MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
385
СУРУНКАЛИ БРУЦЕЛЛЕЗНИ ДАВОЛАШДА МЕТАБОЛИК
ЁНДАШУВЛАР ВА АНТИОКСИДАНТ ТЕРАПИЯ
Фарманова М. А.
Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти
Ўзбекистон, Бухоро ш., А.Навоий кўчаси. 1 Тел: +998 (65) 223-00-50
Резюме,
Назоратимиз остидаги 17-74 ёшда бўлган 85 нафар беморлар олинган.
Барча беморларда стандарт умумклиник, серологик, биокимёвий ва
статистик усуллардан фойдаланилди. Клиник шакллари бўйича беморлар
қуйидагича тақсимланган: бирламчи сурункали бруцеллёз– 22 та ва иккиламчи
сурункали бруцеллёз– 63 та. Тадқиқотда қатнашган беморларнинг 62,3%да
субкомпенсация босқичи кузатидган бўлса, 37,7%да – декомпенсация босқичи
аниқланди.
Калит
сўзлар:
Сурункали
бруцеллёз,
клиника,
ташхисот,
антиоксидант терапия.
АНТИОКСИДАНТНАЯ ТЕРАПИЯ И МЕТОБОЛИЧЕСКИЕ
ПОДХОДЫ К ЛЕЧЕНИЮ ХРОНИЧЕСКОГО БРУЦЕЛЛЕЗА.
Фарманова М.А.
Бухарский государственный медицинский институт имени Абу Али
ибн Сино, Узбекистан, г. Бухара, ул. А. Навои. 1 Тел: +998 (65) 223-00-50
Резюме,
Под нашим наблюдением находились 85 пациентов в возрасте от 17 до
74 лет. У всех пациентов применяли стандартные общие, серологические,
биохимические и статистические методы. Больные по клиническим формам
распределились следующим образом: первичный хронический бруцеллез - 22 и
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
386
вторичный хронический бруцеллез - 63. Фаза субкомпенсации наблюдалась у
62,3% обследованных больных, фаза декомпенсации выявлена у 37,7%.
Ключевые слова: Хронический бруцеллез, клиника, диагностика, ПОЛ.
ANTIOXIDANT THERAPY AND METOBOLIC APPROACHES TO
THE TREATMENT OF CHRONIC BRUCELLOSIS.
Farmanova M.A.
Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sina Uzbekistan
Bukhara, A.Navoi st. 1 Tel:+998(65) 223-00-50
Resume
We observed 85 patients aged 17 to 74 years. All patients used standard
general, serological, biochemical and statistical methods. Patients according to
clinical forms were distributed as follows: primary chronic brucellosis - 22 and
secondary chronic brucellosis - 63. The subcompensation phase was observed in
62.3% of the examined patients, the decompensation phase was detected in 37.7%.
Keywords:
Chronic brucellosis, clinic, diagnosis, LPO.
ЖССТ маълумотларига кўра, хар йили бруцеллёз билан касалланиш 500
млн ташкил қилади. M. Avijgan ва ҳаммуаллифлар фикрига кўра бруцеллез
билан касалланганлар сони 10-25 маротаба руйхатга олинганларга қараганда
кўпдир [1]. Академик Г.Г. Онищенконинг фикрига кўра 100 минг аҳоли орасида
бруцеллезнинг энг кенг тарқалиши Непал, Бирлашган Aраб Амирликлари,
Иордания, Миср, Туркияда кузатилган [3]. Россия худудида бруцеллезнинг
эпидемиологик холати тургун эмас ва касалланиш 100 минг аҳоли сонига 0,2-
0,7ни ташкил этади [7]. Ҳамдўстлик мамлакатлардан Қирғизистон [10], Грузия,
Озарбайжон [3], Қозоғистон [5], Ўзбекистон [3], Тожикистон [2] ва
Туркманистонда бруцеллез билан касалланиш юқори кўрсаткичларда бўлиб, 25
та юқори касалланиш мамлакатлар қаторига киради [7]. Ўзбекистонда 100 минг
аҳолига нисбатан бруцеллёз билан касалланиш даражаси 1,8 дан 2,8 гачадир [6;
4].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
387
Олимларнинг фикрича клиник, лаборатор ва функционал текширувлар
аъзо ва тўқималардаги ўзгаришлар ва кўп ўчоқли фиброзланишлар, ҳамда
лимфатик тугунларни катталашиши бруцеллаларни аъзо ва тўқималарга
бевосита тарқалиши билан боғлиқ бўлиб полиорган етишмовчиликка олиб
келади [8].
Турли хил инфекцион омиллар организмда эркин радикалли
жараёнларни фаоллаштиради. Сурункали бруцеллезда ривожланадиган
полиорган етишмовчилик кўп жихатдан гемодинамик бузилишлар, липидларни
перекисли оксидланишни жадаллашиши билан боғлиқ [9]. Бу эса даво
муолажаларини такомиллаштиришни талаб қилади. Бугунги кунда
мамлакатимизда аҳолини маҳаллий хом ашёлари асосида олинган арзон ва
юқори сифатли дори-дармон ва импорт ўрнини босувчи дори воситалар билан
таъминлашга қаратилган кенг кўламли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.
Бу борада, маҳаллий хом ашёлар асосида фаоллиги чет эл аналогларидан
қолишмайдиган янги дори воситаларини яратиш ҳисобига аҳолини арзон
фармацевтика маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини қондириш муҳим аҳамиятга
эга. Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган, таркиби фруктозо-1,6-дифосфатнинг
натрийли тузи, аргинин гидрохлорид, қахрабо кислотаси мавжуд [11,12]. Бу
препарат метаболик корректор хисобланади. Аммо унинг антиоксидант
хусусияти тўлиқ ўрганилмаган, айниқса сурункали фаол инфекцияларда.
Уларни ўрганиш даво муолажаларини такомиллаштириш имконини беради.
Мақсад
: Сурункали бруцеллез билан касалланган беморларда
метаболик ёндашув ва даволаш самарадорлигини баҳолаш.
Тадқиқот материаллари ва қўлланилган усуллар
Тадқиқот объекти сифатида Бухоро вилоят юкумли касалликлар
шифохонасида даволанган, вилоят эндемик ўчоқларида яшовчи 17-74 ёшда
бўлган 85 нафар беморлар олинган. Улардан 64 (75,3%) эркак ва 21 (24,7%) аёл.
ЖССТ таснифига асосан беморларни ёши бўйича тақсимланиши касалланишни
асосан навқирон ёшга хослигини кўрсатди (78,5%). Беморларнинг ўртача ёши
36,18±1,99 йилни ташкил қилди.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
388
Халқаро касалликлар таснифи (МКБ-10) бўйича А23 коди берилган
А23.0. Вruсеllа melitensis (майда шохли ҳайвонлардан) ва А23.1. Вruсеllа abortus
(йирик шохли ҳайвонлардан) юққан бруцеллёз хисобланади. Сурункали
бруцеллёз ташхисини қўйишда К.Д. Жалилов томонидан тўлдирилган клиник
таснифидан фойдаланилган. Бу таснифга кўра бирламчи сурункали бруцеллёз
(БСБ) ва иккиламчи сурункали бруцеллёзга (ИСБ) бўлинди. Шифохонага
келган ҳар бир бемор клиник текширишдан, объектив кўрувдан ўтиб, клиник-
эпидемиологик анамнез ва лаборатория текширувлари натижаларига қараб
ташҳис қўйилган. Беморларда Хеддельсон ва Райт агглютинация реакциялари
қўлланилди. Беморларда бўғимлардаги яллиғланиш фаоллигини DAS-28
бўйича, умумий яллиғланиш даражасини эса қон зардобида С-реактив оқсил
иммунофермент усулида аниқладик. Хусусий текширувларга қон зардобида
малондиальдегид (МДА) миқдорини А.И. Андреева усулида, каталаза
фаоллигини М.Ю. Коралик усулида ва умумий антиоксидант холати (УАФ)
спектрофотометрик усулида аниқланди. Барча олинган рақамларга статистик
ишлов берилди.
Олинган натижалар ва уларнинг таҳлили
Клиник шакллари бўйича беморлар қуйидагича тақсимланган: бирламчи
сурункали бруцеллёз – 22 та (25,8%) ва иккиламчи сурункали бруцеллёз– 63 та
(74,2%). Бу иккала шаклда жинслар орасидаги фарқлар аниқланмади. БСБда
асосан навқирон ёшга хос бўлди.
БСБ гуруҳининг барчасида касаллик давомийлиги 1 йилгача бўлган
бўлса, ИСБ беморларнинг аксарият қисмида касалликнинг давомийлиги 2–3
йил бўлди (54,1%), 1 йилгача (19,5%) ва 4–5 йил (1,2%). 53 (62,3%) беморларда
касалликнинг субкомпенсация босқичи, 32 (37,7%) беморларда эса
декомпенсация босқичи кузатилган. Беморлар асосан иситмалаш, холсизлик,
бош оғриғи, иштахани пасайиши, қалтираш, терлаш ва шу каби кўринишларга
шикоят қилдилар. Аммо уларнинг учраши бирламчи ва иккиламчи сурункали
бруцеллёзда турлича бўлди. Жумладан, агар БСБ бўлган беморларда ҳолсизлик,
қалтираш, терлаш, иситмалаш, бош оғриғи, уйқунинг бузилиши, иштаханинг
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
389
пасайиши, терининг рангпарлиги ва намланиб туриши хос бўлса, ИСБда
кўпинча холсизлик, иситмалаш, терлаш, бош оғриғи, лимфа тугунларининг
катталашиши кузатилди.
Шуни айтиш керакки, харакат тизими шикастланиш кўпроқ ИСБ хос
бўлиб, энг кўп шикастланишлар тизза бўғимида кузатилди, вахоланки кафт-
болдир бўғимларининг шикастланиши кўпроқ БСБ аниқланди. DAS-28 бўйича
бирламчи ва иккиламчи сурункали бруцеллёзда 3,95±0,13 ва 4,23±0,12 баллини
ташкил этган бўлса, умумий беморларда 4,2±0,1 баллни ташкил этди. Уларни
фаоллик даражасига кўра тақсимланиши қуидагича бўлди: БСБда юқори
фаоллик 9,1% беморларда кузатилган бўлса, ўртача фаоллик 68,2% ва паст
фаоллик 22,7% ҳолатларда аниқланди. ИСБ бўлган беморларда юқори фаоллик
11,1% беморларда кузатилган бўлса, ўртача фаоллик 71,4% ва паст фаоллик
17,4% холатларда аниқланди. Шу билан бирга беморларда ошқозон-ичак тракти
шикастланишлари аниқланиб, асосан иштаҳани пасайиши, тил караш билан
қопланиши ва гепатомегалия кузатилди. Юрак қон-томир тизими ва нафас
аъзоларини шикастланиши асосан юрак тонларини бўғиқ ва қаттиқ нафас
бўлиши билан тафсифланиб бирламчи ва иккиламчи бруцеллёзда кузатилди (1-
а расм).
Тадқиқотда қатнашган беморларнинг 62,3%да субкомпенсация босқичи
кузатидган бўлса, 37,7%да – декомпенсация босқичи аниқланди.
Декомпенсация босқичи асосан БСБ хос бўлди (1-б расм).
а
б
13,6
54,5
4,5
9,1
40,9
6,5
44,4
7,9
6,3
46
0
20
40
60
80
100
120
БСБ ИСБ
54,5
45,5
77,7
22,3
0
20
40
60
80
100
120
140
субкомпенсация
декомпенсация
БСБ
ИСБ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
390
1- расм. Сурункали бруцеллёзнинг шаклига кўра юрак ва нафас
тизимларининг касалланиши (а) ва оғирлик даражаси (б).
Аксарият беморларнинг периферик қонида лейкопения, нейтропения,
лимфоцитоз ва ЭЧТнинг ошганлиги аниқланган. 94,7% беморларда Хеддльсон
реакцияси мусбат бўлди, Райт реакцияси юқори титрларни кўрсатди.
Яллиғланиш жараёнлари жадаллигини аниқлаш мақсадида биз
беморларнинг қон зардобида С-реактив оксил (СРО) миқдорини аниқладик.
Ўтказилган тадқиқотлар унинг миқдорини кескин 0,76±0,04 мг/млдан
38,14±2,37 мг/млгача (Р<0,001) ортганики кўрдик. Унинг миқдори БСБ ва ИСБ
гуруҳларида 36,12±2,41 ва 39,78±2,19 мг/млгача ортиши кузатилди. Шуни
айтиш жоизки, бугунги кунда томир эндотелийсини шикастланишида ўткир
фаза оқсиллари ролига эътибор қаратилмоқда. Уларнинг орасида СРО
аҳамиятли бўлиб турли хил яллиғланиш ва некротик жараёнларда унинг
миқдори кескин ортади.
Адабиётларда келтирилган маълумотларга кўра, СРО миқдорини 50
мг/лдан юқори бўлса тизимли васкулит ривожланишидан далолат беради.
Шунинг учун биз қон плазмасида СРБ миқдорини градациялашга харакат
қилдик: мўтадил - 10-25 мг/л, ўртача 26-49 мг/л ва 50 мг/л юқори бўлса оғир
даража деб хисобладик. Ўтказилган тадқиқотлар БСБда юқори фаоллик 9,1%
беморларда кузатилган бўлса, ўртача фаоллик 90,9% ҳолатларда аниқланди.
ИСБ бўлган беморларда юқори фаоллик 11,1% беморларда кузатилган бўлса,
ўртача фаоллик 88,1% холатларда аниқланди. Яъни ИСБда касалликнинг
фаоллиги бўлди.
Шунингдек, биз беморларнинг қон зардобида липид перикис
оксидланиш (ЛПО) жараёнларини МДА миқдори билан баҳоладик. Ўтказилган
тадқиқотлар бруцеллёз билан касалланган беморларда МДА миқдори 1,82
маротаба (Р<0,001) ортиши аниқланди. Агар БСБда бу кўрсаткич 1,73 маротаба
(Р<0,001) ортган бўлса, ИСБда унинг ортиши 1,87 (Р<0,001) маротаба
кўтарилди. Шуни айтиш жоизки, касалликнинг субкомпенсация босқичида
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
391
МДА миқдори меёрий кўрсаткичларга нисбатан 1,74 (Р<0,001) ортган бўлса,
декомпенсация босқичида 2,37 (Р<0,001) маротаба ортиши кузатилди.
Маъмумки, эркин оксидланишни меъёрий баллансини таъминлашда
антиоксидант ҳимоя тизими муҳим рол ўйнайди. Хозирги вақтда қон
зардобининг антиоксидант тизимини баҳолашда умумий антиоксидант
фаоллик ва каталаза ферменти фаоллиги аниқланади. Сурункали бруцеллёз
бўлган беморларнинг қон зардобида умумий антиоксидант фаолликни аниқлаш
бу кўрсаткични пасайиб боришини кўрсатди. Жумладан, БСБда бу кўрсаткич
1,9 (Р<0,001) маротаба пасайган бўлса, ИСБ - 1,46 (Р<0,01) маротада пасайди.
Касалликнинг субкомпенсация даврида қон зардобининг умумий антиоксидант
фаоллиги 1,46 (Р<0,01) маротада пасайган бўлса, декомпенсация даврида 2,08
(Р<0,001) маротаба пасайди. Қон зардобида каталаза фаоллигини аниқлаш,
беморларда бу кўрсаткични камайишини кўрсатди.
Олинган натижаларга асосланиб, биз сурункали бруцеллез (СБ)
даволашни такомиллаштиришга харакат қилдик ва бунинг учун
республикамизда ишлаб чикарилаётган фосфаргин сукцинат дори воситасини
қўлладик. Бу препарат антигипоксант ва антиоксидант хусусиятга эга.
Ўтказилган тадқиқотлар, СБ даволашда қўлланиладиган анъанавий давога
нисбатан самарадорлиги юқори бўлди. Жумладан, анъанавий даво
муолажаларини ўтказиш қон зардобида МДА миқдорини статистик ишонарли
1,29 (Р<0,05) маротаба пасайтирди. Аммо бу кўрсаткич меъёрий
кўрсаткичларда 1,35 (Р<0,05) маротаба юқорилигича сақланиб қолди. Қон
зардобида УАФ ва каталаза фаоллиги 1,16 (Р<0,05) ва 1,28 (Р<0,05) маротаба
оширган бўлсада назорат гуруҳи кўрсаткичлардан 1,45 (Р<0,05) ва 1,9 (Р<0,01)
маротаба пастлигича сақланиб қолди. Бу эса антиоксидант тизимининг
компенсатор механизмини 1,5 (Р<0,05) фаоллаштирсада, назорат гуруҳи
кўрсаткичларидан 1,68 (Р<0,01) маротаба пастлигича сақланиб қолди.
2- жадвал
Сурункали бруцеллёзни даволашда метаболик ёндашувда ЛПО ва
антиоксидант тизими фаоллигига таъсири, M±m
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
392
Кўрсаткичл
ар
Назорат
гуруҳи, 20
Анъанавий даво, 39
Анъанавий даво+ФАС,
46
даводан
олдин
даводан
сўнг
даводан
олдин
даводан
сўнг
МДА,
нмоль/мл
2,82±0,12 4,93±0,23* 3,81±0,26*
,
а
5,18±0,33
*
3,01±0,27
а,б
Умумий
антиоксида
нт фаоллик,
ммоль/л
1,58±0,08
1,09±0,06* 1,27±0,05*
,
а
0,94±0,03
*
1,36±0,04
а
Каталаза
фаоллиги,
МЕ10
4
/мл
5,89±0,3
3,10±0,21* 3,98±0,11*
,
а
2,96±0,11
*
4,83±0,12*
,а,
б
УАФ/МДА,
нисбий
бирлик
0,561±0,0
21
0,221±0,01
0*
0,333±0,03
*
,а
0,181±0,0
2*
0,452±0,04*
,
а,б
Эслатма: * - назорат ва сурункали бруцеллёзли беморлар кўрсаткичлари
орасида фарқлар статистик ишонарли (Р<0,05); а - даводан олдинги
кўрсаткичларига нисбатан статистик ишонарли (Р<0,05), б – 1чи ва 2чи
гуруҳлар орасидаги фарқлар ишонарли (Р<0,05).
Сурункали бруцеллезни даволашда таклиф этилаётган даво
муолажаларини ўтказиш қон зардобида МДА миқдорини 1,7 (Р<0,01) маротаба
пасайтирди (2-жадвалга қаранг). Бу анъанавий даво олган беморлар гуруҳи
кўрсаткичларига нисбатан 1,26 (Р<0,05) маротаба паст бўлсада, назорат гуруҳи
кўрсаткичларига нисбатан юқори бўлишига мойиллик кузатилди. Қон
зардобининг УАФги 2- гуруҳ беморларда даволашдан сўнг1,44 (Р<0,05)
маротаба ортди. Бу кўрсаткич 1чи ва назорат гуруҳлар кўрсаткичларидан
статистик ишонарли фарқланмади. Каталаза фаоллиги таклиф этилаётган
даводан сўнг 1,63 (Р<0,01) маротаба ортиши кузатилди. Бу 1чи гуруҳ
кўрсаткичларига нисбатан 1,21 (Р<0,05) маротаба юқори бўлсада, назорат
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
393
гуруҳи кўрсаткичларига нисбатан 1,22 (Р<0,05) маротаба пастлигича сақланиб
қолди. Бундай ўзгаришлар қон зардобининг компенсатор механизмларини
ортишига олиб келди. Хақиқатан ҳам, бу кўрсаткич таклиф этилаётган даводан
сўнг 2,49 (Р<0,001) маротаба кўтарилди, 1чи гуруҳ кўрсаткичларига нисбатан
1,36 (Р<0,05) маротаба юқори бўлди, аммо меёрий кўрсаткичлардан 1,24
(Р<0,05) маротаба пастлигича сақланиб қолди. Демак, сурункали бруцеллез
даволашда анъанавий ва айниқса, таклиб этилаётган даво муолажалари
антиоксидант тизим фаоллигини ошириб ЛПО жараёнлариги сусайтирар экан.
Шуни айтиш жоизки, СБни даволаш СРО миқдорини статистик
ишонарли пасайтирди. Жумладан, 1- гуруҳ беморларда унинг миқдори даводан
сўнг 2,79 (Р<0,001) пасайтирсада, назорат гуруҳи кўрсаткичларидан 17,3
(Р<0,001) маротаба юқорилигича сақланиб қолди ва бу беморлар организмида
яллиғланиш жараёнлари сақланиб қолганлигидан далолат беради. 2-гуруҳ
беморларда 4,75 (Р<0,001) маратоба пасайди. Бу кўрсаткич 1-гуруҳ
кўрсаткичларига нисбатан 1,57 (Р<0,01) паст бўлди, аммо меёрий
кўрсаткичлардан 11,02 (Р<0,001) маротаба юқорилигича сақланиб қолди. Бу эса
яллиғланиш ўчоқлари сақланиб қолганлигидан далолат беради.
Демак, СБ бруцеллёзна даволаш қон зардобида ўткир фаза оқсиллари
миқдорини камайтирсада, тўлиқ меёрлашишига олиб келмайди. Бу эса
яллиғланиш ўчоқларини сақланиб қолишидан далолат беради. Анъанавий
давога нисбатан таклиф этилаётган даво муолажаси самаралироқ СРО
миқдорини қон зардобида пасайтирди.
Анъанавий даводан сунг DAS-28 кўрсаткичи 4,4±0,1 балдан 2,7±0,1
баллгача пасайган бўлса, метаболик ёндашувдан кейин 4,0±0,1 баллдан
1,08±0,04 балгача камайди. Анъанавий даводан сўнг DAS-28 бўйича
бўғимларни шикастланиш даражаси пасайди: беморларда юқори фаоллик
кузатилмади, ўртача фаоллик 10,2 % беморларда аниқланган бўлса, паст
фаоллик ва ремиссия 46,2 ва 43,6% ҳолатларда кузатилди. Анъанавий давога
нисбатан таклиф этилаётган даво муолажасида4,3% паст фаоллик ва 95,6% -
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
394
ремиссияга ўтиш кузатилди. Бу эса таклиф этилаётган даво муолажаларини
самарадорлигини кўрсатади.
Хулосалар
Сурункали бруцеллез МДА миқдорини ортиши, антиоксидант ҳимоя
тизимини сусайши ва антиоксидант тизими компенсатор имкониятларини
пасайиши билан кечиб, уларнинг ўзгариши каасалликнинг оғирлигига боғлиқ.
Сурункали бруцеллёзда ўткир яллиғланиш оқсилининг миқдори кескин ортади.
Сурункали бруцеллёзни даволаш муолажаларига антиоксидант препарат
киритилиши анъанавий давога нисбатан антиоксидант тизими имкониятларини
оширади ва ёғларни пероксидли оксидланишини сусайтиради. Метаболик
ёндашувнинг сурункали бруцеллёзни даво муолажаларига киритилиши клиник
белгиларни эрта бартараф этилишига олиб келади.
Адабиётлар рўйхати:
1.
Avijgan M., Rostamnezhad M., Jahanbani-Ardakani H. Clinical and
serological approach to patients with brucellosis: A common diagnostic dilemma and
a worldwide perspective// Microbial Pathogenesis. – 2019. S. 125-130.
2.
Демченко В.Г., Сафонова А.Д., Рудакова Н.В. и Ерениева С.И.
Современные гигиенические, эпидемиологические и клинические аспекты
бруцеллеза// Коллективная монография.- Москва: Тесса, 2014.
3.
Kasymbekov J., Imanseitov J., Ballif J. Brucella melitensis isolates from Naryn
Oblast, Kyrgyzstan // Dis.- 2013.- Vol 7. S204.
4.
Касымов О.Ш. Ўзбекистондаги бруцеллёз ўчоқларида ажратилган
қўзғотувчиларнинг микробиологик, генетик таҳлили ва касалликнинг
эпидемиологик мониторингини такомиллаштириш // Автореф. дисс., -Тошкент,
2017. с. 59
5.
Онищенко Г.Г., Куличенко А.Н. Бруцеллёз. Современное состояние
проблемы // -Ставрополь: Губерния, 2019. c. 336
6.
Расулов С.А., Мирзоев Д.М., Давлатов Х.О., Ахматбекова С.Ш. Динамика
заболеваемости бруцеллёзом мелкого рогатого скота и людей в районах
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
395
Республики Таджикистан с высокими показателями инфицированности//
Российский ветеринарный журнал, №1. - 2016.- c. 50-54
7.
Саркисян Н.С., Пономаренко Д.Г., Логвиненко О.В., Ракитина Е.Л.,
Костюченко М.В., Куличенко А.Н. Интенсивность специфической
сенсибилизации и иммунный статус у больных бруцеллезом// Медицинская
иммунология, №4- 2016, c. 365-372
8.
Фарманова М А., «Эффективность Фосфаргина Сукцината При
Хроническом Бруцеллезе», CAJMNS , vol. 3, нет. 3, стр. 701-704, июнь 2022 г.
9.
Ниязова Т.А., Облокулов А.Р., Магзумов Х.Б., Тохтамуродов Х.Д.,
Бобожонов Ш.Ж.Резидуал бруцеллёзни даволаш самарадорлигини ошириш //
Тиббиётда янги кун.2020. №2 (30).Б.473-476.
10.
Shevtsov A., Syzdykov M., Kuznetsov A, et al. Antimicrobial susceptibility of
Brucella melitensis in Kazakhstan// Antimicrob Resist Infect Control. - 2017.- Vol.6.-
S.130.
11.
Халилов Р.А., Джафарова А.М., Астаева М.Д. Оценка состояния
прооксидантно-антиоксидантной
системы
крови
и
некоторых
морфофункциональных параметров эритроцитов у больных хроническим
бруцеллезом//The Journal of scientific articles “Health and Education Millennium”,
№ 9. -2016. c. 77-80.
12.
Фарманова М.А., Зайниддинова М. (2021) Клинико-эпидемиологические
аспекти хронического бруцеллеза // CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
MEDICAL AND NATURAL SCIENCES 70-75 p.
