MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
321
MUMTOZ ADABIYOTDA OBRAZ YARATISH MASALASI
Nizomiddinova Ma’sudaxon Abdumo’min qizi.
FarDU 1-kurs magistranti
ANNOTATSIYA: Mazkur maqola klassik adabiyotimizda qahramon
yaratishda nimalarga ahamiyat berilganligi, uning ichki va tashqi dunyosining
xususiyatlari, xulqi, ruhiyati kabi masalalar tadqiqiga bag‘ishlangan. Fikrlarni
dalillashda Alisher Navoiyning ijodiy merosidan foydalanilgan.
Kalit so‘zlar: Obraz, ruhiyat, xarakter, qadriyat, ramz, e’tiqod, tasvir.
АННОТАЦИЯ: Данная статья посвящена исследованию таких
вопросов, как то, что важно в создании героя в нашей классической
литературе, особенности его внутреннего и внешнего мира, поведения и
психики. Для обоснования идей было использовано творческое наследие
Алишера Навои.
Ключевые слова: Образ, дух, характер, ценность, символ, вера.
ABSTRACT: This article is devoted to the study of issues such as the
importance attached to the creation of a hero in our classical literature, the
characteristics of his inner and outer world, behavior, and psyche. The creative
heritage of Alisher Navoi is used to substantiate the ideas.
Key words: Image, spirit, character, value, symbol, belief, image.
Har bir badiiy adabiyot namunasida voqealarni bir-biriga ulovchi,
yozuvchining istak va niyatlarini amalga oshiruvchi ishtirokchilar mavjud bo‘ladi. Bu
ishtirokchilar badiiy obraz bo‘lib, asar sujetini harakatlantiruvchi asosiy vosita
hamdir. Har bir asar obrazi asarning oddiy ishtirokchisi, asar qahramoni, yoki asar
bosh qahramoni bo‘lishi mumkin. Badiiy asarning asosi hisoblangan obraz va
obrazlilik tеrminlariga doir turli qarashlar quyidagicha tahlil qilinadi: «Obraz»
(yunoncha eydos – ko‘rinish, manzara) bu tashqi ko‘rinish, prеdmеt va narsaning
qiyofasi ma'nosini anglatadi. Shu bilan birga prеdmеt va narsaning mohiyati, g‘oyasi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
322
ichki mazmuni tushunchalarini ham o‘zida tashiydi. Kеyinchalik bu ikki mohiyat
o‘zaro birlashib, aks ettirish ma'nosiga kеlgan. Yunon olimi Platon uchun obraz rеal
dunyoning adabiy aksi bo‘lsa, Aristotеl uni «mimеsis» nazariyasi, ya'ni taqlid orqali
tushuntirgan. “Литературный энциклопедический словарь” da obraz mohiyatiga
tarixiy nuqtai nazardan yondashilib, u haqdagi qator qarashlar kеltirilgan: I.Kant
obrazni muvofiqlik va mos kеlish, fikr va tuyg‘uning uyg‘unligi («сочетание и
согласие», «чувственность и рассудок») sifatida e'tirof etgan. Shеlling talqinida
esa, obraz rеal va idеal, borliq va g‘oya, tugallanganlik va hududsizlik tushunchalarini
o‘zida birlashtirgan.
1
Gеgеlning “Estеtika” asarida bu tеrmin ancha kеng talqin qilingan bo‘lib,
“Biz poetik tafakkurni obrazli tasavvur qilamiz. Obrazni estеtik rеallik, badiiy mе'yor,
g‘oya, umumiylik, originallik hamda, mazmun va shaklning dialеktik birligi sifatida
tushunamiz”
2
, dеb yozadi.
Obraz deganda, biz odatda muayyan bir inson shaxsi yoki ijtimoiy hodisaning
ijodkorlar tomonidan qayta ishlangani nazarda tutib kelingan. U tasavvurdagi shaxs
yoki jamiyatni real shaxslar va mavjud jamiyatdan yuqori qo‘yish, ya’ni badiiy
maketini yaratish bilan bog‘liq. Aslida ham inson shunday, hamisha o‘z olamida
yaratgan orzu-istak sari intiladi. Bir so‘z bilan aytganda, orzu istaklar, ideallar asli
qadriyatlar bilan bog‘liq bo‘lib, poetik obraz uning obyektdagi in’ikosi tarzida yuzaga
keladi.
O‘zbek mumtoz adabiyotida obraz masalasi muhim o‘rin tutadi, chunki bu
adabiyotda qahramonlar va ularning ichki dunyosi, xulq-atvori va hayotiy holati juda
chuqur tasvirlanadi. Obrazlar orqali nafaqat insonning tashqi ko‘rinishi, balki uning
ruhiy holati, ichki konfliktlari, axloqiy va ijtimoiy qarashlari ham o‘rganiladi.
Mumtoz adabiyotda tasvirlangan obrazlar ko‘pincha ideal yoki qarama-qarshi ikki xil
xususiyatni o‘zida mujassam etadi, masalan, yaxshilik va yomonlik, samimiylik va
ikir-chikirlik, rahm-shafqat va qasoskorlik. O‘zbek mumtoz adabiyotida obrazning
asosiy jihatlari:
1
Литературный энциклопедический словарь. - М.: СЭ, 1987. - С. 255.
2
Гегель Г.В.Ф. Лекции по эстетике / Введение в литературоведение. Хрестоматия. Сост. Николаев П.А.,
Эсалнек А.Я. - М.: Высшая школа, 2006. – С. 8
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
323
1. Ichki dunyo va hissiyotlar: O‘zbek adabiyotining mumtoz namunalarida
qahramonlarning ichki dunyosi, ruhiy holatlari ko‘plab asarlarda markaziy o‘rin
tutadi. Bu tasvirlash usuli o‘ziga xos bo'lib, qahramonlar o‘zlarining his-tuyg'ulari,
ichki kurashlari orqali o‘zgarib boradi.
2. Qahramonlar va ularning qadriyatlari: Mumtoz adabiyotda, masalan,
Alisher Navoiy, Mashrab, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi adiblar o‘z asarlarida
zamonning murakkab ijtimoiy, ma'naviy va axloqiy sharoitlarini ko‘rsatganlar.
Qahramonlar ko‘pincha o‘z xalqining, madaniyatining, axloqining muhofazachisi
sifatida tasvirlanadi.
3. Ramziy obrazlar: O‘zbek mumtoz adabiyotida ko‘plab ramziy obrazlar
mavjud. Ular nafaqat tashqi ko‘rinish bilan, balki chuqur ma’nolarni anglatadi.
Masalan, "Xamsa" asaridagi obrazlar ko‘pincha shaxsiy fazilatlarni yoki
ma
‘
naviy
qadriyatlarni ifodalaydi.
4. Jahon va ijtimoiy tasvir: Obrazlar orqali, shaxsning o‘z ijtimoiy roli va
jamiyatdagi o‘rni ko‘rsatiladi. Alisher Navoiy yoki Mirzo Ulug‘bekning asarlarida
ko‘plab obrazlar orqali ilm, adolat, haqiqiy sevgi, vatanparvarlik kabi qadriyatlar
o'rganiladi.
5. Obrazning o‘zgarishi va rivoji: Mumtoz adabiyotda qahramonlarning hayoti,
ularning ijtimoiy va ma'naviy o‘sishi ko‘rsatiladi. Bunday o'zgarishlar asar davomida
kuzatiladi, bu esa qahramonlarning ichki dunyosini va ularning qiyinchiliklarga
qarshi kurashini yanada chuqurlashtiradi.
Umuman olganda, O‘zbek mumtoz adabiyotida obrazlar nafaqat tashqi
ko‘rinish yoki harakatlar bilan belgilanishi, balki shaxsiy va ma'naviy olamning keng
va murakkab ifodasi sifatida ham ko‘riladi.
O‘zbek mumtoz adabiyotida an‘anaviy obrazlar asosan xalqning tarixi,
qadriyatlari, va e‘tiqodlari bilan bog‘liq
bo
‘
lib
, ularning ko‘plari bir qator she'rlar,
dostonlar va hikoyalar orqali namoyon bo‘ladi. An’anaviy obrazlardan biri yor
obrazidir.Yor (Sevgi obrazi) – mumtoz adabiyotda yor, ya'ni sevgan ayol, go'zal va
maftunkor bir yaratiq sifatida aks etadi. Bu obraz nafaqat sevgi, balki fidoyilik va
ma'naviyat ramzi sifatida tasvirlanadi. Masalan, Alisher Navoiy va boshqa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
324
ijodkorlarning asarlarida yor idealizatsiya qilingan. “Farhod va Shirin”, “Layli va
Majnun”, “Sabba’i sayyor” dostonlaridagi Shirin, Layli, Dilorom yor obrazlardir.
Keyingi obraz esa insonning ichki dunyosi sanaladi, ya’ni insonning ma’naviy
kuchini ifodalovchi obraz. Bu obraz o'zbek mumtoz adabiyotida odamning orzulari,
yuksak maqsadlari va ruhiy kuchini simvolik tarzda aks ettiradi. Masalan, Farhod,
Iskandar obrazlari. Odam (Odam a.s. hamda mukammal inson orzusi) o‘z ichida
barcha ijtimoiy va ma'naviy jihatlarni birlashtirgan figura sifatida tasvirlanadi. Ushbu
obraz ko‘pincha ma‘rifat va hikmatga oshno, odil va murosali shaxs sifatida
ko‘rsatiladi. Keyingi obraz ilm egasi, olim obrazidir. Shayx, ulamo yoki ilm egasi –
o‘zbek mumtoz adabiyotida ilm-fan va ma’rifatni targ‘ib qiluvchi, yuksak axloqiy
qadriyatlarni ifodalovchi obrazlar sanaladi. Shayxlar yoki ulamo obrazlari odatda aql
va hikmatni, e'tiqod va adolatni simvollashtiradi. Masalan, Boniy, Moniy, Qoran,
Suqrot obrazlari. Bundan tashqari, oshiq obrazi ham mavjud bo‘lib, u yor vasliga
yetishish yo‘lida zahmat chekuvchi inson sifatida gavdalanadi. Masalan, Farhod,
Majnun obrazlari.Tasavvufiy jihatdan olib qaraganda Alloh vasliga, jannat ahli
bo‘lishga erishish uchun odamzot doimo harakat qilishi, bu yo‘ldagi azob-
uqubatlarga bardosh berishi kerak. Yana raqib obraz ham mavjud bo‘lib, bu yor va
oshiq o‘rtasidagi sevgiga qarshi inson yoki bir maqsad yo‘lida bir-biriga dushman
bo‘lgan insonni anglatadi. Tasavvuf jihatidan esa Alloh vasliga erishish yo‘lidagi
g‘ovlar, to‘siqlar raqib obrazi vositasida gavdalantiriladi. Misol uchun Farhodga
qarshi Xusrav, Majnunga qarshi ota-ona obrazlari.Bu obrazlar o‘zbek mumtoz
adabiyotida, asosan, she‘riy va doston janrlarida, mualliflarning ijtimoiy, ma’naviy
va madaniy qadriyatlarini yoritishda muhim o‘rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Литературный энциклопедический словарь. - М.: СЭ, 1987.
2.Гегель Г.В.Ф. Лекции по эстетике / Введение в литературоведение.
Хрестоматия. Сост. Николаев П.А., Эсалнек А.Я. - М.: Высшая школа, 2006.
3.
Раҳимжонов Н. Бугуннинг қаҳрамони ким? // Ўзбек адабий танқиди,
Антология, Т.: 2011. 4.
Quronov D. Аdabiyotshunoslikka kirish. - Т.: Fan, 2007.
5. Karimov H.U. Badiiy adabiyotda obraz va obrazlilik. T.: O’zbekiston, 1984.
