“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
691
Nutqiy akt turlari
Abduraximova Dilnavoz Boqijon qizi
Farg‘ona davlat universiteti magistratura bo‘limi lingvistika: o‘zbek tili
yo‘nalishi magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqola pragmalingvistika doirasida nutqiy aktning o‘rni
va ahamiyatini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolada nutqiy aktning pragmatik
jihatlari, ularning ijtimoiy munosabatlarda tutgan o‘rni va kommunikativ vazifalari
o‘rganiladi. Maqolada, shuningdek, nutqiy aktlarning tasnifi va ularning pragmatik
funksiyalari haqida keng qamrovli ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
nutqiy akt, lokutiv akt, illokutiv akt, perlokutiv akt, deklarativ
akt, direktiv akt, ekspressiv akt, komissiv akt, kommunikativ niyat, nutq vaziyati,
psixologik holat, va’da akti, buyruq akti.
Kirish.
Nutqiy aktlar lingvistik pragmatika bo‘limining markaziy tushunchalaridan biri
bo‘lib, 1962-yilda ingliz tilshunosi J. L. Ostin tomonidan ilmiy muomalaga
kiritilgan. U o‘zining "How to Do Things with Words" (So‘zlar bilan nimalar qilish
mumkin) nomli asarida so‘zlash faqat faktlarni bildiruvchi akt emas, balki u orqali
turli ijtimoiy va kommunikativ harakatlar ham amalga oshirilishini tushuntirgan.
Ushbu tushuncha keyinchalik J. R. Serl tomonidan rivojlantirilib, turli nutqiy aktlar
turlari va ularning xususiyatlari aniqlangan. Nutqiy aktlar tilshunoslik va muloqot
nazariyasida muhim tushuncha hisoblanadi. Ushbu atama tilning og‘zaki yoki
yozma shakllarida bajariladigan harakatlarni anglatadi. Nutqiy aktlar turli
kontekstlarda insonlar tildan qanday maqsadlar uchun foydalanishini tushunishda
markaziy o‘rinni egallaydi. Nutqiy aktning quyidagi turlari mavjud.
1. Lokutiv akt.
Lokutiv akt. Nutqiy faoliyatda talaffuz qilingan so‘z va iboralarning to‘g‘ridan
to‘g‘ri ma’no ifodalashidir.Lokutiv aktda biror-bir voqea-hodisa haqida xabar
beriladi. Masalan, “Tashqarida yomg‘ir yog‘moqda” degan gap lokutiv akt bo‘lib,
unda yomg‘ir yog‘ayotgani to‘g‘risidagi xabar ma’lum qilinadi.
2. Illokutiv akt.
Illokutiv akt tushunchasi pragmalingvistikada inson tomonidan nutqiy
jarayonda va nutqiy faoliyat vositasida bajariladigan harakat sifatida ta’riflanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
692
Har qanday gapni ifoda etishdan ma’lum bir maqsad ko‘zlanadi.Bu maqsad til sohibi
ongida doimo mavjud. Ushbu maqsadning voqealanishi esa illokutiv akt natijasidir.
1
Illokutiv akt quyidagi kommunikativ maqsadlarni o‘z ichiga oladi: iltimos qilish,
kechirim so‘rash, ogohlantirish, buyruq berish, va’da berish, minnatdorchilik
bildirish, tanqid qilish va boshqalar. Masalan, “Iltimos, derazani yoping” iborasi
iltimos qilish illokutiv aktidir. Yoki “Ertaga teatrga olib boraman” gapini talaffuz
etish vositasida shu voqea haqida xabar berish bilan birga va’da berish kabi
kommunikativ maqsad ifodalangan.
3. Perlokutiv akt.
Perlokutiv akt tinglovchiga gapning ko‘rsatgan ta’sirini ifodalaydi. Nutqiy
faoliyatning ta’sir etish bosqichi perlokutiv akt nomini olgan. Bu akt gap orqali hosil
bo‘lgan javob yoki reaksiyani anglatadi. Masalan, kimdir “Yong‘in bor!” desa va
tinglovchi binodan chiqib ketsa, bu perlokutiv akt hisoblanadi. J. R. Serl
konsepsiyasi bo‘yicha nutqiy akt quyidagi turlarga bo‘linadi.
4. Deklarativ akt.
Deklarativ aktda so‘zlovchi o‘z nutqi bilan biror-bir holatni yoki vaziyatni
o‘zgartiradi. Bunga nikoh e’lon qilish, g‘olibni aniqlash yoki kimnidir lavozimga
tayinlash kabi nutqiy aktlar kiradi. Masalan, sudyaning “Siz aybsiz deb topamiz”
degan gapi deklarativ akt hisoblanadi. Bu gap bilan ayblov bekor qilinadi.
5. Direktiv akt.
Direktiv akt kimnidir biror ish qilishga undash uchun ishlatiladi. Buyruq,
iltimos yoki takliflar bu turga kiradi. Masalan, “Kitobni menga uzatib yuborasizmi?”
gapi direktiv akt hisoblanadi.
6. Ekspressiv akt.
Ekspressiv aktlar so‘zlovchining his-tuyg‘ulari, munosabatlari yoki kayfiyatini
ifodalaydi. Bunga minnatdorchilik bildirish, tabriklash yoki uzr so‘rash kiradi.
Masalan, “Kechikkanim uchun uzr so‘rayman” iborasi ekspressiv aktdir.
7. Komissiv akt.
Komissiv akt so‘zlovchining kelgusidagi harakatga majburiyat olishi yoki
va’da berishini bildiradi. Va’dalar, takliflar va qasamyodlar komissiv aktlarga
kiradi. Masalan, “Men loyiha ishini ertaga tugataman” iborasi komissiv aktdir.
1
Сафаров Ш. Прагмалингвистика. Тошкент, 2008.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
693
Xulosa
.
Nutqiy aktlarni tushunish samarali muloqot uchun muhimdir. Har bir nutqiy
akt o‘ziga xos maqsadni bajaradi va insonlarga o‘z niyatlarini ifodalashga hamda
muloqot maqsadlariga erishishga yordam beradi. Ushbu jihatlarni o‘zlashtirish til va
insonlararo muloqot ko‘nikmalarini sezilarli darajada yaxshilaydi.
Nutqiy aktlar tili va muloqot jarayonlarini chuqur tushunishga yordam
beruvchi asosiy nazariy tushunchalardan biridir. Har bir nutqiy akt turi so‘zlovchi
va tinglovchi o‘rtasidagi o‘zaro aloqaning maqsadi va xususiyatini ochib beradi. Bu
turlar faqatgina muloqotning shakli emas, balki so‘zlovchi va tinglovchining
ijtimoiy rollarini ham aks ettiradi.
Kommunikatsiya maqsadi: Nutqiy akt insonlar o‘rtasidagi muloqotni aniq
maqsadlar asosida qurishga yordam beradi. Masalan, representativ akt haqiqatni
ifodalashga qaratilgan bo‘lsa, komissiv akt kelajakdagi harakatni kafolatlaydi.
Ijtimoiy muloqot: Har bir nutqiy akt turi ijtimoiy munosabatlarni
shakllantiradi va mustahkamlaydi. Direktiv akt orqali inson boshqalarni harakatga
undasa, ekspressiv akt orqali hissiyotlarni ifodalashi mumkin.
Tilning harakatlantiruvchi kuchi: Deklarativ akt til orqali real hayotda muhim
o‘zgarishlarni amalga oshirish qudratini namoyon qiladi. Bunda til faqat aloqa
vositasi emas, balki ijtimoiy tuzilmalarni shakllantiruvchi vosita sifatida namoyon
bo‘ladi.
Muloqot samaradorligi: Nutqiy akt muloqot samaradorligini oshirishga
yordam beradi, chunki u so‘zlovchining maqsadini va tinglovchining reaksiyasini
aniq tushunish imkonini beradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
694
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Austin, J. L. (1962). How to Do Things with Words. Oxford: Clarendon Press.
2. Журавлев, А. Н. (2000). Прагматика и семантика речевых актов. Вестник
МГУ. Серия Филология, 4, 37-42.
3. Куликов Л. В. (2002). Теория речевых актов: основные концепции и
направления. Филологические науки, 5, 45-52.
4. Мирзаев Ш. Х. (2018). Речевые акты: классификация и функции. Узбекский
язык и литература, 2, 56-60.
5. Сафаров Ш. Прагмалингвистика. Тошкент, 2008.
6. Searle J. R. (1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language.
Cambridge: Cambridge University Press.
7. Хакимов М., Газиева М. Прагмалингвистика асослари. Тошкент, 2020.
8. Yuldashev, I. (2019). Communicative Strategies in Speech Acts. International
Journal of Linguistics and Culture, 8(3), 112-118.
