MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
24
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA PSIXOLOGIK
RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI
Mirzayeva Gulnara Musajanovna
Farg‘ona shahar 11-umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada kichik maktab yoshidagi bolalarning
psixologik rivojlanishiga xos bo‘lgan asosiy jihatlar tahlil qilinadi. Bolalarning
emotsional holati, ijtimoiy moslashuvi, aqliy va shaxsiy o‘sish jarayonlari psixologik
nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Maktab muhitining ruhiy rivojlanishga ta’siri,
o‘qituvchi va ota-onalarning roli, shuningdek, bola shaxsini shakllantirishda
individual yondashuvning ahamiyati yoritiladi. Maqola maktab psixologlari,
tarbiyachilar va ota-onalar uchun foydali bo‘lib, bolalarning sog‘lom psixologik
rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: bolalar psixologiyasi, rivojlanish bosqichlari, emotsional holat,
ijtimoiy moslashuv, psixologik muhit, xulq-atvor, maktab muhiti, o‘quvchi shaxsiyati,
ijtimoiy psixologiya, maktab psixologiyasi.
Kirish
. Inson hayotining dastlabki bosqichlari, xususan, kichik maktab yoshi
(taxminan 7–11 yosh) psixologik, emotsional va ijtimoiy rivojlanish jarayonlarining
shakllanishida nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu davr bola uchun maktab
hayotiga kirib borish, o‘qituvchilar va sinfdoshlar bilan yangi munosabatlar o‘rnatish,
mustaqil fikr yuritishni boshlash kabi ko‘plab ijtimoiy va psixologik o‘zgarishlar
bilan bog‘liq bo‘ladi. Kichik maktab yoshidagi bola endilikda o‘z oilaviy muhitidan
tashqarida faoliyat yurita boshlaydi, jamiyatda o‘z o‘rnini topish, qoidalarni anglash
va ularga bo‘ysunish, o‘z fikrini bildirish kabi murakkab jarayonlarni boshdan
kechiradi.
Mazkur bosqichda bolaning o‘z-o‘zini anglash darajasi oshadi, o‘ziga
nisbatan baho bera boshlaydi, ijtimoiy rollarni egallaydi va o‘z shaxsiyatini
mustahkamlash yo‘lida ilk qadamlari qo‘yiladi. Bunday jarayonlar bolaning ruhiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
25
salomatligi, emotsional barqarorligi va ijtimoiy integratsiyasi uchun muhim asos
bo‘lib xizmat qiladi. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, aynan shu bosqichda
bolaning kognitiv (bilish), emotsional va axloqiy rivojlanishida katta burilishlar yuz
beradi. Ular yangi bilimlarni egallashga, mustaqil fikr yuritishga, o‘z harakatlarini
ongli tarzda boshqarishga intiladilar. Bu esa o‘z navbatida, bolaning maktabdagi
muvaffaqiyati, tengdoshlar bilan munosabatlari va o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchini
shakllantiradi.
Kichik maktab yoshidagi bolalarda psixologik rivojlanish murakkab va ko‘p
qirrali jarayondir. Bu davrda bolalarning fikrlash faoliyati sezilarli darajada
kengayadi, tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish kabi intellektual ko‘nikmalar
rivojlanadi. Jean Piagetning bilish nazariyasiga ko‘ra, ushbu davr bola
rivojlanishining “konkret operatsiyalar bosqichi”ga to‘g‘ri keladi, ya’ni bola konkret
(aniq) obyektlar bilan fikrlash imkoniyatiga ega bo‘ladi, lekin hali abstrakt
tushunchalarni chuqur anglashga tayyor emas. Bu bosqichda bolalar sabab-oqibat
munosabatlarini tushunishga harakat qiladilar, lekin ularning fikrlashi hali ham aniq
voqea va hodisalarga bog‘liq.
Bolaning psixologik rivojlanishida uning emotsional holati, o‘z-o‘zini
anglash darajasi va ijtimoiy munosabatlar alohida ahamiyatga ega. Bolalar o‘z his-
tuyg‘ularini anglashni, ularni boshqarishni o‘rganadilar. O‘z navbatida, kattalarning
— ayniqsa, ota-ona, o‘qituvchi va tarbiyachilarning — bunga bo‘lgan munosabati
bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchiga kuchli ta’sir qiladi. Bu yoshdagi bolalar ko‘pincha
tashqi muhitdagi ijobiy yoki salbiy baholarga kuchli sezgir bo‘lishadi. Shu sababli,
ularni rag‘batlantirish, ijobiy fikr bildirish, muvaffaqiyatsizliklarni to‘g‘ri
tushuntirish, konstruktiv tanqid asosida yondashish muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, kichik maktab yoshidagi bolalar o‘zaro ijtimoiy munosabatlarni
rivojlantiradi. Ular sinfda o‘z o‘rnini belgilashga harakat qiladi, tengdoshlar bilan
muloqot qilish, guruh bilan ishlash, ijtimoiy qoidalarni qabul qilish va ularga amal
qilish kabi ko‘nikmalarni o‘zlashtiradi. Bu bosqichda bola faqat oilaviy
ijtimoiylashuvdan tashqariga chiqib, maktab jamoasida faol ishtirok eta boshlaydi. Bu
esa uning ijtimoiy o‘sishi uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Maktabga kirish bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
26
birga bolaning axloqiy qarashlari shakllanadi, adolat, halollik, yordam, do‘stlik,
hurmat kabi tushunchalar amaliy faoliyat orqali o‘zlashtiriladi.
Boshqa tomondan, bu davrda ayrim psixologik muammolar ham yuzaga
kelishi mumkin. Masalan, o‘z tengdoshlari bilan muloqotda qiynalish, o‘ziga
ishonchsizlik, ajralib qolish hissi, maktabda o‘zini erkin his qilmaslik, o‘qishga
bo‘lgan qiziqishning pasayishi kabi holatlar bolani psixologik jihatdan noqulay
holatga olib keladi. Shu sababli, ota-onalar va pedagoglar bolaning psixologik
holatini muntazam kuzatib borishlari, individual yondashuv asosida qo‘llab-
quvvatlashlari lozim.
Tadqiqot natijalari.
O‘tkazilgan ilmiy tahlillar va amaliy kuzatishlar shuni
ko‘rsatadiki, kichik maktab yoshidagi bolalarning psixologik rivojlanishi murakkab,
lekin muhim bosqichlardan iborat bo‘lib, bu jarayonga maktab muhiti, o‘qituvchi
yondashuvi, tengdoshlar bilan bo‘lgan munosabatlar va oilaviy qo‘llab-quvvatlash
kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra quyidagi asosiy jihatlar
aniqlangan:
1. Psixologik barqarorlik va maktabga moslashuv – Maktabga birinchi qadam
qo‘ygan bolalar dastlabki 6–12 oy ichida moslashuv davrini boshdan kechiradi. Bu
davrda psixologik barqarorlikka erishgan bolalar bilim olishga faolroq kirishadi.
2. O‘ziga bo‘lgan ishonch va emotsional barqarorlik – O‘zini qadrlaydigan,
atrofidagilar tomonidan e’tirof etilgan bolalar dars jarayonida faollik ko‘rsatadi, o‘z
fikrini ochiq bildira oladi.
3. O‘qituvchining shaxsiyati va yondashuvi – Iliq, mehribon va adolatli
o‘qituvchi bola shaxsiyatining shakllanishida katta rol o‘ynaydi. U bolaning o‘zini
tutishi, muloqotga kirishishi va bilimga bo‘lgan munosabatiga bevosita ta’sir etadi.
4. Tengdoshlar bilan ijtimoiy muloqot – Guruhda ishlash, o‘yinlar va
jamoaviy topshiriqlar orqali ijtimoiylashuv tezlashadi. Bu esa bolaning psixologik
rivojlanishini faollashtiradi.
5. Ota-onalarning roli – Bolaning emotsional barqarorligi, maktabga bo‘lgan
ijobiy munosabati va intellektual rivojlanishi ko‘p jihatdan ota-onalarning qo‘llab-
quvvatlovchi, izchil va mehribon munosabatiga bog‘liq.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
27
6. Psixologik muammolarni aniqlash va yechish – Uyatchanlik, qo‘rquv,
haddan tashqari ichki tortinish kabi muammolar erta aniqlansa va psixologik
yondashuvlar bilan hal qilinsa, bola o‘z salohiyatini to‘liq namoyon eta oladi.
7. Amaliy mashg‘ulot va o‘yinlar – Psixologik treninglar, rolli o‘yinlar va
ijodiy topshiriqlar bolaning fikrlash qobiliyati, o‘zini ifodalash ko‘nikmasi va ijtimoiy
harakatchanligini kuchaytiradi.
Bu natijalar kichik maktab yoshidagi bolalar bilan ishlashda har tomonlama
yondashuv zarurligini, psixologik jarayonlarni chuqur tahlil qilish muhimligini va
ota-ona, pedagog hamkorligining dolzarbligini tasdiqlaydi.
Xulosa.
Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixologik rivojlanishi
jamiyatning kelajagini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Ushbu yosh bosqichida
bola shaxsiyati, axloqiy qadriyatlari, fikrlash uslubi, o‘z-o‘zini anglash darajasi
shakllanadi.
Kichik maktab yoshidagi bolalar bilan ishlashda samarali pedagogik va
psixologik metodlar qo‘llanilishi zarur. Bu metodlar qiziqarli o‘yinlar, interaktiv
mashg‘ulotlar, psixologik treninglar, guruhiy va individual mashqlar, ijodiy faoliyat
orqali amalga oshirilishi mumkin. Aynan bunday faoliyat bolalarning o‘z
imkoniyatlarini anglash, o‘z-o‘zini ifoda etish, muammolarni hal qilish, stress
holatlaridan chiqish kabi muhim psixologik ko‘nikmalarni rivojlantiradi.
Shuningdek, bu jarayonlarda bolaning mustaqil fikrlashga bo‘lgan qiziqishini
oshirish, uni faol tinglash, tushunishga harakat qilish, unga mehr bilan munosabatda
bo‘lish katta ahamiyatga ega.
Ushbu maqola aynan kichik maktab yoshidagi bolalarning psixologik
rivojlanish bosqichlarini, bu bosqichga xos bo‘lgan xususiyatlarni, bolalarda
uchraydigan muammolarni va ularni bartaraf etish yo‘llarini tahlil qilishga qaratilgan.
Maqolada shuningdek ota-onalar, o‘qituvchilar va psixologlar uchun amaliy
tavsiyalar, zamonaviy pedagogik-psixologik yondashuvlar ham yoritiladi. Tadqiqot
natijalari bola rivojlanishini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, uni to‘g‘ri anglash va
ruhiy salomatligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
28
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, bu yosh davrida qo‘yilgan asoslar bolaning
keyingi hayot bosqichlarida muhim rol o‘ynaydi. Bolalikda orttirilgan ishonch,
barqarorlik, o‘ziga bo‘lgan hurmat, ijtimoiy muvozanat — bularning barchasi inson
shaxsiyati taraqqiyotining poydevorini tashkil qiladi. Shu boisdan, kichik maktab
yoshidagi bolalarning psixologik rivojlanishiga doir ilmiy yondashuv, chuqur tahlil
va amaliy tavsiyalar jamiyat taraqqiyoti uchun ham dolzarbdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (REFERENCES)
1. Болтабоев С.А. va boshqalar.
Kasb tanlashga yo‘llash
. Toshkent: Nizomiy
nomidagi TDPU, 2003.
2. Rasskazova, E. et al. (2021).
Cognitive and Emotional Development in Primary
School Age
. https://doi.org/10.1007/s12144-021-01478-1
3. Muminjonovich, K. A. (2023). Best programming languages to learn in
2023.
Journal of technical research and development
,
1
, 1.
4. Kayumov, A., & Mirzakarimov, B. (2023). Проблемы обучения языку
программирования java в образовательных системах.
Потомки Аль-
Фаргани
,
1
(2), 23-26.
5. Kayumov, A., & Mirzakarimov, B. (2023). The challenges of teaching java
programming language in educational systems.
Потомки Аль-Фаргани
,
1
(2), 23-26.
6. Kayumov A. Development of mathematical models for detecting defects in fabric
on textile machines //Journal of technical research and development. – 2023. – Т. 1.
– №. 2.
7. Ahror, K., & Shohjahon, U. (2024). Analysis of a program that provides additional
services for visitors to resorts.
Miasto Przyszłości
,
48
, 264-269.
8. Зулунов, Р. М., & Каюмов, А. М. (2022). Искусственный интеллект-от
мифологии до машинного обучения. In
Proceedings of International Educators
Conference
(Vol. 1, No. 2, pp. 25-30).
9. Halimovich, T. T., Mamirovich, I. S., Muminovich, K. A., Solizhonovich, A. S., &
Valerievich, S. Z. (2020). Monte Carlo method for constructing an unbelised
assessment of diffusion problems.
European science review
, (1-2), 7-12.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
29
10. Kayumov, A., & Maxamadjonov, N. Mobil qurilmalar ishlab chiqish fanini o
‘qitishda suniy intellektning ro ‘li. In
Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions".–2023
.
11. Ahror K., Izzatillo J. CREATING AN IQ DEVELOPMENT MOBILE
APPLICATION FOR SCHOOL CHILDREN //Web of Teachers: Inderscience
Research. – 2024. – Т. 2. – №. 4. – С. 247-253.
12. Kayumov A. Elastiklik va Deformatsiyaning Vaqt Bo'yicha O'zgarishini
Matematik Modellashtirish //Engineering problems and innovations. – 2024. – Т. 2.
– №. Spes. 2 DI.
13. Zulunov R. et al. Detecting mobile objects with ai using edge detection and
background subtraction techniques //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024.
– Т. 508. – С. 03004.
14. Yusubjanovich S. N., Muminjonovich K. A. SINOV YORDAMIDA TRIKOTAJ
MAXSULOTLARINI SHAKL SAQLASH VA DEFORMATSIYALANISH
JARAYONLARINI MONITORINGI //Al-Farg’oniy avlodlari. – 2024. – №. 4. – С.
338-343.
15. Каюмов А. М. ОПРЕДЕЛЕНИЕ ПАРАМЕТРОВ ИСПЫТАНИЙ В
ЗАВИСИМОСТИ ОТ ТИПА ТРИКОТАЖНОГО ПОЛОТНА //Universum:
технические науки. – 2025. – Т. 3. – №. 3 (132). – С. 30-32.
16. Kayumov A. TECHNOLOGIES OF TECHNICAL MACHINE EXPERTISE
//Journal of technical research and development. – 2023. – Т. 1. – №. 3. – С. 96-99.
17. Зулунов Р. М., Каюмов А. М. идентификация и сортировка текстиля для
автоматизированной обработки с помощью ближней инфракрасной
спектроскопии //Universum: технические науки. – 2024. – Т. 1. – №. 3 (120). – С.
38-41.
18. Xayitov A., Kayumov A. ANDROID APPLICATION TESTING AND CODE
RE-FACTORING //Conference on Digital Innovation:" Modern Problems and
Solutions".–2023.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
30
19. Xayitov, A., & Kayumov, A. Current and future challenges of soft-ware
engineering for android applications. In
Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions".–2023
.
20. Muminjonovich, K. A. (2023). To’qimachilik korxonalari salohiyatini
oshirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish.
Journal of
technical research and development
,
1
(1), 77-80.
21. Xayitov A. et al. Creating algorithms to optimize power output in weather station
solar panels //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 538. – С. 01003.
22. Xolmatov A. A., Karimov J. X., Xayitov A. M. Effect of crystallizer catalyst on
properties of glass-crystalline materials //EPRA International Journal of Research and
Development (IJRD). – 2021. – С. 273-275.
23.
Хайитов
А.М.
МЕХАТРОННАЯ
СИСТЕМА
УПРАВЛЕНИЯ
ДВИЖЕНИЕМ МАНИПУЛЯТОРА ПРИ ОКРАСКЕ ИЗДЕЛИЙ // Universum:
технические науки : электрон. научн. журн. 2025. 5(134)
