“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
170
O‘SMIR YOSHIDAGI SHAXSLARDA AXLOQIY QAROR QABUL
QILISH JARAYONINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Abu Rayhon Beruniy nomidagi
Urganch davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi
Sultanov Sherzod Azatjanovich
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘smir yoshidagi shaxslarda axloqiy qaror qabul
qilish jarayonining psixologik asoslari, ijtimoiy va emotsional omillari tahlil
qilinadi. Shuningdek, axloqiy tanlovni belgilovchi ichki va tashqi omillar, oilaviy va
maktab muhiti, shaxslararo munosabatlarning bu jarayonga ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
axloqiy qaror, o‘smirlik davri, psixologik xususiyat, ijtimoiy
normativlar, tanlov, emotsional ong.
Bugungi kunda ijtimoiy muhitning murakkabligi, axloqiy me’yorlar va
qadriyatlarning qayta baholanayotgani, yoshlarning axloqiy qarorlar qabul qilish
mexanizmlarini chuqur o‘rganishni taqozo etmoqda. Ayniqsa, o‘smirlik davri inson
hayotidagi psixologik va ijtimoiy jihatdan eng o‘zgaruvchan bosqich hisoblanadi.
Bu davrda shaxsda mustaqil fikrlash, qadriyatlarni shakllantirish, jamiyatga
moslashuv va o‘zini anglash kuchayadi. Inson shaxsi butun hayoti davomida
rivojlanadi, biroq o‘smirlik davri bu jarayonning eng muhim va murakkab
bosqichlaridan biri sanaladi. Aynan shu davrda shaxsda o‘ziga xos dunyoqarash,
mustaqil fikrlash, o‘zligini anglash, hayotda tutgan o‘rni va maqsadlarini belgilash
ehtiyoji kuchayadi. O‘smirlik — shaxsning individual xususiyatlari va ijtimoiy
holatlari kesishgan palla bo‘lib, bu jarayonda u ko‘plab axloqiy, hissiy va ijtimoiy
muammolar bilan to‘qnashadi. Shu sababli ham o‘smir yoshida qabul qilinadigan
axloqiy qarorlar uning kelajakdagi shaxsiy va ijtimoiy yo‘nalishini belgilovchi omil
sifatida alohida ahamiyatga ega.
Zamonaviy jamiyatda axloqiy qadriyatlar, me’yorlar va ijtimoiy
talablarda sodir bo‘layotgan keskin o‘zgarishlar fonida o‘smirlarning axloqiy qaror
qabul qilish mexanizmlarini o‘rganish dolzarb bo‘lib qolmoqda. Rivojlanayotgan
informatsion muhit, ijtimoiy tarmoqlar, media vositalarining ta’siri ortib borar ekan,
o‘smirlar nafaqat oilaviy va maktab muhitidan, balki keng virtual makondan ham
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
171
axloqiy signallarni qabul qilishmoqda. Bu esa ularning qaror qabul qilish jarayonini
yanada murakkablashtiradi.
Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘smirlar axloqiy tanlovda
emotsional beqarorlik, qarama-qarshi istaklar, guruh bosimi, shaxsiy qadriyatlar va
tashqi baholovchilar ta’siri ostida harakat qiladilar. Ular ko‘p hollarda muayyan
ijtimoiy vaziyatda “to‘g‘ri” va “noto‘g‘ri” qarorlarni ajratishda qiynaladi. Bu esa o‘z
navbatida, axloqiy qaror qabul qilishda yo‘naltiruvchi psixologik va pedagogik
yondashuvlarga ehtiyoj borligini ko‘rsatadi.[4]
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimi va oilaviy muhitida yoshlarning
axloqiy kamoloti masalasiga e’tibor kuchaymoqda. Biroq bu jarayonda
o‘smirlarning axloqiy qaror qabul qilish faoliyatining chuqur psixologik
mexanizmlari hali yetarlicha o‘rganilmagan. Jumladan, qaror qabul qilishga ta’sir
qiluvchi omillar, shaxsiy qadriyatlar tizimi, ijtimoiy muhit va shaxslararo
munosabatlarning roli bo‘yicha kompleks yondashuvga ehtiyoj mavjud.Shu sababli
mazkur maqolada o‘smir yoshidagi shaxslarda axloqiy qaror qabul qilish
jarayonining psixologik xususiyatlarini tahlil qilish, unga ta’sir etuvchi omillarni
aniqlash, mavjud yondashuvlar asosida nazariy va amaliy tahlil berish maqsad qilib
olingan. Ushbu masalaning o‘rganilishi nafaqat yoshlarning sog‘lom axloqiy
kamolotiga xizmat qiladi, balki ularning ijtimoiy moslashuvchanligini oshirish,
shaxsiy mas’uliyatni rivojlantirish va jamiyatga foydali fuqarolarni tarbiyalashga
zamin yaratadi.
Shuning uchun ham axloqiy qaror qabul qilish jarayoni — ijtimoiylashuv va
shaxs rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir.O‘smirlik — 11-18 yoshlar
oralig‘idagi yosh davri bo‘lib, bu bosqichda quyidagi psixologik o‘zgarishlar
kuzatiladi:[3]
O‘zini anglash va identifikatsiya kuchayadi;
Emotsional o‘zgaruvchanlik ortadi;
Qadriyatlar va ideal obrazlar shakllanadi;
Mustaqil qaror qabul qilishga intilish kuchayadi.
Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, bu davrning asosiy
inqirozi “shaxsiylik vs. identitet inqirozi” hisoblanadi. Bu esa o‘smirning har bir
axloqiy qarorini ongli ravishda baholashiga turtki bo‘ladi.Axloqiy tanlovga ta’sir
ko‘rsatuvchi asosiy omillar quyidagilar:[2]
Ichki omillar
– shaxsiy qadriyatlar, e’tiqod, vicdan;
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
172
Tashqi omillar
– oila, do‘stlar guruhi, maktab muhiti, OAV;
Kognitiv omillar
– o‘z fikrini tahlil qilish qobiliyati, oqibatni bashorat
qilish;
Emotsional omillar
– empatiya, qo‘rquv, jur’at.
Oila — har bir insonning shaxs sifatida shakllanishida muhim psixologik
va ijtimoiy tayanch bo‘lib xizmat qiluvchi asosiy muhitdir. Ayniqsa, o‘smirlik davri
— shaxsning o‘z “Men”-ini anglash, ichki ijtimoiy va axloqiy mezonlarini izlab
topish bosqichi hisoblanadi. Bu davrda shaxsda mustaqil axloqiy pozitsiya,
qadriyatlar tizimi shakllana boshlaydi va bu jarayonda oila yetakchi rol o‘ynaydi.
Oiladagi psixologik muhit, ya’ni ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi hissiy
yaqinlik, o‘zaro ishonch, ochiq muloqot — o‘smirga ichki axloqiy qarorlarni ongli
ravishda qabul qilishga zamin yaratadi. Ayniqsa, ota-onaning axloqiy namuna
bo‘lishi – ya’ni so‘z va amalda birdek bo‘lishi – o‘smir tomonidan kuzatiladi va
unga taqlid qilinadi. Aksincha, ota-onaning ikkiyuzlama xatti-harakatlari, so‘z
bilan amaldagi ziddiyatli holatlar o‘smirda axloqiy ikkilanish, noaniqlik, va hatto
normativ befarqlik holatlarining shakllanishiga olib kelishi mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, demokratik tarbiya uslubida ulg‘aygan
o‘smirlar quyidagi jihatlar bilan ajralib turadilar:
-axloqiy vaziyatda muqobil variantlarni tahlil qilishga moyil bo‘ladilar;
-tanlovda ichki mezonlarga, ya’ni shaxsiy qarashlar va qadriyatlarga
tayanadilar;
-ijtimoiy javobgarlik hissi yuqori bo‘ladi;
-empatiya va boshqalarni tushunish qobiliyati rivojlangan bo‘ladi;
-o‘z harakatlarining oqibatini oldindan baholashga intiladilar.
Aksincha, avtoritar va haddan ortiq nazoratga asoslangan tarbiya tizimida
ulg‘aygan o‘smirlar ko‘proq tashqi omillarga bog‘liq bo‘lgan qarorlar qabul
qiladilar. Ular ko‘pincha "nima uchun bunday qilding?" savoliga “shunchaki
aytishdi”, “jazodan qo‘rqdim” kabi tashqi motivlarga tayangan javoblar beradi. Bu
esa, ularning axloqiy qarorlari barqaror bo‘lmasligiga, vaziyatga qarab
o‘zgaruvchan bo‘lishiga olib keladi.Oila ichidagi befarqlik, e’tiborsizlik yoki hissiy
sovuqlik esa o‘smirda o‘zini rad etilgan his qilish, ijtimoiy normalarga befarqlik,
atrofdagilarning fikriga loqaydlik singari holatlarni yuzaga keltiradi. Bu holatda
o‘smir axloqiy tanlovda yo tasodifga, yo shaxsiy manfaatga asoslanadi, ijtimoiy yoki
insoniy jihatlarni hisobga olmaydi.Psixologik nuqtai nazardan, ota-onaning mehr-
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
173
muhabbati va hissiy qo‘llab-quvvatlovi — o‘smirda shaxsiy mas’uliyatni his qilish,
o‘z tanloviga egalik qilish kabi muhim ichki resurslarni shakllantiradi. Bunday
o‘smirlar ijtimoiy me’yorlarga ongli ravishda amal qiladilar, mustahkam axloqiy
pozitsiyaga ega bo‘ladilar va tanqidiy fikrlashga moyil bo‘ladilar.
Shu bois, oila – axloqiy qaror qabul qilish jarayonida nafaqat ijtimoiy nazorat
vositasi, balki shaxsiy axloqiy mezonlar va qadriyatlar tizimini shakllantiruvchi
birlamchi psixologik maktab sifatida e’tirof etiladi.
Kohlberg nazariyasiga ko‘ra, axloqiy qarorlar bir necha bosqichlarda
rivojlanadi: pre-konventsional, konventsional va post-konventsional. O‘smirlar
asosan konventsional bosqichda bo‘lib, ijtimoiy normalarga muvofiq harakat
qilishga intiladilar.Oila axloqiy qaror qabul qilishda eng muhim sotsial institut
hisoblanadi. Ota-ona munosabatlaridagi iliqlik, ochiq muloqot, o‘rnak ko‘rsatish
kabi omillar o‘smirda ijobiy axloqiy qarorlar qabul qilishiga sabab bo‘ladi.
Aksincha, nazoratning haddan oshishi yoki befarqlik — salbiy oqibatlarga olib
keladi.[1]
Xulosa
O‘smir yoshidagi axloqiy qaror qabul qilish murakkab psixologik va
sotsial jarayon bo‘lib, bu jarayon shaxs shakllanishining asosiy mezonlaridan biridir.
Bu borada psixologik yondashuv, oilaviy muhit va ta’lim tarbiya tizimining roli
nihoyatda muhimdir. Ushbu sohadagi chuqur o‘rganishlar, zamonaviy diagnostika
va rivojlantirish metodikalarining tatbiqi orqali o‘smirlarning axloqiy qaror qabul
qilish salohiyati yanada oshirilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kohlberg L. (1998).
Essays on Moral Development, Vol. I: The Philosophy of
Moral Development
. Harper & Row.
2.
Erikson E. (1998).
Identity: Youth and Crisis
. W.W. Norton.
3.
Amonashvili Sh.A. (1983).
Shaxs tarbiyasi metodlari
. Toshkent: O‘qituvchi.
4.
G‘oziyev E. (2002).
Psixologiyadan tushunchalar
. Toshkent: Fan.
5.
Mahmudov N. (2018).
O‘smirlar psixologiyasi
. Toshkent: Ilm Ziyo.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
174
6.
Sharipova G. (2021).
Oila va axloqiy qadriyatlar
. Andijon: Barkamol
avlod.
