“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
403
INTEGRATIV YONDASHUV ASOSIDA TALABALARDA EKOLOGIK
KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI
Aburaxmanova Shoxista Abduqodir qizi,
o’qituvchi, JDPU.
Annotatsiya.
Zamonaviy dunyoning jadal o‘zgaruvchan voqeliklari
sharoitida, odatiy qadriyatli me’yorlari endi hayotga yo‘l-yo‘riq bo‘la olmay
qolganda, inson faqat hayotga nisbatan alohida qadriyatli munosabatlarga ega
bo‘lsa, o‘z hayot yo‘lini topishi mumkin. Texnika oliy ta’lim muassasasi (OTM)
talabalariga nafaqat ma’lum miqdordagi bilimlarni taklif qiladigan, balki ularga o‘z-
o‘zini rivojlantirish uchun dastlabki turtki beradigan ijtimoiy institutga aylanadi,
buning natijasida inson o‘z hayotining mazmunini izlaydi va ochib beradi.
Kalit so’zlar
: biologik ta’lim, ekologik xavfsizlik, biotexnologiya,
modifikasiyalangan organizmlar, tadqiqot, intrauterin, ekologiya, atrof-muhit
muxofazasi.
ПРОБЛЕМЫ ФОРМИРОВАНИЯ ЭКОЛОГИЧЕСКОЙ
КОМПЕТЕНТНОСТИ СТУДЕНТОВ НА ОСНОВЕ
ИНТЕГРАТИВНОГО ПОДХОДА
Абурахманова Шохиста Абдукадир кызы,
преподаватель ЖДПУ.
Абстрактный.
В стремительно меняющихся реалиях современного
мира, когда традиционные ценности уже не служат ориентиром в жизни,
человек может найти свой собственный путь только при наличии у него
особого ценностного отношения к жизни. Технический вуз становится
социальным институтом, который не просто предлагает своим студентам
определенный объем знаний, но и дает им первоначальный импульс к
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
404
саморазвитию, в результате которого человек ищет и находит смысл своей
жизни.
Ключевые слова:
биологическое образование, экологическая
безопасность, биотехнология, модифицированные организмы, исследования,
внутриутробный, экология, охрана окружающей среды.
PROBLEMS OF DEVELOPING ECOLOGICAL COMPETENCE IN
STUDENTS ON THE BASIS OF AN INTEGRATIVE APPROACH
Aburakhmanova Shokhista Abdukodir, teacher, JDPU.
Abstract.
In the rapidly changing realities of the modern world, when the
usual value norms can no longer be a guide to life, a person can find his own path in
life only if he has a special value attitude towards life. A technical higher educational
institution (HEI) becomes a social institution that offers students not only a certain
amount of knowledge, but also gives them the initial impetus for self-development,
as a result of which a person searches for and discovers the meaning of his life.
Keywords:
biological education, environmental safety, biotechnology,
modified organisms, research, intrauterine, ecology, environmental protection.
So‘nggi o‘n yilliklarda jamiyat oldida turgan muammolar, davlat
iqtisodiyotining bilim va shaxs salohiyatiga e’tibor qaratilishi ta’limning shaxs va
jamiyat hayoti, faoliyati va rivojlanishi xavfsizligini ta’minlashdagi rolini
tushunishga olib keldi.
Hayot xavfsizligi - bu organizmga zarar etkazishi mumkin bo‘lgan salbiy
ta’sirlardan himoyalanish holati. Xavfsizlik nazariyasida hayot xavfsizligi deganda
“moddiy dunyo va inson jamiyatining inson organizmiga, barcha turdagi o‘simlik
va hayvonot dunyosiga zarar etkazishi mumkin bo‘lgan har xil turdagi salbiy
ta’sirlardan himoyalanish holati” tushuniladi [5, 48-b]. Shunday qilib, xavfsizlik
ob’ekti tabiat, jamiyat va insoniyatdir.
Jamiyatning inqirozli rivojlanishi sharoitida hayotni va uning namoyon
bo‘lish shakllarining xilma-xilligini o‘rganishga qaratilgan an’anaviy biologik
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
405
ta’limning holati, mazmuni, maqsadi, bizning fikrimizcha, o‘zgarishi kerak [10].
Biologiya fanining jamiyat taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi tahlili buni tasdiqlaydi.
Hozirgi vaqtda umumiy hayot xavfsizligining zaiflashuvi, salomatlikni saqlash
madaniyatini shakllantirish zarurati mavjud.
So‘nggi o‘n yilliklardagi misli ko‘rilmagan biologik kashfiyotlar (transgen
o‘simliklar olish, organizmlarni klonlash, inson genomini dekodlash, o‘zak
hujayralarni tibbiyotda qo‘llash va boshqalar) tabiat haqidagi tasavvurlarimizni
o‘zgartirib, nafaqat ularning chegaralarini, balki ularni kutilmagan yo‘nalishlarga
ham yo‘naltirmoqda. Bu kashfiyotlar, bir tomondan, sivilizasiyani hayotning sifat
jihatidan yangi darajasiga olib chiqishi mumkin, ikkinchi tomondan, ular turli xil
oqibatlarning to‘liq oldindan aytib bo‘lmaydiganligi va ularning namoyon
bo‘lishining uzoqligi tufayli halokatli xavf tug‘diradi.
V.V.Kuznesovning fikriga ko‘ra, ekologik xavfsizlikni faol ta’minlamasdan
genetik muhandislik rivojlanishi, masalan, tormozsiz avtopoygalar bilan
taqqoslanadi [142]. Biotexnologiya yutuqlarining ko‘lami, rivojlanish sur’ati va
tarqalishi quyidagi raqamlardan dalolat beradi: 1995 yilda transgen o‘simliklar
etishtirishdan olingan daromad 75 million AQSh dollarini, 1998 yilda 1,5 milliard
dollarni tashkil etgan bo‘lsa, 2010 yilda esa 25 milliardga etgan [5, 95-b]. Afsuski,
hatto barcha ekologlar ham ekologik bilimlarning sifat jihatidan yangi darajasi biz
uchun ochilgani insoniyat oldidagi o‘ziga xos sinov, uning etuklik sinovi ekanligini
bir ovozdan qabul qilmaydi. Olimlar orasida genetik modifikasiyalangan
organizmlarni (GMO) oziq-ovqat mahsulotlari sifatida keng qo‘llash imkoniyati
bo‘yicha ularning xavfsizligi to‘g‘risidagi qarama-qarshi ma’lumotlar tufayli
konsensus mavjud emas. Shu bilan birga, G.G.Onishchenkoning 2008 yil uchun
ma’lumotlariga ko‘ra, yaqinda tekshirilgan oziq-ovqat namunalarining 11,9 foizi
GMO komponentlarini o‘z ichiga olgan va import qilingan mahsulotlarning 47,8
foizi ishlab chiqarilgan mahsulotlarning 36,4 foizi kerakli markaga ega emas.
Ko‘rinib turibdiki, yaqin yillarda tibbiyotda yutuq – prinsipial yangi
texnologiyalar paydo bo‘lishini kutish mumkin. Biroq, ushbu sohalardagi
kashfiyotlarni amaliy qo‘llash istiqbollari to‘g‘risida, ayniqsa, mavjud bio xilma-
xillikning o‘zgarishiga olib keladigan genom manipulyasiyasi haqida gap ketganda,
faqat tibbiy eksperimentalistlar va biotexnologlarning fikriga tayanmaslik kerak.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
406
Ushbu tajribalarga qanday qaramang, ularni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi, chunki
ilmiy tadqiqotlarning rivojlanishini to‘xtatib bo‘lmaydi. Shu munosabat bilan,
U.Maturana ilmiy etikaga rioya qilish haqida gapirish kerakligini ta’kidlaydi: birorta
ham ilmiy ish undan kelib chiqadigan axloqiy qadriyatlarni e’tirof etmasdan amalga
oshirilmasligi kerak [11, 139-b]. Bizningcha, me’yoriy-huquqiy hujjatlar tizimi
asosida ilmiy kashfiyotlar amalga oshirilishi ustidan davlat nazoratini ham
unutmaslik kerak. Bu talab, ehtimol, muddatidan oldin keng tarqalgan ildiz
hujayralari bilan biologik va tibbiy manipulyasiyalarga ham tegishlidir [8]. Bunday
qarorlarni qabul qilish uchun inson ma’rifatli, ya’ni tegishli bilimga ega bo‘lishi
kerak.
Qishloq xo‘jaligida (sitologiya, embriologiya) qimmatbaho zotlarning va
mahsuldor qishloq hayvonlarining embrionlarini olish, muzlatish, saqlash va
ko‘chirib o‘tkazishda va ekologiyada biologik bilimlardan keng foydalaniladi [5,
582-b].
Biologiya tadqiqotlari tufayli ba’zi ijtimoiy muammolarni, masalan,
demografik muammolarni hal qilish mumkin. L.F.Kurilo, Vander Borght-de
Buergerning so‘zlariga ko‘ra, ma’lumki, ayol tanasida gametalar va follikullar
zaxirasi intrauterin rivojlanish davrida tuxumdonda hosil bo‘ladi va keyin faqat
iste’mol qilinadi. Shunday qilib, ular hayotning butun reproduktiv davri davomida
zarar etkazuvchi omillar (masalan, ba’zi antibiotiklar) yukini boshdan kechiradilar,
bu esa naslning bepushtlik yoki patologiyaga olib kelishi mumkin [4, 151-b; 3, 27-
b]. Faoliyati sog‘liq uchun xavf bilan bog‘liq bo‘lgan aholining bir qismida jinsiy
hujayralarni kriyokonservalashdan foydalanish kerak. Serotonin gormonining
odamning tajovuzkorligi va ruhiy tushkunligiga ta’sirini aniqlash psixiatr,
psixologlar xulosasiga, kriminologiyada esa inson taqdiriga ta’sir qilishi mumkin [4,
53-b].
Yangi avlod biologik texnologiyalari tufayli jahon bozorida mamlakatlarning
yuqori raqobatbardoshligini ta’minlaydigan salohiyat yaratilmoqda. Biologik
bilimlar bionika asosini tashkil etadi, uning ob’ekti tirik tizimlar va ularning
modellari bo‘lib, sanoatda ustuvor bo‘lgan robototexnika va boshqa texnik
qurilmalarni keyingi loyihalash uchun analog sifatida ishlatiladi. Kompyuter
uskunalarini yaratishda neyrobiologiya bo‘yicha bilim talab etiladi. Sanoat rudalarni
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
407
mikrobiologik yuvish, fermentlar, gormonlar va dori-darmonlarni sintez qilish
texnologiyalarini biladi. Shu munosabat bilan ko‘plab davlatlar biologik ta’limga
katta e’tibor bera boshladilar. Globallashgan iqtisodiyotda odamlarning keyingi
avlodlari biologiya sohasida zarur bilimga ega bo‘lmasa, kutilmagan muammolarni
hal qila oladimi, degan savol muhokama qilinmoqda.
Zamonaviy jamiyatning muammolaridan biri global ekologik inqirozning real
tahdididir. Uning tobora ortib borayotgan namoyon bo‘lishi so‘nggi o‘n yilliklarda
Erning turli mintaqalarida mahalliy darajada o‘zini namoyon qildi (Osiyo jigarrang
buluti, umumiy suv toshqini, yirik yong‘inlar, neft halokatlari, kosmik ifloslanish va
boshqalar). Tabiat va jamiyatdagi ekologik inqiroz holatlarining sabablari va
miqdoriy baholari haqida keng ma’lumotlar mavjud bo‘lib, ularning global miqyosi
ko‘rsatilgan.
Zamonaviy dunyodagi keskin geosiyosiy vaziyat bioterroristik harakatlar
ehtimoli haqida hech qanday illyuziya qoldirmaydi. Bu profilaktika choralarini
ishlab chiqishda ham, bunday vaziyatlarning oqibatlarini bartaraf etishda ham
ekologlarning ishtirokini o‘z ichiga oladi. Molekulyar genetika yutuqlari alohida
etnik guruhlarga qarshi qaratilgan yangi biologik qurollar sinfini ixtiro qilish
imkoniyatini ko‘rsatadi. Xalqaro terrorizmning mavjudligi ekologik xavfli
ob’ektlarni - suv ta’minoti tizimlarini, atom energiyasini, kimyoviy ishlab
chiqarishni va boshqalarni zaiflashtiradi.
Agar biz avlodlar o‘rtasidagi ziddiyat va tanazzulga zamin yaratmoqchi
bo‘lmasak, “Ekologiya va atrof muhit muxofazasi” fani va ta’limning pastligini hech
qanday taraqqiyot yoki iqtisodiy o‘sish bilan oqlab bo‘lmaydi. Antropogen
davrining tajovuzkor iste’molchi va texnokratik tafakkurining imkoniyatlari,
afzalliklari va oqibatlarini tushunishdagi nomutanosiblikning yorqin namunasi - bu
ilm-fan va siyosat sohasida yadro qurolining halokatli kuchiga mos keladigan ijobiy
ijodiy namunaning yo‘qligidir. Biologiya sohasida erishilgan yutuq va ishlanmalar,
agar o‘ylab topilmasa, bundan ham halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin [7; 5].
Fuqarolik pozisiyasiga ega bo‘lgan biologik savodli odamlargina ishlarning haqiqiy
holatini etarli darajada baholashga va tushunishga qodir.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
408
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasining Qizil kitobi. 2-jildli. –Toshkent, 2019-yil
2.
Barsukova T. V. Didakticheskie osnovы gumanitarizasii biologicheskogo
obrazovaniya : Na primere 6-7 klassov. Diss. … kandidat pedagogicheskix nauk: –
Rostov-na-Donu, 1997.
3.
Begmanova G.S. Poznavatelnaya motivasiya kak odna iz fundamentalnыx
problem v obrazovanii.//Lichnostno-orientirovannыy podxod k sovremennomu
obucheniyu i vospitaniyu. Vыp.2. Ch.11. –T., 2008.
4.
Giddens E., Satton F. Osnovnыe ponyatiya v sosiologii. –M.: Izd. dom
Vыsshey shkolы ekonomiki, 2018.
5.
Innovatsionnыe prosessы v obrazovanii // Pedagogika: Uchebnik dlya
studentov vuzov i pedagogicheskix kolledjey / Pod red. V.M. Pidkasistogo. - M.:
Pedagogicheskoe obщestvo Rossii, 2003.
6.
Izbasarova R.Sh., Mansurov B.A., Jumagulova K.A. Sovremennыe texnologii
obucheniya v prepodavanii estestvennыx nauk. Uchebno-metodicheskoe posobie. -
Almatы: Ulagat, KazNPU im. Abaya, 2014.
7.
Savchuk E.I. Obrazovatelnaya sreda kak osnovainnovatsionnыx prosessov v
obrazovatelnom uchrejdenii)// Istoriya i pedagogika estestvoznaniya. - №1, 2015.
8.
Fofonova N.V. Preobrazovanie soderjaniya kursa biologii v rakurse integratsii
gumanitarnыxi estestvennonauchnыx znaniy Elektronnыy jurnal Eksternat RF
http://ext.spb.ru
9.
Shaxmurova G., Raxmatov U., Xo‘janazarov O‘., Tog‘ayeva G. “Biologiya
fanini o‘qitishda zamonaviy yondashuvlar va innovatsyalar” moduli bo‘yicha o‘quv-
uslubiy majmua. Toshkent davlat pedagogika universiteti huzuridagi xalq ta’limi
xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish xududiy markazi, –
Toshkent, 2017.
10.
Science syllabus. Lower secondary. Express/ Normal (Academic) 2013.
Ministry of Education, Singapore. - URL: https://www. moe.gov. sg/docs/default-
source/document/
education/syllabuses/sciences/files/science-lower-secondary-
2013.pdf (dataobraщeniya: 11.11.2015).
11.
Syllabuses for secondary schools. Science (secondary 1-3). Prepared by the
curriculum development council recommended for use in schools by the education
department.
