“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
234
ArcGIS Online dasturida Toshkent viloyati demografik web-kartasini
yaratish masalalari
Mamatova Gulzira Mahmudovna
Mirzo Ulug‘bek nomidagi
O‘zbekiston Milliy universiteti
Geodeziya, kartografiya
va kadastr kafedrasi
Geodeziya va geoinformatika
mutaxassisligi 1-kurs magistranti
Bekanov Kuatbay Koshkarbayevich
Mirzo Ulug‘bek nomidagi
O‘zbekiston Milliy universiteti
Geodeziya, kartografiya
va kadastr kafedrasi mudiri, g.f.f.d., PhD. dots,
Annotatsiya
Ushbu maqolada demografik kartalarning ahamiyati, shuningdek, ularni
yaratish bo‘yicha nazariya va amaliy masalalar keltirilgan. Tadqiqot obyekti sifatida
Toshkent viloyati demografiyasi olingan bo‘lib, ularning web-kartalarini yaratishda
ArcGIS Online dasturidan foydalanilgan. Natija sifatida ArcGIS Online dasturining
Instant Apps va Story Map ilovalari yordamida Toshkent viloyati demografik web-
kartalari taqdim etilgan.
Kalt so‘zlar:
GAT texnologiyalari, demografik, karta, web-karta,
ArcGIS
Online,
Instant Apps, Story Map
Kirish
Demografik kartalar dunyo miqyosida aholining soni, zichligi, yoshi, jinsi,
milliy tarkibi kabi ko‘rsatkichlarni fazoviy tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega.
Ular rejalashtirish, migratsiya jarayonlarini baholash, sog‘liqni saqlash, ta’lim va
infratuzilmani rivojlantirishda keng qo‘llaniladi. Global muammolar —
urbanizatsiya, demografik portlash, qarish jarayoni kabi holatlarni vizual tarzda
ko‘rsatadi. Demografik kartalar siyosiy va iqtisodiy qarorlar qabul qilishda asosiy
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
235
manba hisoblanadi. Shuningdek, ularning yangilanib borilishi barqaror rivojlanish
uchun zarurdir.
Demografik web-kartalarni yaratish bugungi kunda juda dolzarb
hisoblanadi, chunki ular aholiga oid ma’lumotlarni interaktiv va real vaqt rejimida
ko‘rsatish imkonini beradi. Bunday kartalar orqali foydalanuvchilar aholining soni,
zichligi, yosh-gender tarkibi kabi demografik ko‘rsatkichlarni tezkor tahlil qilishlari
mumkin. Ular rejalashtirish, sog‘liqni saqlash, ta’lim, ekologiya va ijtimoiy
sohalarda qarorlar qabul qilishda samarali vositadir. Shuningdek, web-kartalar
mobil va masofaviy ishlash imkoniyatlarini ham kengaytiradi.
Web-kartalar qog’oz shakldagi kartalarga qaraganda o‘zining iqtisodiy
tejamkorligi, foydalanuvchilarga qulayligi, ma’lumotlarni olish osonligi,
interaktivligi bilan ajralib turadi [3].
Web-karta – bu ma’lumotlarni taqdim qilish yoki savollarga javob berish
uchun foydalanish mumkin bo‘lgan geografik ma’lumotlarning niteraktiv holatdagi
tasviri hisoblnadi.
O‘zbekiston demografik salohiyati bo‘yicha Markaziy Osiyo davlatlari
orasida eng yirik davlatlardan biri hisoblanadi. Mustaqillik yillarida respublikamiz
aholisi 9,4 million kishiga yoki 45,6 foizga oshdi. Respublika aholisining oʻrtacha
yillik oʻsishi 1980-yillardagi 2,8-3,0%ga nisbatan 1,7-1,9% ni tashkil etadi. 2020-
yilda u 1,9% ni tashkil etdi, ammo umuman olganda, shahar va qishloq aholi
punktlarida demografik o‘sishning sekinlashuvi tendentsiyasi davom etmoqda [4].
Hisob-kitoblarga ko‘ra, so‘nggi besh yil ichida bu raqam yiliga o‘rtacha 1,5% ga
oshgan. Aholi o‘sishining o‘rtacha sur'atlariga o‘tish butun iqtisodiy va ijtimoiy
munosabatlar tizimidagi o‘zgarishlar bilan bog'liq bo'lib, bu aholining reproduktiv
xatti-harakatlarini o‘zgartirdi, bu esa tug‘ilishning qisqarishiga olib keldi.
Respublikamizning demografik salohiyati asosan tug‘ilish dinamikasi bilan
belgilanadi. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston juda yuqori tug‘ilish ko‘rsatkichi
bilan kirib keldi: tug‘ilishning umumiy koeffitsienti (TF) 34,5 promilleni tashkil etdi
– har bir tug‘ish yoshidagi ayolga 4,19 bola to‘g‘ri keldi. 2010-yilda bu
ko‘rsatkichlar 2,6 foizga kamaydi. 2010-2020 yillarda OKB 22,2-24,6 ppm, umumiy
koeffitsient esa 2,3-2,5 ppm ni tashkil etdi. Professor Z.N. Tajieva muallifligidagi
“Aholi geografiyasi” nomli kitob ma’lumotlariga ko‘ra barcha hududlarda aholi soni
va dinamikasining ahamiyati ko‘rsatilgan: "Ishlab chiqarish jarayonida aholi barcha
moddiy va nomoddiy ne'matlarning ishlab chiqaruvchisi va shu bilan birga ishlab
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
236
chiqarilgan barcha ijtimoiy mahsulotlarning iste'molchisi ham hisobga olinadi.
Aholi butun ijtimoiy takror ishlab chiqarish jarayonining muhim tarkibiy qismi
bo'lib, uni qayta qurish kerak", degan fikrlari keltirilgan [2]. Shu sababli aholi soni
va dinamikasini hisobga olish ushbu hududlarning kelajakdagi rivojlanish
istiqbollari uchun muhim ahamiyatga ega. Respublikamiz yangi davrni qo‘lga
kiritgandan so‘ng, ya’ni bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida aholining ma’lum
davrdagi dinamika ko‘rsatkichlari, uning o‘sishi, barqarorlashuvi va kamayishi
ushbu rivojlanishning asosiy tendentsiyalarini aniqlash imkonini berdi.
Tadqiqot obyekti:
Ushbu tadqiqotda Toshkent viloyati olingan bo‘lib, viloyatning demografik
ko‘rsatkichlari bo‘yicha statistika ma’lumotlaridan foydalanilgan. 2022-yil holatiga
ko‘ra, Toshkent viloyati aholisi 2939,7 ming kishidan ortiq. Geografik joylashuvi —
respublikaning shimoli-sharqida, shimoli va shimoli-gʻarbida Qozogʻiston
Respublikasi, shimoli-sharqda Qirgʻiziston Respublikasi, sharqda Namangan
viloyati, janubda Tojikiston Respublikasi, janubi-gʻarbda Sirdaryo viloyati bilan
chegaradosh. Aholi zichligi – 1 km² ga 193,5 nafar kishi.
Toshkent viloyati aholisining oʻsishi yoki kamayishida maʼlum hududiy
farqlar mavjud boʻlib, viloyat hududlari aholisining oʻrtacha yillik oʻsishi odatda
tabiiy, iqtisodiy va ijtimoiy sharoitga qarab bir-biridan farq qiladi. Toshkent viloyati
joylashuv sxematik kartasi 1-rasmda keltirilgan.
1-rasm.
Tadqiqot obyektining joylashuv xaritasi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
237
Tadqiqot davomida
GAT texnologiyalari asosida
demografik web-kartalarni
tuzish bo‘yicha
texnologik sxema ishlab chiqildi (2-rasm).
2.- rasm.
GAT texnologiyalari asosida demografik web-kartalarini tuzish bo‘yicha
texnologik sxemasi
GAT texnologiyalari asosida demografik web-kartalarini tuzish 6 ta
bosqichda amalga oshirildi. Birinchi ma’lumotlarni yig‘ish bosqichida quyidagi
ishlar amalga oshirildi:
- Demografik ma’lumotlar: bunda aholi ro‘yhati, sog‘liqni saqlash va ta’lim
muassalari to‘g‘isida ma’lumotlar olinadi.
- Topografik ma’lumotlar: bunda topografik kartalar, kosmik tasvirlari,
kadastr ma’lumotlari, shapefile yoki GeoJSON formatdagi ma’lumotlar olinadi.
Ikkinchi bosqichda ma’lumotlarni tayyorlash va integratsiyalashda
demografik ma’lumotlarni tuzish va formatlash ishlari olib boriladi.
Geoma’lumotlar bilan bog‘lash ishlari amalga oshirildi (ma’lumotlarni
geokodlash- misol tariqasaida tuman, shahar kesimida)
Uchinchi bosqichda GAT platformasida ishlov berishda qo‘shma
ma’lumotlar bazasini tuzish (masalan post GIS, GeoService, ArcGIS)
Ma’lumotlarni vizualizatsiya qilishda QGIS ArcGIS, Mapbox kabi
vositalardan foydalaniladi.
To‘rtinchi bosqichda web-karta interfeysini yaratishda katlamlar tuzish:
masalan aholi zichligi, yosh tarkibi, jins bo‘yicha taqsimot va h.k.
Fazoviy tahlil: ma’lumotlar o‘rtasidagi geografik aloqalarni tahlil qilish.
Beshinchi bosqichda platformaga joylash va ishga tushirishda Web- karta
interfeysini yaratish.
Frontent HTML, CSS, JavaScript (Leaflet. Js, OpenLayers, Mapbox, JL,JS)
Backent paython (Djanko, Flask), Node.js va HP kabi interfeys uslubidan
foydalaniladi
Ma’lumotlarni
tayyorlash va
integratsiyalash
Ma’lumotlar yig’ish
GAT platformasida
ishlov berish
Web-karta interfeysini
yaratish
Platformaga joylash va
ishga tushirish
Yakuniy
bosqich:monitoring va
yangilash
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
238
Yakuniy bosqich monitoring va yangilash ishlari amalga oshiriladi.
bunda ma’lumotlarni real vaqtida yuklash ishlari olib boriladi.
ArcGIS Online dasturining Story Maps ilovasida Toshkent viloyati
demografik web kartasini shaxsiy veb-karta (web-map) ilovasini yaratish bir nechta
bosqichlarda amalga oshirildi. Ushbu Story Maps ilovasi karta asosidagi hikoyalarni
vizual tarzda, multimedia elementlari bilan boyitib, foydalanuvchilarga interaktiv
karta yaratish imkonini beradi.
Bunda ArcGIS Online hisobiga kirib
Map Viewer
bo’limiga o‘tiladi.
Oldindan yaratib olingan web-xarita ochiladi (3-rasm).
3-rasm.
ArcGIS Online Map Viewer bo’limiga o‘tish
Keyingi
bosqichda
esa
ArcGIS
StoryMaps
ning quyidagi
(https://storymaps.arcgis.com)
sahifasiga o‘tiladi.
Bunda
+ New Story
tugmasi bosiladi (4-rasm).
4-rasm.
ArcGIS StoryMaps da yangi story yaratish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
239
Ushbu oynadan esa
“Start from scratch”
buyrug’i tanlanadi yoki
shablonlardan foydalaniladi.
“Start from scratch”
buyrug’ini tanlaganimizdan
so’ng bizda quyidagicha oyna hosil bo‘ladi (5-rasm).
5-rasm.
New StoryMaps oynasi
Sarlavha va muqqadima qo‘shiladi. Bunda, kartaga nomi beriladi va karta
mazmuni haqida qisqacha ma’lumot beriladi. So’ngra
“+” tugmasini bosiladi
→
“Map”
tanlanadi (6-rasm).
6-rasm.
StoryMaps oynasida xarita qo’shish
Bunda oldin yaratilgan web xarita tanlanadi va xarita bilan bog’liq qisqacha
tushuntirish yoziladi. So’ngra
Save
buyrug’i bilan xarita saqlanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
240
7-rasm.
ArcGIS StoryMaps ilovasi orqali tayyorlangan web-xarita
Shu bilan birga tadqiqot davomida ArcGIS Online dasturining
Instant App ilovasidan ham foydalanildi.
Instant App
— bu Android ilovaning yengil versiyasi bo‘lib,
foydalanuvchilar uni o‘rnatmasdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanishlari
mumkin.
8-rasm.
ArcGIS Online dasturida tuzilgan diagrammalarni Instant Apps
ilovasiga qo’shish
Shuningdek,
Publisher
tugmasini bosgan holda ilovani silkasini olamiz va uni
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
241
QR kod bilan bog’laymiz va bizda quyidagicha QR kod hosil bo‘ladi. QR kod hosil
qilishdan maqsad ushbu yaratilgan Toshkent viloyati demografik web kartalariga
turli hil qurilmalardan kirish uchun qulaylik yaratiksh.
Instant Apps ilovasining QR kodi ArcGIS Story Maps ilovasining QR
kodi
Xulosa sifatida aytadigan bo‘lsak, GAT texnologiyasi demografik holatni chuqur va
vizual tahlil qilishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa hududiy
rejalashtirish, ijtimoiy siyosat yuritish va resurslarni optimal taqsimlashda muhim
rol o‘ynaydi. Ushbu ilmiy ish yakunida ArcGIS Online asosida bir qator web-
kartalarni yaratish demografik ma’lumotlarni interaktiv shaklda taqdim yetish va
tahlil qilishning samarali vositasi degan xulosaga kelish mumkin. ArcGIS Online
nafaqat interaktiv xaritalarni yaratishga, turli xil ma’lumot qatlamlarini qo‘shishga,
shuningdek, ma’lumotlar bazalari va boshqalar kabi tayyor manbalardan
foydalanishga imkon beradi.
ArcGIS Online asosida bir qator web-kartalarni yaratish foydalanuvchilarga
dunyoning istalgan nuqtasidan, Internet orqali demografik ma’lumotlarga kirish,
shuningdek, ushbu ma’lumotlarni boshqa ilovalar va tizimlar bilan birlashtirish
imkonini beradi.
Biroq, ArcGIS Online asosida demografik web-kartalarni yaratish
jarayyonlarini samarali amalga oshirish uchun mos ilova shablonlarini tanlash,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
242
kartografik ma’lumotlarni moslashtirish, axborot xavfsizligini ta’minlash va boshqa
ko‘plab jihatlarni hisobga olish zarur.
Umuman olganda, demografik web-kartalarni yaratish uchun ArcGIS Online-
dan foydalanish demografik ma’lumotlarni interaktiv shaklda taqdim yetishning
samarali va qulay usuli bo‘lib, turli xil dasturlarda demografik ma’lumotlarni
to‘plash, tahlil qilish va taqdim yetish uchun samarali vosita deb hisoblaymiz.
Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati
Asosiy adabiyotlar
1.
Anoxin A.A., Jitin D.V. Geografiya naseleniya s osnovami demografii:
Uchebnoe posobie. – SPb. Izd-vo SPbGU, 2013. – 307 s.
2.
Bo‘rieva M.R., Tojieva Z.N., Zokirov S.S. Aholi geografiyasi va
demografiya asoslari. – T.: Tafakkur, 2011. – 159 b.
3.
Tojieva Z.N. O‘zbekiston aholisi: o‘sishi va joylanishi (Monografiya).
– T.: «Fan va texnologiya», 2010. – 276 b.
4.
Abdurahmonov Q.X., Abduramanov X.X. Demografiya. O’quv
qollanma. - T.: Noshir nashriyoti. – 2011.
5.
Ata-Mirzaev O.B. Narodonaselenie Uzbekistana. – T., 2009.
6.
Tojieva Z.N. O‘zbekiston aholisi: o‘sishi va joylanishi (Monografiya).
– T.: «Fan va texnologiya», 2010. – 276 b.
7.
Берлянт А. М., Кошкарев А. В. Геоинформатика. Толковый
словарь основных терминов. М.: ГИС-Ассоциация, 1999. 204 с.
8.
Burns R.G., DeForest J.L., Marxen J. et al. Soil enzymes in changing
environment: Сurrent knowledge and future directions // Soil Biology &
Biochemistry. 2013. V. 58. № 2. - P. 215-234.
9.
Kuria D, Ngari D, Withaka E (2011) Using geographic information
systems (GIS) to determine land suitability for rice crop growing in the Tana delta.
J Geogr Reg Plan 4(9):525–532
