MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
31
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARNING O’Z-O’ZINI
IFODALASH KO’NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH
Ro’zaliyeva Nigoraxon Hayotjonovna
Farg‘ona shahar 28-umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada kichik maktab yoshidagi bolalarning o‘z-
o‘zini ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish jarayonlari
psixologik-pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Bola o‘z fikrini erkin va aniq
bayon eta olishi, his-tuyg‘ularini boshqarishi va ijtimoiy muloqotda faol ishtirok
etishi uning shaxsiy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Maqolada o‘z-o‘zini
ifodalashga to‘sqinlik qiluvchi omillar, ularni bartaraf etish yo‘llari, shuningdek, bu
ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiluvchi amaliy usullar – o‘yinlar, rolli
mashg‘ulotlar va ijodiy topshiriqlar haqida so‘z yuritiladi. Pedagoglar va ota-onalar
uchun foydali tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: kichik maktab yoshi, o‘z-o‘zini ifodalash, psixologik rivojlanish,
muloqot ko‘nikmalari, his-tuyg‘ular, o‘yin texnologiyalari, ijodiy faoliyat, pedagogik
yondashuv, nutq erkinligi, shaxsiy rivojlanish.
Kirish
. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixologik va ijtimoiy
rivojlanishida o‘z-o‘zini ifodalash ko‘nikmasi alohida o‘rin egallaydi. Bu yoshdagi
bolalar atrofdagi dunyoni faol o‘rganishga, o‘z fikr va his-tuyg‘ularini bayon etishga
intiladilar. Bola o‘zini erkin ifoda eta olgandagina, u jamiyatda faol ishtirokchi
bo‘lish, bilimlarni ongli o‘zlashtirish va ijtimoiy muhitga moslashish imkoniga ega
bo‘ladi. Aks holda, o‘z fikrini aytishdan tortinadigan, ichki tushkunlikka beriladigan
bolalarda ishonchsizlik, qo‘rquv, ijtimoiy chetlashuv kabi holatlar yuzaga kelishi
mumkin.
O‘z-o‘zini ifodalash — bu shunchaki gapirish emas, balki bolaning o‘z fikri,
qarashi va his-tuyg‘ularini og‘zaki yoki noverbal shaklda (mimika, imo-ishora, rasm,
ijodiy ishlar orqali) ifoda eta olishidir. Ushbu ko‘nikmaning 7–11 yosh oralig‘ida
shakllanishi juda muhim, chunki aynan shu davrda bolalarda shaxsiy o‘zlikni anglash,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
32
o‘ziga bo‘lgan ishonch va ijtimoiy faoliyatga bo‘lgan qiziqish kuchayadi. Shu sababli,
pedagoglar va ota-onalar bolaning nutqiy va emotsional ifoda vositalarini
rivojlantirishga e’tibor qaratishlari lozim.
Zamonaviy pedagogik va psixologik yondashuvlar shuni ko‘rsatadiki,
bolalarda o‘z-o‘zini ifodalash ko‘nikmasini rivojlantirishga xizmat qiluvchi o‘yin
texnologiyalari, rolli mashg‘ulotlar, teatr elementlari, ijodiy topshiriqlar va interaktiv
metodlar samarali natijalar beradi. Bu usullar nafaqat bola nutqini rivojlantiradi, balki
uning ichki dunyosini ochishga, o‘zini anglashga va boshqalar bilan muloqot qilishga
imkon yaratadi.
Ushbu maqolada kichik maktab yoshidagi bolalarning o‘z-o‘zini ifodalash
ko‘nikmasini rivojlantirishning nazariy asoslari, amaliy usullari va bu boradagi
muammolar hamda ularning yechimlari tahlil qilinadi. Maqola ota-onalar,
o‘qituvchilar va maktab psixologlari uchun muhim qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi.
Mazkur tadqiqot kichik maktab yoshidagi bolalarning o‘z-o‘zini ifodalash
ko‘nikmalarini aniqlash, tahlil qilish va ularni rivojlantirish bo‘yicha samarali
yondashuvlarni ishlab chiqish maqsadida amalga oshirildi. Tadqiqotda zamonaviy
psixologik-pedagogik metodlar, amaliy kuzatishlar, suhbat, eksperiment va
diagnostik testlar asosida ishlashga ahamiyat berildi. Quyida ishlatilgan asosiy
metodologik yondashuvlar keltirilgan:
1. Tadqiqot ob’ekti va predmeti
Ob’ekt: 7–11 yoshdagi kichik maktab o‘quvchilari.
Predmet: Bolalarning o‘z-o‘zini og‘zaki va noverbal shakllarda ifoda etish
ko‘nikmalari va ularni rivojlantiruvchi pedagogik-psixologik usullar.
2. Tadqiqot metodlari
Kuzatuv: O‘quvchilarning dars jarayonida va norasmiy muhitda o‘z fikrini
qanday ifoda etishini kuzatish orqali dastlabki ma’lumotlar yig‘ildi.
Suhbat (intervyu): O‘quvchilar, ularning ota-onalari va o‘qituvchilari bilan
individual suhbatlar tashkil etilib, bola qanday hollarda o‘zini erkin ifoda eta olishi
yoki qiynalishi aniqlandi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
33
Psixologik testlar: O‘z-o‘zini baholash, emotsional ifoda darajasi, ijtimoiy
muloqotga tayyorlik kabi mezonlarni aniqlovchi testlar (masalan, “Kichkintoylar
uchun ijtimoiy moslashuv testi”, “O‘z-o‘zini qadrlash darajasi testi”) qo‘llanildi.
Eksperiment: Maxsus mashg‘ulotlar — rolli o‘yinlar, hikoya tuzish, sahna
ko‘rinishlari, rasm orqali ifoda qilish va dramatizatsiya usullari yordamida bolaning
ifoda ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiluvchi ta’sir o‘rganildi.
Tahliliy metodlar: Yig‘ilgan ma’lumotlar sifat va miqdor jihatidan tahlil
qilinib, umumiy xulosalar chiqarildi.
3. Metodologik asoslar
Tadqiqot quyidagi nazariy manbalarga tayandi:
Jean Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi (konkret operatsiyalar
bosqichi),
Lev Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” va ijtimoiy o‘rganish
nazariyasi,
Erik Eriksonning shaxsiy rivojlanish bosqichlari,
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risidagi qonuni va Davlat o‘quv
standartlari.
4. Tadqiqot shakllari va vositalari
Interaktiv mashg‘ulotlar (guruhda ishlash, savol-javoblar, fikr almashish),
Dramatik o‘yinlar va ijodiy topshiriqlar (ertak tuzish, rasm orqali voqeani
tasvirlash), Vizual vositalar (emosiya kartochkalari, mimika rasmlari, harakatli
o‘yinchoqlar),
Tadqiqot natijalari.
O‘tkazilgan tahlil va kuzatishlar asosida aniqlanishicha,
kichik maktab yoshidagi bolalarning o‘z-o‘zini ifodalash ko‘nikmalarini
shakllantirishda bir nechta muhim omillar ta’sir ko‘rsatadi. Quyidagi natijalar ushbu
sohadagi asosiy holatni ifodalaydi:
Bola shaxsining ifoda uslubi individualdir. Har bir bolaning o‘z fikrini bayon
etish darajasi, so‘z boyligi, emotsional ifodasi va ijtimoiy muloqotga tayyorligi farq
qiladi. Bu esa individual yondashuvni zarur qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
34
O‘yin va ijodiy faoliyat orqali ifoda ko‘nikmalari sezilarli darajada
rivojlanadi. Hikoya tuzish, teatr elementlari, rolli o‘yinlar va rasm orqali ifodalash
mashg‘ulotlari bolalarda o‘z fikrini ochiq bildirishga rag‘bat uyg‘otdi.
Qattiq nazorat, tanbeh va salbiy baholash bolaning ifodaviy faolligini
susaytiradi. O‘z fikrini aytgani uchun tanqid qilingan bolalarda yopiq nutq, ichki
tortinish, ishonchsizlik kuzatildi.
Ota-onalar va o‘qituvchilarning ijobiy, mehribon munosabati muhim turtki
bo‘ladi. Rivojlangan bolalar orasida o‘z fikriga quloq tutilgan, rag‘batlantirilgan va
qo‘llab-quvvatlanganlar ustunlik qildi.
Psixologik treninglar va guruhiy mashg‘ulotlar natijasida bolalarda muloqot
faolligi oshdi. Bolalar o‘z his-tuyg‘ularini erkin ifoda eta boshlashdi, bu esa umumiy
shaxsiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Maktdagi muhitning ochiqligi va ijtimoiy faoliyatga yo‘naltirilgan darslar
ijobiy natija berdi. Shaxsga yo‘naltirilgan metodlar qo‘llanilgan sinflarda bolalar o‘z
fikrini ko‘proq bildirgan, savollarga javob berishga intilgan.
Texnologik vositalardan foydalanish (video, rasm, audio topshiriqlar)
bolalarning noverbal ifoda vositalarini rivojlantirishga yordam bergani kuzatildi..
Xulosa.
Kichik maktab yoshidagi bolalarning o‘z-o‘zini ifodalash
ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish masalasi zamonaviy psixologiya va
pedagogikaning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Bolaning shaxs sifatida
rivojlanishi, uning jamiyatdagi faolligi va ijtimoiy moslashuvi, avvalo, o‘z fikrini
erkin bayon etish, his-tuyg‘ularini boshqarish va boshqalar bilan samarali muloqot
qilish qobiliyatiga bog‘liq. Tadqiqot davomida bolalarning o‘z-o‘zini ifodalash
darajasi, bunga ta’sir etuvchi omillar va rivojlantiruvchi usullar chuqur tahlil qilindi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kichik maktab yoshidagi bola o‘z fikrini ifoda
etishda har doim ham erkin bo‘lmaydi. Bunga bir qator ichki va tashqi omillar sabab
bo‘ladi. Ichki omillar orasida uyatchanlik, o‘ziga ishonchsizlik, emotsional
barqarorlikning pastligi, nutqiy qiyinchiliklar kabi holatlar mavjud bo‘lsa, tashqi
omillar orasida o‘qituvchining qat’iy, ba’zida salbiy baholovchi yondashuvi, ota-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
35
onalarning e’tiborsizligi, sinfdagi ijtimoiy tengsizliklar, haddan tashqari baholash
yoki jazolash kabi yondashuvlar turadi.
Bola o‘zini erkin ifoda eta olgan taqdirda, u o‘rganish jarayonida faolroq
ishtirok etadi, yangi bilimlarni tezroq o‘zlashtiradi, o‘z tengdoshlari bilan muloqotda
muammoga duch kelmaydi va ijtimoiy hayotda faol shaxsga aylanadi. Shuning uchun
o‘z-o‘zini ifodalash ko‘nikmasini rivojlantirish faqat til yoki nutq rivoji bilan bog‘liq
bo‘lmay, balki bolaning psixologik holati, ijtimoiy muhit va pedagogik yondashuvlar
bilan bevosita aloqador ekanligi isbotlandi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, kichik maktab yoshidagi bolalarda o‘zini
ifoda etish qobiliyatini rivojlantirish uchun qiziqarli va ijodiy faoliyat turlaridan keng
foydalanish maqsadga muvofiqdir. Jumladan, rolli o‘yinlar, ijodiy topshiriqlar,
hikoya tuzish, sahna ko‘rinishlari yaratish, rasm chizish, mimika va pantomima
elementlari, his-tuyg‘ularni ifodalash kartochkalari, hamda dramatik mashg‘ulotlar
bolaning ichki dunyosini ochish, fikr va his-tuyg‘ularini aytishga undaydi. Bunday
mashg‘ulotlar orqali bola o‘z shaxsiyatini anglaydi, o‘zini qadrlashni o‘rganadi va o‘z
ishonchini mustahkamlaydi.
Shuningdek, o‘qituvchilarning ochiq, ijobiy va samimiy munosabati bolani
rag‘batlantiradi, uning ifodaviy faolligini oshiradi. O‘quv muhitida “noto‘g‘ri javob
yo‘q” tamoyilining tatbiq etilishi, har bir bolaning fikrini qadrlash, ularni tinglash
madaniyatini shakllantirish bolaning o‘z fikrini ochiq bayon etishiga turtki beradi.
O‘qituvchi va ota-ona bolaning har qanday ifodasiga e’tiborli bo‘lishi, tanqid
qilishdan ko‘ra tushunishga harakat qilishi, u bilan do‘stona suhbat olib borishi lozim.
Bu orqali bola o‘zini qadrlangan va qabul qilingan shaxs sifatida his qiladi.
Bundan tashqari, ota-onalar bilan tizimli hamkorlik bolalarning o‘z-o‘zini
ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Uyda bolaning fikrini
tinglash, savollar berish, bahs qilishga imkon yaratish, uning his-tuyg‘ulariga befarq
bo‘lmaslik — bularning barchasi maktabdagi ifodaviy faollikni mustahkamlaydi.
Ayniqsa, nutqiy rivojlanish zaif bo‘lgan yoki ijtimoiy faollikdan chetda qolgan
bolalar bilan alohida ishlash lozim. Ularga individual psixologik yondashuv,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
36
emotsional qo‘llab-quvvatlash va o‘zini namoyon etishga imkon beruvchi sharoitlar
yaratilsa, ularning rivojlanishi ijobiy yo‘nalishda o‘zgaradi.
Xulosa qilib aytganda, kichik maktab yoshidagi bolalarda o‘z-o‘zini ifodalash
ko‘nikmalarining rivojlanishi shaxsiy taraqqiyotning ajralmas qismidir. Bu
ko‘nikmalarni shakllantirish uchun tizimli, kompleks va doimiy yondashuv zarur. Bu
jarayonda psixologlar, pedagoglar va ota-onalarning hamkorlikdagi faoliyati muhim
ahamiyat kasb etadi. Har bir bola o‘z fikrini aytishga haqli va bu huquq unga ongli,
ijobiy va erkin muhitda taqdim etilishi lozim. Shundagina biz har tomonlama
rivojlangan, fikrlay oladigan, o‘z nuqtai nazariga ega bo‘lgan, ijtimoiy faol avlodni
tarbiyalay olamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (REFERENCES)
1. Болтабоев С.А. va boshqalar.
Kasb tanlashga yo‘llash
. Toshkent: Nizomiy
nomidagi TDPU, 2003.
2. Rasskazova, E. et al. (2021).
Cognitive and Emotional Development in Primary
School Age
. https://doi.org/10.1007/s12144-021-01478-1
3. American Psychological Association (APA).
Developing Self-Expression in Early
Childhood
https://www.apa.org/topics/children
4. Kayumov, A., & Mirzakarimov, B. (2023). Проблемы обучения языку
программирования java в образовательных системах.
Потомки Аль-
Фаргани
,
1
(2), 23-26.
5. Kayumov, A., & Mirzakarimov, B. (2023). The challenges of teaching java
programming language in educational systems.
Потомки Аль-Фаргани
,
1
(2), 23-26.
6. Kayumov A. Development of mathematical models for detecting defects in fabric
on textile machines //Journal of technical research and development. – 2023. – Т. 1.
– №. 2.
7. Ahror, K., & Shohjahon, U. (2024). Analysis of a program that provides additional
services for visitors to resorts.
Miasto Przyszłości
,
48
, 264-269.
8. Зулунов, Р. М., & Каюмов, А. М. (2022). Искусственный интеллект-от
мифологии до машинного обучения. In
Proceedings of International Educators
Conference
(Vol. 1, No. 2, pp. 25-30).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
37
9. Halimovich, T. T., Mamirovich, I. S., Muminovich, K. A., Solizhonovich, A. S., &
Valerievich, S. Z. (2020). Monte Carlo method for constructing an unbelised
assessment of diffusion problems.
European science review
, (1-2), 7-12.
10. Kayumov, A., & Maxamadjonov, N. Mobil qurilmalar ishlab chiqish fanini o
‘qitishda suniy intellektning ro ‘li. In
Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions".–2023
.
11. Ahror K., Izzatillo J. CREATING AN IQ DEVELOPMENT MOBILE
APPLICATION FOR SCHOOL CHILDREN //Web of Teachers: Inderscience
Research. – 2024. – Т. 2. – №. 4. – С. 247-253.
12. Kayumov A. Elastiklik va Deformatsiyaning Vaqt Bo'yicha O'zgarishini
Matematik Modellashtirish //Engineering problems and innovations. – 2024. – Т. 2.
– №. Spes. 2 DI.
13. Zulunov R. et al. Detecting mobile objects with ai using edge detection and
background subtraction techniques //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024.
– Т. 508. – С. 03004.
14. Yusubjanovich S. N., Muminjonovich K. A. SINOV YORDAMIDA TRIKOTAJ
MAXSULOTLARINI SHAKL SAQLASH VA DEFORMATSIYALANISH
JARAYONLARINI MONITORINGI //Al-Farg’oniy avlodlari. – 2024. – №. 4. – С.
338-343.
15. Каюмов А. М. ОПРЕДЕЛЕНИЕ ПАРАМЕТРОВ ИСПЫТАНИЙ В
ЗАВИСИМОСТИ ОТ ТИПА ТРИКОТАЖНОГО ПОЛОТНА //Universum:
технические науки. – 2025. – Т. 3. – №. 3 (132). – С. 30-32.
16. Kayumov A. TECHNOLOGIES OF TECHNICAL MACHINE EXPERTISE
//Journal of technical research and development. – 2023. – Т. 1. – №. 3. – С. 96-99.
17. Зулунов Р. М., Каюмов А. М. идентификация и сортировка текстиля для
автоматизированной обработки с помощью ближней инфракрасной
спектроскопии //Universum: технические науки. – 2024. – Т. 1. – №. 3 (120). – С.
38-41.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
38
18. Xayitov A., Kayumov A. ANDROID APPLICATION TESTING AND CODE
RE-FACTORING //Conference on Digital Innovation:" Modern Problems and
Solutions".–2023.
19. Xayitov, A., & Kayumov, A. Current and future challenges of soft-ware
engineering for android applications. In
Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions".–2023
.
20. Muminjonovich, K. A. (2023). To’qimachilik korxonalari salohiyatini
oshirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish.
Journal of
technical research and development
,
1
(1), 77-80.
21. Xayitov A. et al. Creating algorithms to optimize power output in weather station
solar panels //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 538. – С. 01003.
22. Xolmatov A. A., Karimov J. X., Xayitov A. M. Effect of crystallizer catalyst on
properties of glass-crystalline materials //EPRA International Journal of Research and
Development (IJRD). – 2021. – С. 273-275.
23.
Хайитов
А.М.
МЕХАТРОННАЯ
СИСТЕМА
УПРАВЛЕНИЯ
ДВИЖЕНИЕМ МАНИПУЛЯТОРА ПРИ ОКРАСКЕ ИЗДЕЛИЙ // Universum:
технические науки : электрон. научн. журн. 2025. 5(134)
24. Muminjonovich K. A. TRIKOTAJ TO ‘QIMASI TARKIBIDAGI IP
XUSUSIYATLARI VA DEFORMATSIYAGA TA’SIRI //Al-Farg’oniy avlodlari. –
2024. – №. 4. – С. 22-27.
25. Yusubjanovich S. N., Muminjonovich K. A. TRIKOTAJ TO ‘QIMALARINING
STRUKTURASINI KOMPYUTER KO ‘RISH TEXNIKASI ASOSIDA
TASNIFLASH //Al-Farg’oniy avlodlari. – 2024. – №. 2. – С. 114-118.
26. Baxtiyor M., Lola M., Azizjon X. DEVELOPMENT OF A HYBRID ENERGY
COMPLEX WITH MICRO-HYDRO AND SOLAR POWER IN UZBEKISTAN
//Al-Farg’oniy avlodlari. – 2024. – №. 2. – С. 119-123.
