“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
339
Siyosiy partiyalarning globallashuv sharoitidagi roli
Toshkent Davlat Transport universiteti
Yurisprudensiya kafedrasi
Nurmahammatov Shohzod Komiljon oʻgʻli
Annotatsiya:
Mazkur maqolada siyosiy partiyalarning globallashuv
jarayonidagi o‘rni va funksiyalari tahlil qilinadi. Globallashuvning siyosiy partiyalar
faoliyatiga bo‘lgan ta’siri, ularning xalqaro maydondagi integratsiyasi, transmilliy
aloqalar va g‘oyaviy transformatsiyalar ochib beriladi. Shuningdek, globallashuvga
qarshi bo‘lgan populistik partiyalar fenomeni ham yoritiladi. Maqolada
partiyalarning zamonaviy siyosiy voqeliklarga moslashuvi, ularning global
muammolarga nisbatan pozitsiyasi va siyosiy kommunikatsiya uslublaridagi
o‘zgarishlar ilmiy tahlil qilinadi. O‘zbekiston tajribasi misolida milliy siyosiy
partiyalarning globallashuvga nisbatan yondashuvi ham qisqacha ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
siyosiy partiyalar, globallashuv, transmilliy aloqalar, populizm,
siyosiy tizim, siyosiy kommunikatsiya, xalqaro siyosat, demokratik institutlar,
partiyaviy transformatsiya, O‘zbekiston siyosiy tizimi.
Аннотация
: В данной статье анализируется роль и функции
политических партий в процессе глобализации. Раскрывается влияние
глобализации на деятельность политических партий, их интеграцию на
международной арене, транснациональные связи и идеологические
трансформации. Также освещается феномен популистских партий,
выступающих против глобализации. В статье научно анализируется адаптация
партий к современным политическим реалиям, их позиция по отношению к
глобальным проблемам и изменения в методах политической коммуникации.
На примере опыта Узбекистана кратко рассматривается подход национальных
политических партий к глобализации.
Ключевые
слова
:
политические
партии,
глобализация,
транснациональные связи, популизм, политическая система, политическая
коммуникация, международная политика, демократические институты,
партийная трансформация, политическая система Узбекистана.
Abstract
: This article analyzes the role and functions of political parties in the
globalization process. It explores the impact of globalization on political party
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
340
activities, their integration in the international arena, transnational relations, and
ideological transformations. The phenomenon of populist parties opposing
globalization is also highlighted. The article provides a scientific analysis of how
parties adapt to modern political realities, their positions on global issues, and
changes in political communication methods. Additionally, the approach of national
political parties towards globalization is briefly examined using the example of
Uzbekistan's experience.
Keywords
: political parties, globalization, transnational relations, populism,
political system, political communication, international politics, democratic
institutions, party transformation, political system of Uzbekistan.
Kirish:
Bugungi kunda globallashuv jarayoni dunyoning deyarli barcha
sohalarini, jumladan, siyosiy tizim va institutlarni ham chuqur o‘zgartirmoqda.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi, xalqaro tashkilotlar
faoliyatining kengayishi, transmilliy muammolarning kuchayishi siyosiy aktorlar,
xususan, siyosiy partiyalar oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda.
Siyosiy partiyalar – har qanday demokratik jamiyatda fuqarolarning siyosiy
irodasini ifodalovchi asosiy institutlardan biri bo‘lib, ular jamiyat va davlat o‘rtasida
ko‘prik vazifasini bajaradi. Globallashuv sharoitida esa bu institutlar nafaqat
mahalliy, balki global darajadagi masalalarga munosabat bildirish, xalqaro siyosiy
maydonda faol ishtirok etish, o‘z g‘oya va dasturlarini keng auditoriyaga yetkazish
imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. O‘zbekistonda faoliyat yurituvchi siyosiy partiyalar,
masalan, O‘zbekiston Liberal-demokratik partiyasi (O‘zLiDeP), “Milliy tiklanish”
demokratik partiyasi, Xalq demokratik partiyasi (XDP), “Adolat” sotsial-
demokratik partiyasi va “Ekologik partiya”, global iqtisodiy va siyosiy jarayonlarda
milliy manfaatlarni himoya qilishga xizmat qiladi. Masalan, ular xalqaro savdo,
investitsiyalar va energetika loyihalarida O‘zbekistonning mustaqil pozitsiyasini
qo‘llab-quvvatlaydi.
Mazkur maqolada siyosiy partiyalarning globallashuv davridagi o‘rni, ularning
xalqaro siyosiy tizimdagi roli, yangi chaqiriqlarga nisbatan munosabati hamda
transformatsiya jarayonlari tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida
siyosiy partiyalarning globallashuvga qanday moslashayotgani ham qisqacha ko‘rib
chiqiladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
341
Asosiy qism: Globallashuv va siyosiy tizimlar evolyutsiyasi
Globallashuv – bu davlat chegaralarining nisbiy ahamiyat kasb etishi, axborot,
kapital, odamlar va g‘oyalar oqimining kuchayishi bilan tavsiflanadigan murakkab
jarayondir. Bu jarayon siyosiy tizimlarga, xususan, siyosiy partiyalar faoliyatiga
bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Siyosiy partiyalar endi nafaqat milliy masalalar, balki
xalqaro muammolar – atrof-muhit muhofazasi, migratsiya, global xavfsizlik, inson
huquqlari va boshqa global kun tartibidagi masalalarga ham o‘z pozitsiyasini
bildirishi zarur bo‘lgan institutga aylanmoqda.
Siyosiy partiyalar faoliyatining transmilliylashuvi
Globallashuv natijasida siyosiy partiyalar faoliyati tobora transmilliy tus ola
boshladi. Ayrim partiyalar xalqaro maydonda faol hamkorlik olib boruvchi siyosiy
ittifoqlarda ishtirok etmoqda. Masalan, Yevropa Ittifoqi doirasida "Yevropa Xalq
Partiyasi", "Yashillar Global Tarmog‘i" yoki "Sotsialistlar va Demokratlar Alyansi"
kabi transmilliy siyosiy bloklar mavjud. Bu partiyalar birgalikda siyosiy qarorlar
qabul qiladi, xalqaro saylov kampaniyalarini olib boradi va umumiy siyosiy
qadriyatlarni ilgari suradi. Bunday ittifoqlar siyosiy partiyalar faoliyatining global
ko‘lamda bir-biriga bog‘lanib borayotganini ko‘rsatadi.
Raqamli texnologiyalar va siyosiy kommunikatsiya evolyutsiyasi
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi siyosiy partiyalar uchun yangi
imkoniyatlar eshigini ochdi. Ijtimoiy tarmoqlar, onlayn platformalar, sun’iy intellekt
va algoritmik reklama orqali partiyalar saylovchilar bilan yanada tezkor va samarali
aloqada bo‘la olishmoqda. Shu bilan birga, globallashuv raqamli siyosiy
kommunikatsiyani transchegaraviy darajaga olib chiqdi. Masalan, AQShdagi
siyosiy partiyalarning ayrim texnologik yondashuvlari boshqa davlatlardagi
partiyalar tomonidan tezda o‘zlashtirilmoqda. Bu esa siyosiy partiyalar o‘rtasida
ilg‘or tajriba almashinuvi imkonini beradi.
Globallashuvga qarshi siyosiy tendensiyalar: populizm va millatchilik
Biroq globallashuv jarayoni siyosiy barqarorlik va partiyalar faoliyatiga faqat
ijobiy ta’sir ko‘rsatmaydi. Aksincha, globallashuvga qarshi siyosiy kuchlar,
populistik va millatchilik ruhidagi partiyalar tobora ommalashib bormoqda. Ular
globallashuvni milliy suverenitet, madaniy o‘zlik va iqtisodiy xavfsizlikka tahdid
sifatida talqin etadi. Misol tariqasida, AQShda Donald Tramp yetakchiligidagi
Respublikachilar partiyasi, Fransiyada "Milliy birlashuv", Italiyada "Liga" partiyasi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
342
kabi populistik harakatlarni keltirish mumkin. Bunday partiyalar globallashuvga
qarshi norozilikni siyosiy kapital sifatida foydalanishga urinmoqda.
O‘zbekiston tajribasi: milliy partiyalarning yangi muhitga moslashuvi
O‘zbekiston siyosiy tizimida faoliyat yuritayotgan siyosiy partiyalar ham
globallashuv sharoitida o‘z strategiyalarini qayta ko‘rib chiqmoqda. Jumladan,
partiyalar xalqaro tajribani o‘rganish, xorijiy siyosiy institutlar bilan hamkorlikni
kuchaytirish, zamonaviy kommunikatsiya vositalaridan foydalanish, yoshlarni
siyosiy hayotga jalb etish bo‘yicha harakat qilmoqda. Bu esa milliy partiyalarning
global siyosiy makondagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Mavzuning dolzarbligi
Globallashuv jarayoni XXI asrning eng muhim va murakkab siyosiy, iqtisodiy
va madaniy hodisalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Ushbu jarayon nafaqat
davlatlararo munosabatlarga, balki ichki siyosiy tizimlar, xususan, siyosiy partiyalar
faoliyatiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Siyosiy partiyalar jamiyatdagi siyosiy
ong, ijtimoiy faollik va demokratik qadriyatlarni shakllantirishda asosiy institut
hisoblanadi. Shu bois ularning globallashuv sharoitidagi o‘rni, roli va moslashuv
darajasini o‘rganish bugungi siyosiy-ijtimoiy hayotda nihoyatda dolzarbdir.
Dunyo bo‘yicha populistik, millatchilik va antiglobalistik siyosiy kuchlarning
kuchayib borayotgani, raqamli kommunikatsiya vositalari orqali siyosiy
ta’sirchanlikning ortayotgani siyosiy partiyalar faoliyatida yangi davr boshlanganini
ko‘rsatadi. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlar siyosiy tizimi uchun esa bu
jarayon siyosiy institutlar samaradorligini oshirish, xalqaro tajribani joriy qilish va
milliy siyosiy madaniyatni yuksaltirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ilmiy yangiligi
Mazkur mavzuning ilmiy yangiligi shundaki, unda siyosiy partiyalar
faoliyatining globallashuv jarayoni bilan bevosita aloqasi kompleks tarzda tahlil
qilinmoqda. An’anaviy yondashuvlarda asosan siyosiy partiyalarning ichki siyosiy
jarayonlardagi roli ko‘rib chiqilgan bo‘lsa, ushbu tadqiqotda ularning transmilliy
hamkorliklari, xalqaro siyosiy bloklardagi ishtiroki, global siyosiy muammolarga
nisbatan pozitsiyasi hamda raqamli kommunikatsiya texnologiyalari orqali olib
borayotgan siyosiy faoliyati tahlil qilinadi.
Shuningdek, tadqiqotda populistik va globallashuvga qarshi siyosiy partiyalar
fenomeni ham zamonaviy voqelik bilan uyg‘unlashtirilgan holda yoritiladi.
O‘zbekiston sharoitida siyosiy partiyalarning globallashuvga moslashuv
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
343
imkoniyatlari va yo‘nalishlari bo‘yicha berilgan tahliliy mulohazalar esa milliy
tajriba asosida ilmiy umumlashtirish imkonini beradi.
Muhokama:
Globallashuv sharoitida siyosiy partiyalar faoliyati murakkab va
ko‘p qirrali xususiyat kasb etmoqda. Ular nafaqat milliy darajadagi siyosiy
institutlar, balki global siyosiy muhitning faol ishtirokchilari sifatida shakllanib
bormoqda. Muhokamadan ko‘rinadiki, zamonaviy partiyalar o‘z strategiyalarini
nafaqat ichki siyosiy talablar, balki xalqaro kun tartibi asosida ham ishlab chiqishga
majburdir.
Raqamli kommunikatsiya texnologiyalari siyosiy partiyalar uchun muhim
vositaga aylanib, ularning omma bilan muloqot qilish imkoniyatlarini
kengaytirmoqda. Ammo bu bilan birga, soxta ma’lumotlar tarqalishi,
manipulyatsiya va ijtimoiy tafovutlarning kuchayishi kabi xavflarni ham
tug‘dirmoqda. Demak, globallashuv bilan birga kelayotgan texnologik rivojlanish
siyosiy partiyalar oldiga nafaqat imkoniyatlar, balki yangi mas’uliyatlar ham
yuklayapti.
Bundan tashqari, transmilliy siyosiy ittifoqlar shakllanishi partiyalar o‘rtasida
xalqaro miqyosda tajriba almashinuvini rag‘batlantirmoqda. Shu orqali ayrim
partiyalar o‘z yondashuvlarini yangilab, ilg‘or demokratik standartlarga
yaqinlashmoqda. Biroq bu jarayon global muammolar bo‘yicha partiyalar o‘rtasida
pozitsiya farqlari, ideologik ziddiyatlar va qarama-qarshi kuchlar bilan to‘qnash
kelishini ham ko‘rsatadi.
O‘zbekiston tajribasidan kelib chiqadigan bo‘lsak, mamlakatdagi siyosiy
partiyalar globallashuvning ta’sirini tobora chuqurroq anglab, o‘z faoliyatini ushbu
sharoitga moslashtirishga harakat qilmoqda. Bunda siyosiy madaniyatni
yuksaltirish, yoshlarni partiyaviy hayotga jalb etish, zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish muhim rol o‘ynamoqda.
Umuman
olganda,
globallashuv
siyosiy
partiyalarni
faollikka,
moslashuvchanlikka va strategik fikrlashga undamoqda. Partiyalar ushbu jarayonda
ijobiy o‘zgarishlarning tashabbuskori bo‘la olishsa, ular nafaqat milliy siyosatga,
balki global siyosiy muhitga ham ijobiy ta’sir ko‘rsata oladi.
Xulosa va takliflar:
Globallashuv davrida siyosiy partiyalar jamiyat va davlat
o‘rtasidagi vositachilik funksiyasini zamonaviy sharoitlarga moslashtirishi zarur
bo‘lmoqda. Ularning faolligi faqat ichki siyosiy maydon bilan cheklanmay, global
siyosiy muhitdagi o‘zgarishlarga ham javob bera oladigan darajada bo‘lishi talab
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
344
etiladi. Siyosiy partiyalar endilikda nafaqat milliy darajadagi muammolarni hal
etish, balki global kun tartibiga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatiga ega institutga
aylanmoqda.
Ularning raqamli kommunikatsiyadagi ishtiroki, transmilliy aloqalarni
kengaytirishi, xalqaro siyosiy tashkilotlar bilan hamkorligi partiyaviy tizimlarning
zamonaviy sharoitga qanday moslashayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga,
populistik va globallashuvga qarshi partiyalar faoliyatining kuchayib borayotgani,
siyosiy barqarorlikka bo‘lgan tahdidlar va jamiyatda siyosiy ikki qutblilikning ortib
borishi dolzarb muammo sifatida e’tiborni tortmoqda.
O‘zbekiston sharoitida esa siyosiy partiyalar globallashuvning ijobiy
imkoniyatlarini o‘zlashtirish, xalqaro tajribadan unumli foydalanish, yoshlar bilan
ishlash va siyosiy madaniyatni yuksaltirish orqali o‘z salohiyatini yanada oshirishi
lozim.
Takliflar
1.
Siyosiy partiyalar xalqaro hamkorlikni kengaytirishi lozim
,
xususan, xorijiy partiyalar va siyosiy institutlar bilan tajriba almashinuvi tizimli
asosda yo‘lga qo‘yilishi kerak.
2.
Raqamli
texnologiyalar
asosida
siyosiy
kommunikatsiyani
takomillashtirish
zarur. Partiyalar o‘z saytlari, ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalari
orqali ochiqlik va shaffoflik tamoyillariga rioya etib, aholining turli qatlamlariga
tezkor va ishonchli axborot yetkazishi kerak.
3.
Yoshlarni siyosiy jarayonlarga jalb qilish bo‘yicha aniq
strategiyalar ishlab chiqilishi lozim
, chunki globallashuv asosan yosh avlod
ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda.
4.
Siyosiy partiyalar faoliyati monitoringi va baholash tizimini
modernizatsiya qilish
kerak, bunda nafaqat tashkiliy faollik, balki ularning
ijtimoiy-siyosiy muhitga ta’siri ham inobatga olinishi lozim.
5.
Populizm va siyosiy radikalizmning oldini olish uchun siyosiy
savodxonlikni oshirish
bo‘yicha partiyalar va fuqarolik jamiyati institutlari
hamkorligida maxsus dasturlar amalga oshirilishi maqsadga muvofiqdir.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
345
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Bobojonov, Sh. (2022). Siyosiy partiyalar tizimi va demokratik islohotlar.
Toshkent: Akademnashr.
2.
Qodirov, B. (2021). Globallashuv: siyosiy va ijtimoiy tafakkurga ta’siri.
Toshkent: Iqtisodiyot.
3.
Karimov, I. A. (2008). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent:
Ma’naviyat.
4.
Yevropa Ittifoqi Siyosiy Partiyalar Xartiyasi (2020). [onlayn resurs]:
5.
UNDP (2022). Political Parties and Democracy: Strengthening Participation
and Representation. New York: United Nations.
6.
G‘aniyeva, M. (2023). “Globallashuv sharoitida O‘zbekistonda siyosiy
partiyalarning o‘rni va roli”. // Ijtimoiy fanlar jurnali, №2, 45–52-betlar.
