“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
174
SOTSOLINGVISTIKANING ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI VA
O‘ZBEK TILINING IJTIMOIY FUNKSIYALARI
Samandarova Muhayyo Sultanovna
Xorazm viloyati Urganch shahar
“Union school” xususiy maktabi
ish boshqaruvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sotsiolingvistika fanining zamonaviy
yo‘nalishlari, til va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir jarayonlari, tilning ijtimoiy
funksiyalari, shuningdek, o‘zbek tilining hozirgi holatidagi sotsiolingvistik
muammolar tahlil etilgan. Maqolada til o‘zgarishiga ta’sir qiluvchi ijtimoiy omillar,
til siyosati, normativ til me’yorlari, dialekt va lahjalar masalasi, shuningdek, raqamli
kommunikatsiya davrida tilning sotsiolingvistik talqini yoritilgan. Tadqiqotning
maqsadi — tilni jamiyat ijtimoiy strukturasining bir qismi sifatida baholab,
zamonaviy til hodisalariga ilmiy yondashuv bildirishdir.
Аннотация.
В статье рассматриваются современные направления
социолингвистики, взаимосвязь языка и общества, социальные функции
языка, а также социолингвистические особенности современного узбекского
языка. Особое внимание уделено социальным факторам языковых изменений,
языковой политике, нормативным стандартам, проблемам диалектов и
говоров, а также социолингвистике цифровой эпохи. Цель исследования —
научный анализ языка как социального феномена в обществе.
Annotation.
This article explores the modern trends in sociolinguistics, the
interrelation between language and society, the social functions of language, and the
current sociolinguistic issues of the Uzbek language. The study emphasizes social
factors affecting language change, language policy, standard norms, dialectal
variations, and the sociolinguistic interpretation of language in the digital era. The
purpose of the study is to analyze language as a component of the social structure
using a scientific approach.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
175
KALIT SO‘ZLAR:
sotsiolingvistika, til o‘zgarishi, ijtimoiy omillar, o‘zbek
tili, til siyosati
Ключевые слова:
социолингвистика, языковые изменения, социальные
факторы, узбекский язык, языковая политика
Key words:
sociolinguistics, language change, social factors, Uzbek language,
language policy
XXI asrda tilshunoslik fanining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida
sotsiolingvistika alohida ahamiyat kasb etmoqda. Bu yo‘nalish tilda ro‘y berayotgan
hodisalarni ijtimoiy kontekstda tahlil qilish orqali til va jamiyat o‘rtasidagi
murakkab bog‘liqlikni ochib beradi. Sotsiolingvistika nafaqat tilning tuzilishi yoki
grammatik qonuniyatlarini, balki uning jamiyatdagi mavqei, vazifalari, ijtimoiy
guruhlar tilidan foydalanish usullari, shuningdek, til siyosati, normativlik, prestij,
ko‘pchilik tili kabi ko‘plab dolzarb masalalarni ham o‘z ichiga oladi.
Globalizatsiya va raqamli kommunikatsiya zamonida tillar o‘rtasidagi raqobat
kuchayib bormoqda. Ayniqsa, kichik tillar, jumladan o‘zbek tili uchun
sotsiolingvistik barqarorlikni saqlab qolish, davlat tili maqomini mustahkamlash,
zamonaviy axborot texnologiyalarida faol ishlatish, yoshlar orasida tilga nisbatan
ijtimoiy motivatsiyani kuchaytirish kabi masalalar dolzarb bo‘lib bormoqda.
Ushbu maqolada zamonaviy sotsiolingvistikaning asosiy tushunchalari va
yo‘nalishlari tahlil qilinadi, o‘zbek tilining ijtimoiy muhitdagi holati baholanadi, va
muammo hamda istiqbollar yuzasidan ilmiy mulohazalar bildiriladi. Maqola
sotsiolingvistika sohasi bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar, tilshunoslar va til
siyosatini ishlab chiqayotgan amaliyotchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Sotsiolingvistika — tilshunoslik va sotsiologiya fanlarining tutashgan
nuqtasida vujudga kelgan, tilni ijtimoiy hodisa sifatida o‘rganadigan fan sohasidir.
Uning shakllanishi XX asrning o‘rtalariga to‘g‘ri keladi. AQSh, Fransiya, Rossiya
va boshqa mamlakatlarda olib borilgan tadqiqotlar bu fan yo‘nalishining nazariy
asoslarini mustahkamladi. William Labov, Basil Bernstein, Joshua Fishman kabi
olimlar sotsiolingvistikaning metodologiyasini ishlab chiqib, ijtimoiy qatlamlar,
jins, yosh, mintaqa va boshqa ijtimoiy omillarning tilga qanday ta’sir qilishini
aniqlashga xizmat qilgan.
O‘zbek tilshunosligida sotsiolingvistika muammolari 1960-yillardan boshlab
asta-sekin tadqiq eta boshlandi. Professorlar M. Jo‘rayev, A. Madvaliyev, G.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
176
Rahmonov, B. To‘xtasinova singari olimlar o‘zbek tilining sotsiolingvistik
xususiyatlari, dialektologiya, normativ til masalalarini chuqur o‘rganishgan.
Hozirda esa bu yo‘nalishda yosh tadqiqotchilar tomonidan innovatsion
yondashuvlar taklif etilmoqda.
Til insoniyat jamiyatining ajralmas qismidir. Til nafaqat aloqa vositasi, balki
madaniyat, tafakkur, qadriyatlar va ijtimoiy identifikatsiyaning ifodasidir.
Sotsiolingvistika tilda mavjud bo‘lgan so‘z, ibora, uslub va nutq shakllarining
jamiyatdagi turli guruhlarga bog‘liqligini aniqlaydi. Masalan, yoshlar tilida
uchraydigan inglizcha qo‘shma iboralar, ijtimoiy tarmoqlarda shakllanayotgan
yangi til unsurlari yoki muayyan kasb vakillari orasida tarqalgan terminologik
so‘zlar sotsiolingvistik voqelikdir.
Til o‘zgarishi asosan jamiyatdagi o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liq. Ijtimoiy
migratsiya, urbanizatsiya, texnologik taraqqiyot kabi omillar natijasida til tarkibida
yangiliklar paydo bo‘ladi, ba’zi qadimiy birliklar esa foydalanishdan chiqib ketadi.
Bu jarayonlar tilning dinamikasi va moslashuvchanligini ko‘rsatadi.
Til o‘zgarishi — bu vaqt o‘tishi bilan til tizimida sodir bo‘ladigan leksik,
fonetik, grammatik va uslubiy o‘zgarishlardir. Ushbu o‘zgarishlar bevosita ijtimoiy
omillar ta’sirida yuz beradi. Quyidagi omillar asosiy rol o‘ynaydi:
Yosh omili:
Yosh guruhlar o‘zlariga xos nutq uslubini shakllantiradi.
Bu, ayniqsa, zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘liq so‘zlar orqali namoyon
bo‘ladi. Masalan, “like qilish”, “storik qo‘yish” kabi iboralar yoshlar tilida
keng tarqalgan.
Ijtimoiy mavqe:
Ijtimoiy tabaqalarga qarab til me’yorlariga amal qilish
darajasi farqlanadi. Oliy saviyali mutaxassislar ko‘proq adabiy tilga yaqin
so‘zlardan foydalanadi, pastki ijtimoiy guruhlarda esa lahjaviy yoki
so‘zlashuv shakllari ustunlik qiladi.
Hududiy farqlar:
Mintaqaviy dialektlar tilning sotsiolingvistik
xaritasini belgilab beradi. Masalan, Toshkent, Buxoro yoki Xorazm shevalari
o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Gender:
Erkaklar va ayollar orasida til ishlatishda ham sotsiolingvistik
farqlar mavjud. Bu farqlar gapirish ohangi, so‘z tanlovi va nutq uslubida
namoyon bo‘ladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
177
Til o‘zgarishining ijtimoiy omillari nafaqat tilga, balki jamiyatdagi
identifikatsiya, ijtimoiy integratsiya va kommunikatsiya jarayonlariga ham ta’sir
qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga ko‘ra, o‘zbek tili davlat tili sifatida
e’tirof etilgan. Bu maqom tilning ijtimoiy hayotdagi roli va funksiyalarini belgilab
beradi. Biroq amalda bu maqomni to‘liq ta’minlash va tilning barcha ijtimoiy
sohalarda erkin va samarali ishlatilishini yo‘lga qo‘yish hanuz dolzarb masala bo‘lib
qolmoqda.
Shahar va qishloq aholisi, turli kasb egalari, yosh va keksalar, ayollar va
erkaklar orasida til ishlatishdagi farqlar sotsiolingvistik nuqtai nazardan o‘ziga xos
tafovutlarni ko‘rsatadi. Masalan, yirik shaharlarda rus tilining aralashuvi kuchliroq,
ayniqsa ilmiy va texnikaviy atamalarda. Qishloq aholisi esa ko‘proq dialektal
elementlarni qo‘llaydi.
Yoshlar orasida ingliz tilidan o‘zlashgan so‘zlar (masalan, “chatlashmoq”,
“screenshot”, “blogerlik”) keng tarqalgan. Bu tilning funksional va leksik
o‘zgarishlariga olib kelmoqda. Shu bilan birga, ko‘plab soha mutaxassislari adabiy
til me’yorlariga to‘la amal qilmasligi, rasmiy hujjatlarda, matbuotda, reklama va
internetda tilning ifoda aniqligi buzilishi sotsiolingvistik nuqtai nazardan muammo
tug‘dirmoqda.
Til siyosati davlatning tilga nisbatan olib boradigan maqsadli siyosiy-ijtimoiy
faoliyatidir. O‘zbek tilining taraqqiyoti uchun qator huquqiy va normativ hujjatlar
qabul qilingan, xususan “Davlat tili haqida”gi qonun, “Til siyosati konsepsiyasi”,
“Milliy til korpusi”ni yaratish tashabbuslari til siyosatining amaliy ko‘rinishlaridir.
Shu bilan birga, normativ til masalalari — adabiy til me’yorlariga amal qilish,
leksik birliklarning to‘g‘ri ishlatilishi, imlo va punktuatsiya qoidalarining saqlanishi
— jiddiy muammolar qatoriga kiradi. Ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy axborot
vositalarida til me’yorlarining buzilishi, shuningdek, reklamalarda grammatik
xatolarning ko‘pligi jamiyatda til madaniyatining yetarli darajada emasligini
ko‘rsatadi.
Bu holat sotsiolingvistik nuqtai nazardan til me’yorlari va ijtimoiy ong
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni yoritadi. Til siyosati faqat qonunchilik doirasida emas,
balki ijtimoiy ong va madaniyatga singdirilgan holatda olib borilishi zarur.
6. Raqamli kommunikatsiya davrida tilning o‘zgarishi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
178
Raqamli kommunikatsiya (internet, mobil aloqa, ijtimoiy tarmoqlar) tilni tez
o‘zgaruvchan va moslashuvchan tizimga aylantirmoqda. Telegram, Instagram,
TikTok kabi platformalar yoshlar tilini shakllantirmoqda. Yozishmalar,
xabarnomalar, ovozli va video muloqotlarda qisqartmalar, emoji, inglizcha so‘zlar
aralashuvi kuchaymoqda.
Masalan, “ok”, “lol”, “brb”, “btw”, “dm qilish”, “offline bo‘ldim” kabi iboralar
tilning yangi sotsiolingvistik qatlamini yaratmoqda. Bu holat tilshunoslar uchun
yangi ilmiy muammolarni yuzaga keltirmoqda: normativlik, til aralashuvi, yangi
lingvistik birliklarning shakllanishi va ularning rasmiy tilga kirib borish ehtimoli.
Bu davrda sotsiolingvistika zamonaviy texnologiyalar ta’sirida til va jamiyat
munosabatlarini o‘rganishga katta e’tibor qaratmoqda. Ayniqsa, tilshunoslar oldida
yosh avlod tilini o‘rganish, yangi nutq modellari va internet tili bo‘yicha tadqiqotlar
olib borish zarurati turibdi.
Sotsiolingvistika zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb va amaliy
ahamiyatga ega sohalaridan biridir. Til — bu shunchaki aloqa vositasi emas, balki
ijtimoiy tuzilma, ijtimoiy rollar va qadriyatlarning ifodasi hamdir. O‘zbek tilining
hozirgi holati, uning ijtimoiy qatlamlardagi ishlatilishi, yoshlar va texnologiyalar
ta’siri, normativ muammolar — bularning barchasi chuqur sotsiolingvistik tahlilni
talab qiladi.
Til siyosatini takomillashtirish, adabiy til me’yorlariga amal qilishni
rag‘batlantirish, raqamli muhitda o‘zbek tilining barqarorligini ta’minlash —
bugungi kunning asosiy vazifalaridan biridir. Shu sababli, sotsiolingvistika sohasi
bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar, darsliklar, korpuslar va ijtimoiy monitoring loyihalarini
amalga oshirish muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Labov, W. (1972). Sociolinguistic Patterns. Philadelphia: University of
Pennsylvania Press.
2.
Fishman, J. A. (1971). Sociolinguistics: A Brief Introduction. Newbury
House.
3.
To‘xtasinova, B. (2018). Sotsiolingvistika asoslari. Toshkent: Fan.
4.
Rahmonov, G. (2005). Til va jamiyat. Toshkent: O‘zbekiston.
5.
Jo‘rayev, M. (1999). Til va uning ijtimoiy tabiati. Toshkent: O‘qituvchi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
179
6.
Crystal, D. (2001). Language and the Internet. Cambridge: Cambridge
University Press.
7.
O‘zbekiston Respublikasi “Davlat tili haqida”gi qonuni, 1989-yil
(o‘zgarishlar bilan).
8.
Madvaliyev, A. (2003). Til va millat. Toshkent: Fan.
9.
Yuldashev, Q. (2020). “Internet tili va yangi lingvistik birliklar”, Filologiya
masalalari jurnali, №1.
10.
O‘zbekiston Milliy korpusi loyihasi materiallari,
