MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
317
“MEDIA SAVODXONLIK” VA “AXBOROT MADANIYATI” – RAQAMLI
KOMPETENSIYANING TARKIBIY QISMLARI SIFATIDA
To’rayev Muzaffar Farmonovich,
Qarshi davlat texnika universiteti dotsenti v.b, p.f.f.d (PhD)
Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli kompetensiya tushunchasi, uning
asosiy tarkibiy qismlari sifatida media savodxonlik va axborot madaniyatining tutgan
o‘rni o‘rganilgan. Maqolada zamonaviy o‘quvchilarning raqamli muhitda mustaqil
faoliyat yurita olish, axborotni tahlil qilish, tanqidiy fikrlash va ommaviy axborot
vositalariga nisbatan ongli munosabatda bo‘lish kompetensiyalarini shakllantirish
zarurligi asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar: raqamli kompetensiya, media savodxonlik, axborot madaniyati,
o‘quvchi, raqamli texnologiyalar, tanqidiy fikrlash.
Raqamli jamiyatda yashayotgan har bir shaxs, ayniqsa, o‘quvchilar,
texnologiyalar vositasida uzatilayotgan axborotni tahlil qila olish, ularni tanqidiy
fikrlash asosida baholash, ularni maqsadli ravishda izlab topish va xavfsiz foydalanish
ko‘nikmalariga ega bo‘lishlari lozim. Shu nuqtai nazardan qaralganda, raqamli
kompetensiyaning muhim tarkibiy qismlari sifatida media savodxonlik va axborot
madaniyati alohida e’tiborga loyiqdir[2]. Ushbu maqola aynan shu ikki yo‘nalishning
o‘zaro bog‘liqligi va ularning ta’limdagi ahamiyatini tahlil etishga qaratilgan.
Zamonaviy ta’lim tizimida raqamli kompetensiyani shakllantirish nafaqat
texnik ko‘nikmalarni o‘zlashtirishni, balki axborotning ijtimoiy, ma’naviy va axloqiy
jihatlarini anglashni ham talab qiladi. Shu bois, umumta’lim maktablarida media
savodxonlikni bosqichma-bosqich shakllantirish tizimi zarur. Shuningdek, axborotni
etik ishlatish, ijtimoiy tarmoqlardagi faoliyatda madaniyat va qonunchilik
me’yorlariga amal qilishga doir pedagogik mashg‘ulotlar joriy etilishi lozim[3].
Raqamli
kompetensiya
-
bu
shaxsning
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan (AKT) ongli, xavfsiz, samarali va tanqidiy foydalanish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
318
qobiliyatidir. U nafaqat texnik bilim va ko‘nikmalarni, balki axborotni izlash,
baholash, yaratish, ulashish va undan mas’uliyat bilan foydalanish madaniyatini ham
o‘z ichiga oladi.
Sohaga oid adabiyotlarda “Raqamli kompetensiya” tushunchasiga
quyidagicha ta’rif beriladi. “Raqamli kompetensiya – bu axborotni raqamli
texnologiyalar orqali izlash, baholash, yaratish va almashish, shuningdek, internet
muhitida xavfsiz va mas’uliyatli harakat qilish qobiliyatidir”.
Raqamli kompetensiyaning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
1.
Axborot savodxonligi
– kerakli axborotni topish, tahlil qilish va baholash
qobiliyati.
2.
Media savodxonlik
– ommaviy axborot vositalarini tushunish va ulardan
tanqidiy foydalanish.
3.
Texnologik ko‘nikmalar
– kompyuter, internet, mobil qurilmalar va
dasturiy vositalardan foydalana olish.
4.
Axborot xavfsizligi va shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash
– raqamli
muhitda xavfsizlik qoidalariga rioya qilish.
5.
Axborot etikasi
– internetda axloqiy me’yorlarga amal qilish, plagiatdan
saqlanish.
6.
Raqamli muloqot
– onlayn platformalarda samarali va madaniyatli aloqa
o‘rnatish.
Maktab o‘quvchilarining
raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish
bugungi kunda
dolzarb va zaruriy ehtiyoj
hisoblanadi. Quyida ushbu ehtiyojning
asosiy sabablari keltirilgan:
Bugungi raqamli dunyoda kundalik hayotda — muloqot, ta'lim olish, axborot
olish va qaror qabul qilishda — texnologiyalardan foydalanish muhim sanaladi.
O‘quvchilar zamonaviy raqamli muhitda o‘zini tutishni, axborotni ajratishni, uni
baholashni bilishi kerak. Shu sababli,
raqamli kompetensiya zamonaviy jamiyatda
yashash va faoliyat yuritish uchun zarur.
Raqamli kompetensiyalar o‘quvchilarga: mustaqil ta'lim olish, onlayn
resurslardan foydalanish, interaktiv darslarda faol ishtirok etish imkonini beradi. Bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
319
esa ularning
ijodkorlik, tanqidiy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Demak, raqamli kompetensiya ta’lim sifatini
oshirish uchun zarur[5].
Zamonaviy kasblarning deyarli barchasi raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq.
O‘quvchilar bugundan boshlab AKT ko‘nikmalarini egallamasalar, ertangi mehnat
bozorida raqobatbardosh bo‘la olmaydilar. Shundan kelib chiqib, raqamli
kompetensiya i
shlab chiqarish va kasbga yo‘naltirish bilan bog‘liq muammolarni
bartaraf etishga yordam beradi[4].
O‘quvchilarni raqamli xavfsizlik, shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash,
internetdagi firibgarliklar va kiberxavflardan ogoh etish muhimdir. Raqamli
kompetensiyalar ularni
mas'uliyatli internet foydalanuvchisi
qilib tarbiyalaydi.
Ushbu kompetensiya
axborot xavfsizligini ta’minlash uchun juda muhim
hisoblanadi.
Bugungi kunda internet va ijtimoiy tarmoqlarda
yolg‘on axborot, feyk
yangiliklar, manipulyativ kontentlar soni ko‘paymoqda. O‘quvchilar mustaqil
ravishda axborotni tahlil qilishni, uni tanqidiy baholashni o‘rganishlari kerak. Bundan
kelib chiqadiki, o’quvchilarning m
edia va axborot savodxonligini oshirish zarurati
tug’ilmoqda.
Yana bir muhim jihat shundan iboratki, ba’zi o‘quvchilar o’z oilasida
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish imkoniga ega
emaslar. Maktabda raqamli kompetensiyalarni shakllantirish orqali
ijtimoiy adolat
ta’minlanadi. Ya’ni bu orqali
oila, jamiyat va maktab o‘rtasidagi raqamli
tafovutni kamaytirishga erishiladi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, quyidagi muhim jihatlar aniqlashtirildi:
1-jadval
“Media savodxonlik”, “axborot madaniyati” va raqamli kompetensiya”
tushunchalarining muhim jixatlari tavsifi
Komponent
Tavsifi
Media savodxonlik
Axborotni media manbalar orqali tanqidiy
baholay olish, asossiz kontentni ajrata olish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
320
Axborot madaniyati
Axborotdan
madaniyatli,
etik,
ijtimoiy
mas’uliyatli foydalanish, plagiatdan qochish.
Raqamli kompetensiya
AKT vositalaridan samarali foydalanish, axborot
xavfsizligini ta’minlay olish.
Tadqiqotda aniqlanishicha, media savodxonlik va axborot madaniyati raqamli
kompetensiyaning bazaviy poydevorini tashkil etadi. Ular orqali o‘quvchilarda
tanqidiy fikrlash, axborotga ongli munosabat va raqamli madaniyat shakllanadi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, media savodxonlik va axborot madaniyati –
raqamli kompetensiyaning ajralmas tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ularsiz
o‘quvchilarning to‘laqonli raqamli tafakkurini shakllantirish mushkul vazifa
hisoblanadi. Maktab ta’limi jarayonida bu kompetensiyalarni shakllantirish o‘quv
dasturlariga media va axborot savodxonligiga oid modullarni kiritish, AKT asosida
interaktiv mashg‘ulotlar tashkil etish, o‘quvchilarda axborot xavfsizligi, shaxsiy
ma’lumotlarni himoyalashga doir ko‘nikmalarni rivojlantirish orqali amalga
oshirilishi maqsadga muvofiqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF-6079-
sonli “Raqamli O‘zbekiston - 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga
oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni.
2.
Livingstone, S., & Helsper, E. J. (2007). Gradations in digital inclusion:
Children, young people and the digital divide. New Media & Society.
3.
Юнусова, М. Ш. Медиа саводхонликни шакллантиришда рақамли
таълим ресурсларининг ўрни. Педагогика журнали, 2022 y. №3-son.
4.
Ergashev, B. A. O‘quvchilarning raqamli kompetensiyasini shakllantirishda
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish. Pedagogika va psixologiya muammolari
ilmiy jurnali. 2020(2), 45-50 b.
5.
Shomurodov, A. Axborot texnologiyalarini umumta’lim maktablarida
samarali qo‘llash asoslari. Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar ilmiy jurnali, 2021.1(3),
87-91 bet.
