MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
137
ALISHER NAVOIYNING FORSIY DEVONIDA AYOL OBRAZI
TALQINI
NIGINA SALOMOVA
Annotatsiya. Ushbu maqolada Alisher Navoiy tomonidan forsiy tilida
yaratilgan devonidagi ayol obrazlari tahlil qilinadi. Muallif ayol timsolining badiiy
ifodasi, estetik va manaviy jihatlari, shuningdek ushbu obraz orqali ifodalangan
tasavvufiy va ijtimoiy g’oyalarga etibor qaratadi. Navoiy ijodidagi ayol obrazi ideal
go’zallik, sadoqat, ilohiy muhabbat timsoli sifatida yoritiladi va bu orqali shoirning
g’oyaviy-estetik qarashlari namoyon bo’ladi. Maqola ayol obrazining shakllanishida
Navoiyga xos poetik uslubning o’rnini ham ochib beradi.
Kalit so’zlar. Alisher Navoiy, forsiy devon, ayol obrazi, tasavvuf, mumtoz
adabiyot, poetika, estetik ideal.
Abstract. This article analyzes the representations of women in Alisher
Navoi’s Persianal-language divan. The authorexplores the artistic expression,
aesthetic, and spiritual dimensions of the female figure, while also drawing attention
to the mystical and social ideas conveyed through these images. In Navoi’s works, the
image of a woman is portrayed as a symbol of ideal beauty, loyalty, and dvine love.
Through this portrayal, the poet’s philosophical and aesthetic views are revealed.
The article also highlights the role of Navoi’s distinctive poetic style in shaping these
representations.
Keywords. Alisher Navoiy, Persial divan, female image, Sufism, classical
literature, poetics, aesthetic ideal.
KIRISH
Alisher Navoiy-turkiy va forsiy adabiyotda chuqur iz qoldirgan mutaffakir
shoirlardan biridir. Uning ijodi nafaqat adabiy, balki falsafiy, estetik va ma’naviy
jihatdan ham yuksak ahamiyatga ega. Shoirning forsiy devonida ,xususan, g’azal va
ruboiylarida ayol obrazi ko’plab ramzlar , timsollar orqali gavdalanadi. Bu obrazlar
shunchaki lirik qahramonlarning sevgilisi emas, balki butun mavjudod, ishq, haqiqat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
138
va ilohiy go’zallikning aks-sadosi sifatida tasvirlanadi. Mazkur maqola aynan shu
ayol obrazining metoforik talqinini yoritishga qaratiladi.
Ayol obrazi Sharq she’riy an’analarida ayol obrazi ko’pincha ma’naviy
go’zallik timsoli sifatida namoyon bo’lgan. Qolaversa, ayol obrazi an’anaviy Sharq
she’riyatining ramziy - metaforik yondashuvi bilan uyg’unlashgan.[1] Hofiz, Sadiy,
Jaloliddin Rumiy singari shoirlar, ijodida ayol, ko’proq, ilohiy jamol, ruhiy oshno,
ishq manbai sifatida metoforik talqinda paydo bo’ladi. Bu obraz doimiy ravishda
murakkab ma’nolarga ega bo’lib, unda sevgi, yo’qotish, o’zlikni topish va ilohiy
haqiqat sari intilish ramzi mujassam bo’ladi. Alisher Navoiy ham forsiy devonida
ushbu an’anaviy talqinni davom ettirar ekan, unga o’ziga xos poetik teranlik va
falsafiy yondashuv bag’ishlaydi. Alisher Navoiyning forsiy devonida, xususan, g’azal
va ruboiylarida ayol obrazi ko’plab ramzlar, timsollar orqali gavdalanadi.[2] Navoiy
devonidagi ayol obrazi nafaqat tashqi go’zalligi bilan, balki ichki komilligi, sadoqati
va sabr-bardoshi bilan tasvirlanadi. Shoir she`rlarida ayol timsoli majoziy obraz
sifatida ilohiy muhabbatga eltuvchi vosita sifatida namoyon bo’ladi. Masalan:
“Har ze ruxsorat guzaram xok shavad jonam, bas
Ba-ki boshad ki bar on xok shavad jon fido?”
Ushbu baytda sevgilining yuzidan o’tish - jonning tuproqqa aylanishi bilan
barobar talqin etiladi. Bu yerda ayol obrazi ilohiy haqiqatga yetishish yo’lida
qurbonlik timsoli sifatida berilgan. Yana Navoiy ushbu devonda ayol obrazini
faqatgina jismoniy go’zallik mezonlari orqali emas, balki ruhiy komillik va ma`naviy
yuksaklik bilan uyg’un holda aks ettiradi. Shoirning poetik tasvirlarida ayol timsoli
ko’pincha komil inson, ilohiy ma`rifat sari yo’l ko’rsatuvchi sifatida namoyon
bo’ladi. Bu obrazning yuksak estetik baholanishi quyidagi misralarda yaqqol
ko’rinadi.
“Zulfat chu siyoh astu dilam xam siyohist,
Andar dilinga bahr ki yoftam, to ba kojam?”[3]
Bu yerda ayolning “zulfi” - ya’ni sochlari - tashqi go’zallik ifodasi bo’lishi
bilan birga, majoziy ravishda ruhiy iztirob, sevgi dardining chuqurligini aks ettiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
139
Zulflarning qora bo’lishi - dilni ham “qoraytirgan”, ya’ni u mahbubaning jilvasida
o’zini yuqotgan shoir ruhiyatini bildiradi.
Turkiy devon bilan qisqacha qiyos.Navoiy turkiy devonida ayol obrazi yanada
hayotiyroq, realist ko’rinishda gohida shikoyatli va mehr-muhabbatli holatda aks
etadi. Forsiy she’rlarda esa bu obraz ko’proq ilohiylashtirilgan, falsafiy tushunchalar
bilan uyg’unlashgan. Bu farq, ehtimoliy, tilning badiiy -falsafiy salohiyati va asar
yozilgan madaniy estetik muhit bilan bog’liqdir.
Xulosa
Navoiy forsiy asarlarida ayol obrazi an’anaviy Sharq sheriyatining ramziy-
metoforik yondashuvi bilan uyg’unlashgan holda tasvirlanadi. Bu obraz go’zallik, ish,
manaviyat, va haqiqatningramziga aylangan. Shoir ijodidagi bu metaforalar tahlili
faqat poetik zavq emas, balki falsafiy teranlikni ham ochib beradi. Ayol obrazi orqali
Navoiy insoniy komillik sari intilishning timsolini yaratadi.
Snoskalar
1.
Ergashev, S. sharq sheriyati timsollari. -Toshkent. Mumtoz so’z 2011
B.
210
2.
Mirzoyev .Z. Navoiy poetikasi va sharq adabiy an’analari.- Toshkent ; Fan 2014.
- B. 145
3.Alisher Navoiy Diwan-i-Fani. Tehran nashri 1374 h.sh.,s. 87.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
1.Ergashev, S. sharq sheriyati timsollari. -Toshkent. Mumtoz so’z 2011
2.Mirzoyev .Z. Navoiy poetikasi va sharq adabiy an’analari.- Toshkent ; Fan 2014.
3.Alisher Navoiy Diwan-i-Fani. Tehran nashri 1374 h.sh.,s. 87.
4.Alisher Navoiy Devoni Foni .-Toshkent G’afur G’ulom nomidagi NMIU,
1983.5.Saidov.A . Sharq adabiyoti nazariyasi . -Buxoro. BuxDU 2019.
