MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
376
MUSTAQILLIK YILLARIDA URF-ODATLAR VA MILLIY
QADRIYATLARNING TIKLANISHI: TARIXIY TAHLILI
Umarova Nafisa Najmitdinovna
Navoiy viloyati Karmana tuman 2- sonli politexnikum
“Ijtimoiy-gamanitar fanlar kafedrasi”
ona-tili vaadabiyot fani o‘qituvchisi.
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka
erishganidan so‘ngi dastlabgi yillarida milliy urf-odatlar va qadriyatlarning tiklanish
jarayonlari tahlil qilingan. Sovetlar mafkurasi natijasida unut bo‘lgan yoki
taqiqlangan qadimiy an’analarimiz, diniy bayramlar, milliy liboslar, marosimlar va
urf-odatlar mustaqillikdan so‘ng qayta tiklana boshladi. Maqolada davlat
siyosatining qadriyatlarni tiklashdagi roli, yillik tarixiy voqealar, huquqiy hujjatlar,
jamiyat hayotidagi o‘zgarishlar va ularning ijtimoiy-falsafiy ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Mustaqillik, milliy qadriyat, urf-odat, tarixiy xotira, diniy
erkinlik, madaniy meros, o‘zlikni anglash, davlat siyosati.
ВОССТАНОВЛЕНИЕ ОБЫЧАЕВ И НАЦИОНАЛЬНЫХ
ЦЕННОСТЕЙ В ГОДЫ НЕЗАВИСИМОСТИ: ИСТОРИЧЕСКИЙ
АНАЛИЗ.
Аннотация: В данной статье проанализированы процессы
восстановления национальных обычаев и ценностей в первые годы после
обретения независимости Республики Узбекистан. Древние традиции,
религиозные праздники, национальная одежда, обряды и обычаи, забытые или
запрещённые в советский период, начали возрождаться с обретением
независимости. В статье раскрыта роль государственной политики в
восстановлении духовных ценностей, рассмотрены ежегодные исторические
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
377
события, правовые документы, изменения в общественной жизни и их
социально-философское значение.
Ключевые слова: Независимость, национальные ценности, обычаи,
историческая память, религиозная свобода, культурное наследие,
национальная идентичность, государственная политика
The Restoration of Traditions and National Values During the Years of
Independence: A Historical Analysis
Annotation: This article analyzes the processes of restoring national customs
and values in the early years following the independence of the Republic of
Uzbekistan. Ancient traditions, religious holidays, national clothing, ceremonies, and
customs that had been forgotten or banned during the Soviet era began to revive after
independence. The article highlights the role of state policy in the revival of spiritual
values, annual historical events, legal documents, changes in public life, and their
socio-philosophical significance.
Keywords: Independence, national values, traditions, historical memory,
religious freedom, cultural heritage, national identity, state policy.
O‘zbekiston Respublikasining 1991-yil 1-sentyabrda mustaqillikni qo‘lga
kiritishi bilan, milliy va tarixiy sivilizatsiyani qayta tiklash jarayoni yangi bosqchga
ko‘tarildi. Bu jarayonning o‘ziga xos xususiyati, avvalo, xalqimizning ko‘p ming
yillik urf-odatlari, ma’daniyati,diniy-marosim va ma’naviy qadiryatlar amaliyotining
qayta tiklanishi orqali ijtimoiy hayotdagi mavqieni mustahkamlash orqali namoyon
bo‘ldi.
O‘tgan asrning 20-yillaridan boshlangan idelogik siyosat natejasida, o‘zbek
xalqining boy tarixiy merosi, urf-odat va qadryatlar “reksiyon”, yani orqaga tortuvchi
unsurlar, “eski jamiyatning qoldig‘I” sifatida qlqin qilinar, diniy qarashlarimiz va
marosimlar esa “diniy ekstremizm” yoki fanatizim sifatida siyosiy mafkuraviy taqib
ostiga olingan edi. (1,17) Bu holat jamiyatning ijtimoiy qarashlarida milliy o‘lini
anglash, tarixiy jarayonlar va uzoq yillik madaniy qadryatlarning evalutsiyasini tan
olishga to‘sqinlik qilgan edi. Shu tariqa, sovet mafkurasi milliy o‘zlik, tarixiy meros
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
378
va ananaviy dunyoqarshni sinfiy kursh doirasida qayta talqin qilib, sotsialistik
mafkurasi asnosida inkor etishga harakat qildi. Natijada, xalqning o‘z tarixiga, urf-
odatlariga va din asosida qadryatlarga bo‘lgan munosabati shakllanishi suniy ravishda
to‘xtatilgan, bu esa jamiyatda uzilishlar, tarixiy xotira va ijtimoiy tushkunlik
inqiroziga olib kelgan.
Sovet tuzumi davrida diniy urf-odatlar va mahalliy urf odatlar mafkuraviy
bosim asosida zamonaviylik niqobi ostida o‘zining mohiyatini yuqotib borayotgan
edi. Misol tariqasida aytishimiz mumkinki 1927-yildan boshlab Qurbon hayiti rasmiy
ravishda taqiqlanib, diniy taqvim asosidagi bayramlar kalendar orqali belgilanmas
edi. Bu holat sovet mustabit tuzimi davrining o‘z mafkursi nuqtayi nazaridan kelib
chiqib har bir xalqning milliy qadryatlarini zamonaviylashtirish jarayoni sifatida
taqiqlar qo‘ygan edi.
Mustaqillikning dastlabi kunlaridan boshlab, tarixiy adolatni tiklash,
xalqimizga madaniy-milliy o‘zligini qayta anglash, diniy-ma’naviy qadriyatlarni
ijtimoiy taraqqiyot omili sifatida qayta baholash jarayoni boshlangan bo‘lib, bu o‘z
navbatida davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Milliy
qadriyatlarning siyosiy, ijtimoiy va ma’naviy jihatdan qayta tiklash – tarixiy va
madaniy merosni ilmiy asosda o‘rganish, milliy o‘zlikni rivojlantirish, shuningdek,
jamiyatda ijtimoiy birdamlik va ma’naviy uyg‘unlikni ta’minlash uchun zaruriy omil
sifatida namoyon bo‘ldi.(2,416) Shu sababli, mustaqillikdan keyingi tarixiy davrni
ijtimoiy-falsafiy tahlil qilishda “milliy tiklanish” atamasi faqat tarixiy yodgorliklarni
qayta ta’mirlash yoki madaniy festivallarni tiklash bilan cheklanmaydi. Aksincha, bu
jarayon – ijtimoiy ongda tarixiy xotiraning rekonstruksiyasi, jamiyatda o‘zligini
anglash mexanizmlarining qayta shakllanishi, urf-odat va an’analarning zamonaviy
ijtimoiy strukturalar bilan integratsiyalashuvi jarayonidir. Bu esa, o‘z navbatida,
O‘zbekiston tarixida ijtimoiy-madaniy transformatsiya jarayonining yangi bosqichini
boshlab bergan muhim ijtimoiy voqelik sifatida tarixda muhrlanadi.
1991 – yildan keying davrda milliy tiklanish siyosati yangi bosqichga qadam
qo‘ydi. Prezident Islom Karimov boshchiligida milliy qadryatlarni tiklash va ularni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
379
jamiyat hayotiga qayta olib kelish davlat siyosatining ustuvor vazifalaridan biriga
aylandi. Jumladan:
1992-yil 21-mart Navro‘z bayrami davlat miqyosida rasmiy bayram
sifatida nishonlanishi boshlandi.
1996-yil “o‘zbekiston xalqining tarixiy xotirasini tiklash yili” deb e’lon
qilindi. Maskur yil davomida Shohruh Mirzo, Zahiriddin Muhammad Bobur,
Temuriylar sulolasi vakllari va boshqa tarixiy shaxslarning nomlari tiklanib, ularning
ilmiy merosi o‘rganildi.(3,81)
1998-yilda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qarori bilan diniy
bayramlarimiz Qurbon hayiti va Ramazon hayiti rasman dam olish kunlari sifatida
belgilandi.(4)
Shuningdek, 1993-yildan boshlab diniy-ma’naviy hayotni qayta tiklash
borasida tub islohotlar amalga oshirildi, diniy ta’lim muassasalari — madrasalar va
Islom instituti faoliyati qayta tiklandi. Toshkentdagi Mir Arab madrasasi, Ko‘kaldosh
madrasasi, Buxorodagi G‘ijduvon madrasasi va boshqa ko‘plab tarixiy obidalar
rekonstruksiya
qilinib,
jamoatchilik
ixtiyoriga
topshirildi.(5,62)
Prezident
I.A.Karimov bu jarayonlarni “xalqimizning o‘zligini anglash yo‘lida muqaddas
qadamlardan biri” deb baholagan edi. Bu fikr o‘zining tarixiy-siyosiy va mafkuraviy
mohiyati jihatidan o‘z tarixiga va qadryatlariga qaytishni bildiradi. Prezident Sh.M.
Mirziyoyevning ta’kitlashicha: “manaviyatli jamiyatni qadryatsiz tasvvur qilib
bo‘lmaydi”(6,114). Bu yondashuv yangi davr – Yangi o‘zbekistonda qadryatlar faqat
o‘tmish yodgorligi emas, balki hozirgi zamon tarqqiyotining ajralmas tayanchi
sifatida qaralayotganligini ko‘rsatadi. Shu jumladan mustaqillik yillarida urf-datlar va
qadryatlar tiklanibgina qolmay, davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biriga
aylandi. Bu jarayon xalqning o‘zligini anglash,tarixiy xotirani tiklash, manaviy
birlashuvni mustahkamlash va barqaror fuqorolik jamiyati qurushdahal qiluvchi omil
bo‘lib xizmat qiladi
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
И.А. Ўзбекистон ўз истиқлол ва тараққиёт йўлида. – Тошкент, 1993. – Б.
17
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
380
2.
Каримов Ислом Абдуғаниевич. Ватан равнақи йўлида. – Тошкент:
Ўзбекистон, 1995. – 416 б
3.
Тошматов Н., Хамидов А. Миллий қадриятлар ва анъаналар. – Тошкент,
2004. – Б. 81
4.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 1998, №5
5.
Боқиев Ҳ. Ўзбекистонда диний-маърифий ислоҳотлар. – Тошкент, 2003. –
Б. 62
6.
Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. – Тошкент, 2021. – Б. 114
