120
2.Yusupov U.K. Comparative linguistics of the English and Uzbek languages. Tashkent
3.Буранов Ж. Б. Сравнительная типология английского и тюркских языков. М.,1983
4.Конисов, Г. (2023). The use of prepositions in expressing the syntactic attitude in the sentence.
Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке, 1(1), 189–190.
https://doi.org/10.47689/XXIA-TTIPR-vol1-iss1-pp189-190
5.Гринберг Дж. и другие. (1970). Меморандум о языковых универсалиях. Новое в
лингвистике. № 5 М.-1970.
5.Конысов, Г., & Уразниязова, Г. (2023). Роль глобальной сети в процессе изучения
иностранным языкам. Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI
веке, 1(1), 395–396.
https://doi.org/10.47689/XXIA-TTIPR-vol1-iss1-pp395-396
MIFOLOGEMA –BARLIQ MILLIY KÓRINISIN GEWDELENDIRIWSHI BIRLIK
Usenova Venera
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti tayanısh doktorant
Mifologiyalıq ań insan sanasınıń zárúrli qásiyetlerinen biri bolıp, ol zamanagóy dáwirde mif
hám mifologemalardı saqlaw, atap aytqanda, qayta jaratılıp transformaciyalanadı. Mifologiyalıq
konceptler hár túrli hám kóp qırlı bolıp, olar quramalı sistemanı shólkemlestirip, ǵalabalıq
mádeniyat sheńberinde qáliplesedi, rawajlanadı.
Miftiń til biliminde, sociologiya, tariyx hám filosofiya tarawlarındaǵı analizi barlıq
mifologiyalıq kórinisiniń jetekshi strukturalıq bólegi retinde onıń konceptual, stilistikalıq modeli
retinde rawajlanǵan, ol pútkil bir metodologiyalıq usıllardı óz ishine aladı, mif barlıq mifologiyalıq
kórinisin úyreniw metodologiyasınıń fundamental deregi bolıp esaplanadı.
S.A. Kosharnaya mifokoncept atamasına kóbirek dıqqat qaratadı, jáne onı barlıq
mifologiyalıq kórinistiń quramın jaratıwshı element retinde belgilep ótedi. Mifologiyalıq
koncepttiń ayrıqshalıǵı onıń mifologiyalıq tábiyatı menen táriyplenedi: “Mifologiyalıq konceptler
“arxeologiyalıq” derek retinde keltiriledi hám olarsız etnostıń áyyemgi kognitiv paradigmasınıń
semantikalıq qayta qurıwı tolıq bolmawı anıq” [3: 86].
Mifologema - mifologiyalıq sana birligi, mifologiyalıq ulıwmalıqqa iye bolǵan obraz, bunda
mifologiyalıq syujet, motiv, irracional hádiyse, irracional ob’ekt, irracional qaharman sıyaqlı
turaqlı kompleks mazmundı óz ishine alǵan túsinik.
Mifologemalar jasalma túrde, arnawlı bir mifologiyalıq obraz tiykarında jaratılıwı, hár túrli
diskursta kóp tarqalǵan hám mifologiyalıq konceptti gewdelendiriwshi bir bólekke aynalǵan.
Kúndelik ańnıń mifologiyası dástúriy mifologemalardan tek ǵana zamanagóy sharayatlarǵa
iykemlesiw, bálki jańa kul’t qaharmanların jaratıw ushın da paydalanıw imkaniyatın beredi.
K.G.Yungtıń táriyiplewi boyınsha: mifologema “... jámiyetlik fantaziyada tákirarlanatuǵın
turaqlı hám kópshilikke tiyisli konstruktorlar, olar haqıyqatlıqtı konkret-sensorlı simvollar
kórinisinde ulıwma sáwlelendiredi, arxaik ań tárepinen júdá real dep qabıl etilgen hár qıylı
maqluqlar bolıp tabıladı” [5: 31];
A.K.Bayburinniń kórsetiwine bola: mifologema “... ózgeriwsheń mazmunǵa iye termin
bolıp, mifologiyalıq koncept birligin belgilew ushın qollanıladı. <…> Xalıq awızeki dóretpeleri
motivinen ayrıqsha bolıp esaplanadı, mifologema joqarı taksonomiyalıq dárejege iye bolǵan
bólshek birligi bolıp tabıladı” [1:78];
G.I.Isinanıń pikirinshe: mifologema “... lingvistikalıq sananıń mazmunlı birlik, ańsız
jámiyetlik ónim birligi bolıp, arnawlı bir etnikalıq topardıń milliy yadında saqlanadı hám olardıń
121
belgili bir milliy mádeniyat evolyuciyası negizinde olardıń tilge tiyisli tábiyat kórinisinde ayrıqsha
sáwlelendiriledi” [2: 65].
G.K.Kdırbaeva mifologemanı “ ... mifologiyalıq sistemanıń ǵárezsiz birligi bolıp, onıń
negizinde sakral, kognitiv, simvolikalıq belgiler saqlanǵan tolıq mazmundı jarıtatuǵın leksikalıq
birlik” degen pikirdi usınadı [4:940].
Joqarıdaǵı táriyplerdiń talqısı, ulıwmalıq sıpatlamasınan kelip shıǵıp, mifologema –
mifologiyalıq sistemanıń ǵárezsiz semantikaǵa iye bolǵan, barlıqtıń mifologiyalıq kórinisin
gewdelendiriwshi birlik. Barlıq mifologiyalıq kórinis, álbette óziniń kelip shıǵıw deregi menen
sakral mazmunǵa bay boladı, yaǵnıy hár túrli diskursta qollanılatuǵın mádeniyat penen baylanıslı
halda táriyplenedi.
Solay etip, tilge tiyisli ań qáliplesiwindegi barlıq mifologiyalıq kórinisi, mifologiyalıq
oylawı, milliy-mádeniy konceptleri hám mifologemalar haqqında ilimpazlar tárepinen keltirilgen
pikirleri jıynap aytıw múmkin, olar kompleksli baǵdar bolıp, mádeniyat hám tildiń óz ara
múnásibetlerin jarıtadı, sonıń menen birge, óz ara bir-birine tásir etiw procesi, funkcional
qásiyetleri sistemalı metodlar járdeminde zamanagóy ádisler tiykarında izertlew alıp barıw
boyınsha pikirine qosılamız. Solay eken, arnawlı bir til iyeleriniń tilge tiyisli sanasın barlıqtı
ayrıqsha tárizde sáwlelendiredi. Demek, bunday dún’yaǵa kózqaras basqa til wákilleri tárepinen
barlıqtı tanıwına ulıwma uqsaslıqlar hám parıqlawshı belgilerdi anıqlaydı.
Juwmaq etip, mádeniyat quramalı hádiyse bolıp, ol tek ǵana jámiyetke tiyisli hádiyse emes,
bálki arnawlı bir mádeniyat iyesi bolǵan jeke shaxstıń da bahalawshı sisteması esaplanadı. Bunda
hár qanday mádeniyat óziniń tildegi ózgeshe ushırasatuǵın ańlatpasın tabadı. Tildiń tek formasın
ózlestiriw, sol tildiń mádeniy mazmunın esapqa almaw, oqıwshılarǵa ózlestirip atırǵan mádeniyat
normalarınan shetlenip qalıwına alıp keledi hám nátiyjede hár eki til iyeleri ortasında óz ara
kelispewshilikler payda bolıwına sebep boladı.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1. Байбурин А.К. Ритуал в традиционной культуре. Структурно семиотический анализ
восточнославянских обрядов. СПб., 1993. С. 38
2. Исина Г.И. Мифологема как составляющая картины мира в контексте современности
// Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. – 2015. – № 4-1.
– С. 160-163
3.Кошарная С.А. Лингвокулътурологическая реконструкция мифологического комплекса
«человек – природа» в русской языковой картине мира: автореф. дисс. ... докт. филол. наук:
- Белгород: 2002. - 46 с.
4. Кдырбаева Г. К. Мифологик архетип архаик тафаккур реликти // Academic research in
educational sciences. 2022. №11. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/mifologik-arhetip-arhaik-
tafakkur-relikti (дата обращения: 27.12.2023).
5. Юнг К. Об архетипах коллективного бессознательного//Вопросы философии, 1998, №1.
С. 134 - 148.
6.https://www.textologia.ru/slovari/literaturovedcheskieterminy/mifologema/?q=458&n=348
