasida addiktsiya (qaramlik) shakllanishining bir qancha psixologik
sabablari mavjud. Bu omillar o‘smirning ichki dunyosi, hissiyotlari va o‘zligini
anglash bilan bevosita bog‘liq.
Ichki stress va emosional beqarorlik
: O‘smirlik davrida emosional
beqarorlik, stress va o‘zligini anglashdagi qiyinchiliklar ko‘pincha o‘smirni
addiktsiyaga yo‘naltirishi mumkin. Ular o‘z hissiyotlari va ta'sir qiluvchi
holatlarga to‘liq javob bera olmasligi mumkin, bu esa qaramlikka olib keladi.
Masalan, alkogol, giyohvand moddalar yoki kompyuter o‘yinlari kabi
faoliyatlar o‘smirga vaqtinchalik tasavvurga ega bo‘lishni taqdim etadi, bu esa
uning ichki stressini kamaytiradi.
O‘zlikni anglashdagi qiyinchiliklar
: O‘smirlar o‘zlikni anglash
jarayonida shaxsiy identifikatsiya va o‘z-o‘zini tasdiqlashni amalga
oshiradilar. Ushbu jarayonda ular turli xil ijtimoiy bosimlar, stress va
xavotirlar bilan yuzlashadilar, bu esa qaramlikni shakllantirishi mumkin.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
292
O‘smirning o‘zini boshqarishdagi qiyinchiliklari va o‘zlikni anglashdagi
noaniqliklar uning qaramlikka moyilligini oshiradi.
Ijtimoiy ta'sir
: O‘smirlarning tengdoshlaridan yoki oila a'zolaridan
keladigan psixologik bosim, qaramlik shakllanishida muhim rol o‘ynaydi.
O‘smirlar uchun tengdoshlari yoki oilaviy muhitdagi odamlarning fikri juda
muhimdir. Agar ular ijtimoiy jihatdan qaramlikka moyil bo‘lsa, bu o‘smirning
o‘zgaruvchan xulq-atvoriga ta'sir ko‘rsatishi mumkin.
2. Addiktsiyaning turlari
O‘smirlar orasida addiktsiya ko‘plab turli shakllarda namoyon bo‘lishi
mumkin. Ularning har biri psixologik omillar, ijtimoiy ta'sirlar va o‘ziga xos shaxsiy
ehtiyojlar bilan bog‘liqdir. Quyidagi turlarga alohida e'tibor qaratiladi:
Narkotik moddalar va alkogol
: O‘smirlar orasida narkotik moddalar
va alkogolga qaramlik ko‘pincha emotsional muammolar va stressdan
qochish yo‘li sifatida yuzaga keladi. Ushbu moddalar vaqtinchalik
xursandchilik yoki xotirjamlik hissini yaratadi, lekin uzoq muddatda ularning
salbiy ta'siri kuchayadi.
Internet va video o‘yinlar
: Bugungi kunda o‘smirlarning ko‘pchiligi
kompyuter o‘yinlari va internetga qaramlikka moyil. Ushbu faoliyatlar vaqt
o‘tishi bilan o‘smirlarning kundalik faoliyatiga ta'sir qilishi, o‘qishga, oilaviy
aloqalarga va ijtimoiy munosabatlarga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin.
Oziq-ovqat qaramligi
: O‘smirlarning oziq-ovqatga bo‘lgan qaramligi,
ularning psixologik holati va o‘ziga bo‘lgan ishonchsizliklari bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin. O‘zlikni anglashdagi muammolar va o‘zini tasdiqlashga
bo‘lgan ehtiyoj, o‘smirni ortiqcha ovqatlanish yoki oziq-ovqatni yutishga olib
kelishi mumkin.
3. Addiktsiyaning psixologik oqibatlari
O‘smirlar orasida addiktsiyaning shakllanishi, psixologik holatni yanada
murakkablashtiradi va turli salbiy oqibatlarga olib keladi.
Emosional va ruhiy holatning yomonlashishi
: Qaramlik, o‘smirning
emosional va ruhiy holatini yomonlashtiradi, chunki u doimiy ravishda
vaqtinchalik xotirjamlik izlab, o‘zining ichki muammolaridan qochadi. Bu esa
depressiya, xavotir va boshqa psixologik muammolarga olib kelishi mumkin.
O‘zlikni anglashdagi yanada chuqurlashgan qiyinchiliklar
:
O‘smirlar o‘zlariga bo‘lgan ishonchni yo‘qotishi, o‘zini tasdiqlashda
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
293
qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Ular o‘zlarining ijtimoiy roli va
o‘zligini anglashda qiyinchiliklarga duch kelganda, qaramlik bu holatni
yanada chuqurlashtiradi.
Ijtimoiy va o‘qishdagi muammolar
: O‘smirlar orasidagi qaramlik
ijtimoiy munosabatlarga zarar etkazishi mumkin. O‘qishdagi yomonlashish,
tengdoshlardan ajralish va o‘zaro munosabatlarning zaiflashishi o‘smirning
ijtimoiy rivojlanishini to‘xtatadi.
4. Addiktsiyani oldini olish va unga qarshi kurashish
Addiktsiyani oldini olish va unga qarshi kurashish uchun samarali psixologik
yondashuvlar zarur. O‘smirlarni qaramlikka qarshi kurashish uchun o‘zlikni
anglashni rivojlantirish, ijtimoiy ko‘nikmalarni oshirish va stressni boshqarishning
samarali usullarini o‘rgatish kerak. Oila, ta'lim muassasalari va psixologlar o‘zaro
hamkorlikda ishlashi, o‘smirlar orasida salbiy ta'sirlarni kamaytirishda muhim rol
o‘ynaydi.
O‘smirlar orasida addiktsiyaning shakllanishi, ko‘plab psixologik va ijtimoiy
omillar bilan bog‘liq bo‘lib, bu holat o‘smirlarning ruhiy va ijtimoiy rivojlanishiga
katta ta'sir ko‘rsatadi. Addiktsiya shakllanishining psixologik xususiyatlari,
o‘smirlarning hissiy holati, o‘zlikni anglashdagi qiyinchiliklar va ijtimoiy ta'sirlar
bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu bois, addiktsiyani oldini olish va unga qarshi
kurashish uchun kompleks yondashuvlar va samarali pedagogik-psixologik
metodlar zarur.
Mavzuning dolzarbligi
O‘smirlik davri insonning hayotidagi eng muhim va o‘zgaruvchan
bosqichlardan biridir. Bu davrda kishilar nafaqat jismoniy, balki psixologik va
ijtimoiy rivojlanishda ham sezilarli o‘zgarishlarni boshdan kechiradilar. O‘smirlar
ko‘pincha yangi tajriba va hissiyotlarni kashf etishga intilishadi, bu esa ba'zan ularni
xavfli yoki salbiy odatlarga olib kelishi mumkin. Xususan, addiktsiya (qaramlik)
shakllanishi o‘smirlar orasida jiddiy psixologik muammo sifatida yuzaga kelmoqda.
Bugungi kunda o‘smirlar orasida narkotik moddalar, alkogol, internet va video
o‘yinlar kabi turli xil addiktsiyalar keng tarqalgan. Ushbu qaramliklar o‘smirlarning
shaxsiy rivojlanishiga, ijtimoiy munosabatlariga, o‘qish va mehnatdagi
muvaffaqiyatlariga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Addiktsiya, o‘smirning psixologik
holatini yomonlashtiradi, uning o‘zlikni anglash va o‘z-o‘zini nazorat qilish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
294
qobiliyatiga zarar yetkazadi, shuningdek, ijtimoiy izolyatsiya va depressiyaga olib
kelishi mumkin.
O‘smirlik davri — shaxsning xarakteri va dunyoqarashining shakllanishi
jarayoni ekanligini hisobga olgan holda, addiktsiya bu davrda o‘smirlarning
psixologik holatiga bevosita ta'sir qiladi. Shu bois, o‘smirlar orasida addiktsiyaning
shakllanishining psixologik omillari va uning oqibatlarini chuqur o‘rganish muhim
ahamiyatga ega. Bu nafaqat o‘smirlarning salomatligini himoya qilish, balki
ularning ijtimoiy va psixologik rivojlanishiga ko‘maklashish, shuningdek,
pedagogik va psixologik yordam ko‘rsatishning samarali usullarini ishlab chiqish
uchun zarurdir.
Shunday qilib, o‘smirlar orasida addiktsiyaning shakllanishi va uning
psixologik xususiyatlarini o‘rganish dolzarb bo‘lib, bu mavzu nafaqat ilmiy, balki
amaliy jihatdan ham ahamiyatli hisoblanadi. O‘smirlar uchun muvozanatli va
sog‘lom psixologik muhit yaratish, addiktsiyaning oldini olish va unga qarshi
kurashish uchun samarali pedagogik va psixologik yondashuvlar zarur.
Muhokama:
O‘smirlar davri — inson hayotining eng o‘zgaruvchan va murakkab
davrlaridan biridir. Bu davrda o‘smirlar o‘zlikni anglash, o‘z-o‘zini tasdiqlash va
ijtimoiy ro‘lini topish jarayonida turli qiyinchiliklar bilan yuzlashadilar.
Shuningdek, bu davrda ular o‘zlarining hissiyotlarini va ehtiyojlarini boshqarishda,
o‘zini ifoda etishda ba'zan muammolarga duch kelishadi. Bunday holatlar,
o‘smirlarning ba'zi xavfli odatlar va qaramliklarga moyil bo‘lishiga olib kelishi
mumkin. Addiktsiya (qaramlik) o‘smirlik davrida jiddiy muammo bo‘lib, uning
shakllanishi bir qator psixologik, ijtimoiy va shaxsiy omillarga bog‘liqdir.
O‘smirlarda addiktsiyaning shakllanishi psixologik jihatdan
Addiktsiyaning shakllanishi o‘smirlarning psixologik holatiga bevosita ta'sir
qiladi. O‘smirlar o‘zlarini o‘ziga xos tarzda tasavvur qilishadi va ular o‘zlikni
anglash jarayonida qiyinchiliklarga duch kelishadi. O‘zlikni anglashdagi
noaniqliklar, o‘ziga bo‘lgan ishonchsizlik, va hissiy beqarorlik o‘smirlarni stress,
tashvish va depressiyaga olib kelishi mumkin. Ushbu ruhiy holatlar esa vaqtinchalik
qochish vositasi sifatida narkotik moddalar, alkogol, video o‘yinlar yoki boshqa
xulq-atvorlarga olib keladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
295
Addiktsiyaning
psixologik
jihatlari,
ko‘pincha
o‘smirlarning ichki
hissiyotlarini boshqarishdagi muammolar bilan bog‘liqdir. O‘smirlar o‘zlarining
hissiy holatlarini izlash va ijtimoiy ta'sirga qarshi turishning o‘rnini qanday to‘ldirsa,
addiktsiyalar bu hissiy bo‘shliqlarni vaqtinchalik to‘ldirishga yordam beradi. Biroq,
bu kabi "qochish" usullari, o‘smirlarning o‘zligini anglash va ijtimoiy rivojlanishida
uzoq muddatli salbiy oqibatlarga olib keladi.
Ijtimoiy omillar va addiktsiya
Ijtimoiy ta'sirlar, o‘smirlarning qaramlikka moyilligini oshirishda muhim rol
o‘ynaydi. Tengdoshlar ta'siri o‘smirning qarorlarini shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega. Agar o‘smirlar o‘zlarining tengdoshlari orasida giyohvand
moddalarni ishlatish yoki alkogol ichish kabi odatlarni kuzatsalar, ular ham bu xatti-
harakatlarni o‘zlashtirishga moyil bo‘lishadi. Ijtimoiy muhit va oilaviy sharoitlar
ham o‘smirlarning addiktsiyaga qarshi qanday kurashishini belgilaydi. Oiladagi
ijtimoiy aloqalar, ota-onalar o‘rtasidagi munosabatlar va ota-ona tomonidan
ko‘rsatilgan e'tibor va qo‘llab-quvvatlash, o‘smirning qaramlikka moyilligini
kamaytirishga yordam beradi.
Ijtimoiy muhitda o‘smirlarni targ‘ib qiluvchi salbiy xulq-atvorlar va
cheklovlarning mavjudligi, ularni qaramlikka boshlashiga turtki bo‘lishi mumkin.
Shu sababli, ijtimoiy omillarni tahlil qilish, o‘smirlar orasida addiktsiyaning
shakllanishining oldini olishda muhimdir.
Addiktsiyaning salbiy psixologik oqibatlari
O‘smirlar orasida addiktsiya shakllangan taqdirda, bu nafaqat ularning
jismoniy, balki ruhiy va psixologik salomatligiga ham salbiy ta'sir ko‘rsatadi.
Ularning hissiy holatlari yomonlashadi, o‘zlikni anglashdagi qiyinchiliklar
kuchayadi va ijtimoiy izolyatsiya yuzaga keladi. Addiktsiya, o‘smirlarning o‘zini
boshqarish qobiliyatini zaiflashtiradi, bu esa yanada chuqurroq psixologik
muammolarni keltirib chiqaradi.
Masalan, narkotik moddalar yoki alkogolga qaramlik o‘smirlarning diqqatini
jamlash va o‘zgarishlarga moslashish qobiliyatini kamaytiradi. Bu, o‘z navbatida,
ularning ta'limga bo‘lgan qiziqishiga, o‘qishdagi muvaffaqiyatlariga, va umumiy
ijtimoiy integratsiyasiga zarar yetkazadi. Shuningdek, o‘smirlar orasida
qaramlikning kuchayishi, ularni depressiya, xavotirlik va boshqa ruhiy kasalliklar
xavfiga olib keladi.
Addiktsiyaning oldini olish va unga qarshi kurashish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
296
O‘smirlar orasida addiktsiyaning oldini olish va unga qarshi kurashish uchun
kompleks yondashuvlar zarur. Avvalo, o‘smirlarning o‘zlikni anglash jarayonini
qo‘llab-quvvatlash, ularga hissiy va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishda yordam
berish
muhimdir.
Psixologik
yordam,
o‘qituvchilar,
ota-onalar
va
psixoterapevtlarning hamkorligida amalga oshirilishi kerak. O‘smirlar bilan ochiq
muloqot qilish, ularning hissiyotlarini anglash va ularga yordam berish orqali, ularni
salbiy odatlardan himoya qilish mumkin.
Shuningdek, o‘smirlarning psixologik holatini yaxshilash uchun ijtimoiy
tadbirlar, sport va san'at kabi ijobiy faoliyatlarga yo‘naltirish, ularning stressni
boshqarish ko‘nikmalarini oshirish kerak. Bu, o‘smirlarni addiktsiyalardan
saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
O‘smirlar orasida addiktsiyaning shakllanishi nafaqat psixologik, balki ijtimoiy
ta'sirlarning ham natijasidir. O‘smirlik davri, shaxsning o‘zini anglash, psixologik
rivojlanish va ijtimoiy aloqalarini mustahkamlash jarayoni bo‘lib, bu davrda
addiktsiya ko‘plab salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu bois, o‘smirlar
orasida addiktsiyaning shakllanishini oldini olish va unga qarshi kurashishda
samarali pedagogik va psixologik yondashuvlar zarur. O‘smirlarning psixologik
sog‘lig‘ini qo‘llab-quvvatlash, ularni ijtimoiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash va stressni
boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali, bu muammo oldini olish mumkin.
Xulosa va takliflar:
O‘smirlarda addiktsiya (qaramlik) — bu jiddiy psixologik va ijtimoiy muammo
bo‘lib, ularning hayoti va rivojlanishiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. O‘smirlik davri,
shaxsning o‘zini anglash, hissiy va ijtimoiy rivojlanishining shakllanishi davri
bo‘lib, aynan shu davrda qaramlikka moyillik yuqori bo‘lishi mumkin. Addiktsiya
shakllanishida psixologik, ijtimoiy va biologik omillar birgalikda ta'sir ko‘rsatadi.
O‘smirlar stress, ijtimoiy izolyatsiya, o‘zlikni anglashdagi noaniqlik va hissiy
beqarorlikni boshdan kechirayotgan paytda, vaqtincha bu holatlardan qochish uchun
narkotik moddalar, alkogol yoki boshqa xulq-atvorlarga qarshi qaramlikni
rivojlantirishi mumkin.
Addiktsiyaning psixologik oqibatlari o‘smirlarning o‘zligini anglash, ijtimoiy
munosabatlar va o‘qishdagi muvaffaqiyatlariga katta zarar yetkazadi. Ularning
hissiy holatlari yomonlashadi, o‘zini nazorat qilish qobiliyatlari zaiflashadi, natijada
ijtimoiy izolyatsiya, depressiya va xavotirlik holatlari kuchayishi mumkin. Bunda,
ijtimoiy va oilaviy muhitning muhim o‘rni bor. O‘smirlarning qo‘llab-quvvatlanishi,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
297
oila va jamiyatdagi sog‘lom muhit ularning salomatligi va rivojlanishiga ijobiy ta'sir
ko‘rsatishi mumkin.
Takliflar
1.
Psixologik qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirish:
O‘smirlarni
hissiy va psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlash juda muhimdir. Ularni
o‘zlikni anglashda, o‘z hissiyotlarini boshqarishda va ijtimoiy aloqalarni
o‘rnatishda yordam berish zarur. Psixologik yordam va maslahatlar taqdim
etish, o‘smirlarning qaramlikka moyilligini kamaytiradi.
2.
Ijtimoiy faollikni oshirish:
O‘smirlarni sport, san'at, ijodiy
faoliyatlar kabi ijtimoiy va musaffo mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanishga jalb
qilish, ularning stressni boshqarish qobiliyatini rivojlantirishga yordam
beradi. Bu, o‘z navbatida, qaramlikka qarshi kurashishda samarali bo‘lishi
mumkin.
3.
Tengdoshlar
ta'sirini
boshqarish:
O‘smirlar orasida
tengdoshlarning ta'siri juda katta. Shuning uchun, tengdoshlar o‘rtasida ijobiy
va salbiy xulq-atvorlarni farqlashni o‘rgatish, ijtimoiy va pedagogik
yondashuvlar orqali qaramlikka qarshi samarali choralar ko‘rish zarur.
4.
Oilaviy qo‘llab-quvvatlash:
Ota-onalar o‘smirlar bilan ochiq va
ishonchli muloqot o‘rnatishlari, ular bilan hissiy bog‘lanish yaratishlari
muhimdir. Oila a'zolarining o‘zaro qo‘llab-quvvatlashi va ijtimoiy izolyatsiya
bilan kurashishda birgalikda harakat qilish zarur.
5.
Ta'lim tizimini yaxshilash:
Ta'lim muassasalarida o‘smirlar
uchun psixologik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimini mustahkamlash, ular
uchun mo‘ljallangan sog‘lom muhitni yaratish, qaramlikka qarshi kurashishda
samarali vositalar bo‘lishi mumkin. O‘qituvchilar va pedagoglar,
o‘smirlarning hissiy holatlarini va ehtiyojlarini tushunishga intilishlari kerak.
6.
Addiktsiyaga qarshi profilaktika tadbirlarini kengaytirish:
O‘smirlar orasida addiktsiyaning oldini olish uchun maxsus treninglar,
seminarlar va dasturlarni tashkil etish, ularni qaramlikka qarshi ongli qarorlar
qabul qilishga o‘rgatish kerak.
Shunday qilib, o‘smirlar orasida addiktsiyaning shakllanishining oldini olish va
unga qarshi kurashishda samarali pedagogik, psixologik va ijtimoiy yondashuvlar
muhim ahamiyatga ega. O‘smirlarning ruhiy salomatligini qo‘llab-quvvatlash,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
298
sog‘lom ijtimoiy va oilaviy muhit yaratish, ularni qaramlikdan saqlashda muhim
vositalar bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Alimova, S.
(2017).
O‘smirlar psixologiyasi
. Tashkent: O‘zbekiston
Respublikasi Ta'lim vazirligi.
2.
Muminov, A.
(2019).
Addiktsiya va uning psixologik asoslari
. Tashkent: Fan
va Texnologiya.
3.
Jalilov, T.
(2020).
O‘smirlar va yoshlar psixologiyasi
. Tashkent: O‘zbekiston
Milliy Universiteti Nashriyoti.
4.
Tursunov, F.
(2018).
Ijtimoiy psixologiya va qarama-qarshilik
. Tashkent:
Sharq.
5.
Saidov, J.
(2021).
Psixologik salomatlik va qaramlik: o‘smirlar nuqtai
nazaridan
. Tashkent: O‘zbekiston Psixologiya Instituti.
